Copyright by

Publishing house: Freie Volksmission Krefeld e. V.

P .O. Box 905, D-47709 Krefeld, Germany

ISBN 3-920824-03-2

Krefeld, Spring 1993

Eyín Ohó Towe ma sọ to ote ba

Etẹ ji wẹ yise ṣie na nọte do?

Ode ma yín ṣie nado tindo adọkun

aihọn he mẹ tọn lẹ adavo nado wà ojlo Ohó

Towe tọn kẹdẹ.

(N. L. Earl of Zinzendorf)

BẸ́DOPỌ́ OHÓTA LẸPO TỌN

Ohó nukọn tọn

Bibẹ́nu ohó lọ tọn

Ohóta 1 OMẸ WHLEPỌ́N NÚDÒDINDIN GBIGBỌ MẸ TỌN TO AZÁN EGBÉ TỌN MẸ

Ohóta 2 DÒDÓNU YISE TỌN PO WHENU HE BỌDO YÉNỌZOGO LẸ PO

Ohóta 3  DIDIỌ OGBÈ AWUBLA DAHO TỌN  PO DÒDÓNU  ONÚYLANKAN TỌN PO

Ohóta 4 NÚHE MA TÍN BỌ PAPA LẸ DỌ YÉ YÍN

Ohóta 5  MẸNU WẸ MALIA?

Ohota 6  ETẸ WẸ SINSẸ̀N BIBASI HLAN MALIA YÍN?

Ohóta 7  NÚVỌJLADO – BIBẸ́NU YỌ́YỌ́ DE

Ohóta 8  JIWHEYẸWHE YÍNYÍN

Ohóta 9  KUNNUDIDÈ JIWHEYẸWHE LỌSU TỌN

Ohóta 10  AGBASA TEOFANI JIWHEYẸWHE TỌN

Ohóta 11  GIGO OKLUNỌ TỌN

Ohóta 12  NÚHE TỌ́NSỌN JIWHEYẸWHE DE

Ohóta 13 OYÍN OKLUNỌ TỌN

Ohóta 14  NÚJLẸDONÚGO HE YỌ́N ZINZÁN

Ohóta 15 JESU WẸ OKLUNỌ LỌ

Ohóta 16  MẸDEPOPE HE YÍGBÈ JESU KLISTI TỌN… BÉ GBÈYÍYÍ NUGBO TỌN KAVI LALO TỌN WẸ?

Ohóta 17  DAWE JESU KLISTI LỌ

Ohóta 18  BAPTẸM

Ohóta 19 TENU NÚDÙDÙ OKLUNỌ TỌN

Ohóta 20  AIJIJẸ LỌ

Ohóta 21  OWHẸ̀SÙNA

Ohóta 22  YỌ́YỌ́JẸ PO VỌJI PO

Ohóta 23  KLANDOWIWÉ

Ohóta 24  BAPTẸM GBIGBỌ WIWÉ JIWHEYẸWHE TỌN TỌN

Ohóta 25  DIDÈ – DIDÈ JẸNUKỌN

Ohóta 26 AZÁN JIWHEYẸWHE TỌN DOPO WẸ OWHÈ FỌTỌ́N

Ohóta 27 AHỌLUDU LOMUNU LẸ TỌN PO NÚHE E NỌTE NA PO TO OJLẸ GODO TỌN MẸ

Ohóta 28  OPÒDO VIVỌNU LẸ TỌN  PO NÚDABLA OSỌHA 666 LỌ TỌN PO

OHÓGODO TỌN

FIE NÚDODINDIN OHÓ LỌ TỌN TỌ́NSỌN

Ohó nukọn tọn

Mí mọ piplimẹ aigba Elopianu lẹ tọn he yè zé biọ agùn po núwiwà politiki tọn po to ogbẹ lọ blébú mẹ na tunmẹ de, ehe hẹn mi yiya-yiya nado wlán owé he. Yẹn mọdona dinvie dọ ohóta vivẹ delẹ kàn mí, ehe ji mí na dọhó do lẹ. E ma yín nado dọhó devo de gba. Owé he sọgan yín núde to nukun omẹ delẹ tọn mẹ. Nado dindonanú yì sisosiso mẹ, omẹde dóna din owhẹ̀domẹ nugbo otànhó lẹ tọn pọ́n bo sọ hùn yé do nùvo. Nukọnyíyí Yise tọn dóna yín didohia sọn dòdónu etọn mẹ wá.

Yẹn mọ dọ ojlẹ lọ ko wá na nugbo lọ nido sọawúhia gbaungba. Azọ́n ṣie wẹ nado wlán to vlẹkẹsi de mẹ na omẹ lẹpo nido mọdona to fininọ̀ yetọn lẹpo to aigba ji, linlẹn ṣie ma yín nado zán ohógbè núyọ́nẹn tọn de gba kavi ohógbè vivi de gba.

Kẹdẹdilé owé he yín winwlán do, to ogbè vòvo po otò vòvo po mẹ do, onú helẹ ni yín ayidego: agùn lẹpo, podọ yisenọ lẹpo ni yín osinọ, ṣogan linlẹn ṣie gbọnvo. E yín domọna hlan gbẹtọ lẹpo dọ mí ni dó hùdo osi he jẹ na omẹ dopodopo, eyín e tlẹ yín dọ yise yetọn podọ núyiwà yetọn yín onújonọ de kavi onú gbọnvo de hlan mí. Eyín omẹ mliyọn donu fẹnẹ (800,000,000) otò Yindu tọn lẹ yise dọ oyìn yín wiwé, bé omẹde dóna do osi na. Eyín núyiwà omẹ huwhẹnọ Yindu tọn lẹ nọ yí afín oyìn wiwé tọn do nukọn yetọn, mẹde ma sọgan glọ́nalina yé gba. Eyín Malénu lẹ biọ dọ, omẹde dóna dèafọpa etọn bo sọ klọ́ afọ etọn whẹpo do biọ Tẹmpli yetọn mẹ to otò Amlitisa tọn mẹ, whenẹnu omẹ lọ dóna wà ẹ, eyín é jlo nado biọ e Tẹmpli lọ mẹ. E sọgan yín fiwiwé Malénu lẹ tọn, kavi Tẹmpli sinsẹ̀nnọ devo lẹ tọn mẹ, omẹ lọ dóna sọgbe hẹ aṣẹpipa titò yetọn tọn. Ehe wẹ yẹn ko mọ to gbéjizọ̀nlin susu devizọ́nwiwà ṣie tọn mẹ gbọn otò hù kanwe-kó mẹ.

Ofi he yẹn ko yì lẹpo, yé nọ kẹalọyí mi. Yẹn dọhó to agùnpipli po agùn vòvo devodevo lẹpo tọn mẹ taidi yẹwhehódọtọ de. Podọ to Lomu agùn Katoliki tọn mẹ to otò Saoti Aflika tọn mẹ, fie yẹn dọyẹhwehó te, po núyiwà he bọ nẹ lẹpo yí tẹnmẹ. Nugbo, yẹn do osi na omẹ lẹpo, na omẹ dopdopo tindo jlọjẹ nado dè hlan ede, podọ nado yise bo sọ wà ehe jlo é lẹpo.

To ojlẹ pẹvi de mẹ, yẹn pọ́n to agùn daho St. Pita tọn mẹ to Vatikan lé gbẹtọ lẹ sọn ogbẹ lọ blébú mẹ wá, bo donùnùgona afọ apajlẹ St. Pita tọn po vẹna de po, bo ma sọ yọ́nẹn dọ ovọ wẹ. To finẹ podọ to ofi devo lẹ, yẹn ko mọ onú susu. To whedelẹnu, yẹn nọ tindo awuvẹmẹ sisosiso de na núyiwà gbẹtọ lẹpo tọn. To owé he mẹ, yẹn ko wàzọ́n do núhe yín nugbo po ehe ma yín nugbo po ji to didohia Owé Wiwé lẹ tọn mẹ. Owéhiatọ nugbo de sọgan pego nado dawhẹ̀ onú nẹlẹ tọn na ede.

To vẹna de mẹ, yẹn dóna wàzọ́n titegbe de pannukọn núplọ́nmẹ agùn Lomu Katoliki tọn tọn to hinhọ́n Ohó wiwé Jiwheyẹwhe tọn tọn ji, podọ nado zé e jlẹdo Owé Wiwé lẹ go. To hinhọ́n núdohiamẹ Jiwheyẹwhe tọn tọn kẹdẹ mẹ, wẹ mí sọgan mọ nugbo lọ te, podọ to awubibọmẹ nado mọdona oklọ, podọ núṣiwà lọ.

Ohógbè agùn Lomu Katoliki tọn tọn he dọ, dọmọ: Whlẹngan tin gbọn agùn Katoliki tọn kẹdẹ dali, kavi yín pinplán gbọn gbèyíyí yisenọ devo lẹ tọn dali. Yé omẹ pó tẹnpọ́n nado hẹn whlẹngan wá na yéde, enẹ lọ ma yín núbọawu de gba. Ṣigba agùn he dlẹn alọ do Klisti, podọ Pita, po apọsteli he pò lẹ po dóna yín awuwlenọ nado dindona eyín ohógbè agùn Katolikinọ lẹ tọn yín nugbo kavi lala.

Na hihiatọ lẹpo ni yín donanọ sọn Oklunọ Jiwheyẹwhe Gánhunupo de.

Bibẹ́nu ohó lọ tọn

To asiko mítọn mẹ, e ma bọawu nado sọgan yì jẹ mẹde de po ohó Jiwheyẹwhe tọn po, podọ yise tọn po gba. Hlan omẹ delẹ, eyín onú he ma sọgbe bo jẹagọdo otànhó yetọn, mẹdevo lẹ din onú wiwé lẹ to yéde lẹ ṣẹnṣẹn podọ to jọwamọ mẹ; podọ devo, omẹ delẹ gbẹ́ dọ Jiwheyẹwhe ma tin gba, mọwẹ mẹdevo lẹ sọ tin he nọ dọhó dogbọn huhlọn dahodaho lẹ dali. Whenuena onú ylankan de jọ̀, yèdọ omẹ nẹlẹ he gbẹ́ dọ Jiwheyẹwhe ma tin bo ma sọ yí I sè lẹ, nọ kanbiọ dọ; “Etẹwutu Jiwheyẹwhe do yigbèna onú mọhunkọtọn lẹ nido jọ̀?”

Kẹdẹdilé e yín yinyọ́nẹn hlan omẹ lẹpo do, dọ, núhe ko jọ̀ wáyì lẹ to oyín Jiwheyẹwhe tọn mẹ, podọ to oglọ́ sinsẹ̀nnọ yínyín tọn mẹ, e ko hẹn gbẹtọ susu nado hẹn yise yetọn bú nado biọ whẹ̀dida mẹ. Na ehe yín dọ, yé nọ zé núyiwà sinsẹ̀n tọn lẹ po Jiwheyẹwhe po do otẹn dopolọ mẹ. To ojlẹ he wáyì lẹ mẹ, otànhódọtọ lẹ ko wlán owé susu po gbèdido he gbọn ninọ̀mẹ ylankan he tin to kọ̀ndopọ de mẹ to owhèta vòvo lẹ mẹ. Podọ to asiko devo lẹ mẹ, wékantọ he tindo adọgbo lẹ ko hẹn núlẹ tọ́njẹ gbaungba ehe yín núhe yè ma sọgan do yise na.

To sinsẹ̀n lẹpo mẹ, mẹdelẹ tin he do ayi e go dọ, e ma yín onú jọwamọ kẹdẹ wẹ tin gba, ṣigba núhunú de tin ga. E yín domọna dọ yè ma dá gbẹtọ nado kú gba adavo dọ é nido nọ̀gbẹ̀.

To nugbo de mẹ, omẹ pẹvi de wẹ mọdona dọ onú lẹpo doalọte to kúdonu. Ṣogan yewlọsu dóna yọ́nẹn dọ to ojlẹ okú yetọn tọn godo, yé ko ṣinúwà.

Omẹ dopodopo yín jiji do otò de mẹ podọ do agùn de mẹ, podọ to linlẹn he mẹ yè nọ hẹn yé nado yín omẹ nugbo de te.

Núplọ́nmẹtọ osọ́ po kẹkẹvi tọn po lẹ mọdona dọ e sinyẹnawu to ojlẹ he mẹ nado mọdona onú he Oklunọ Jiwheyẹwhe dọ, to owhè fọtọ́n donu ṣidopo (6000) he ko wáyì lẹ mẹ to nukọnyìyì he tin to osọ́ po kẹkẹvi po tọn ṣẹnṣẹn: “… to dinvie yé ma na whlẹn núde do yé gba he yé ko lẹn nado wà” (GENẸSISI 11:6). Alè lọ wẹ yín dọ, gbẹtọ doyise do núwàdotana etọn lẹ mẹ, to ojlẹ dopolọ mẹ, bo to núplọ́n jẹagọdo Jiwheyẹwhe go, bo sọ yín mayisenọ hlan Ohó Jiwheyẹwhe tọn. Agọjẹdo Jiwheyẹwhe go tọ ṣẹ̀ sọn Jipa Edẹni tọn mẹ, nado zé mayise do ayiha gbẹtọ tintan lẹ lọ tọn mẹ dogbọn Ohó he Mẹdátọ dọ tọn dali, dọ, “… Ojé, Jiwheyẹwhe ko dọmọ mì ma na dù to atin lẹ mẹ he tin to ojipa mẹ lẹ depope?” (GENẸSISI 3:1). É ma gbẹ́ Jiwheyẹwhe gba, ṣigba é zé ohókanbiọhù do Ohó Jiwheyẹwhe tọn ji. Ṣigba to egbè, é na huhlọn owésètọ daho lẹ, po núyọ́nẹntọ lẹ po, podọ dodinnanútọ lẹ. Ehe sọ hẹn yé biọ núdindọn alọpãlọpa lẹ mẹ kaka jẹ whenuena é hẹn yé jẹagọdo Mẹdátọ lọ. Gbọn enẹ mẹ, gbẹtọ susu wẹ dó mayise na Ohó Jiwheyẹwhe tọn. Na yé pọ́n hlan ayijijẹ yé mẹhe ylọ yéde lẹ dọ omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn wutu.

Eyín mẹde mọdona dọ onú lẹpo yín didá gbọn nújijọ̀ de dali, é dóna dohia ofie onú lọ jọ̀ te. Eyín mẹde yise dọ núdidá gbẹte lẹpo tọ́nsọn zunkàn de mẹ, omẹ lọ dóna dọ na mí mẹhe dá zunkàn lọ bọ ogbẹ̀ do tọ́nsọn e mẹ. Mẹdepepo he yise to nukọnyìyì núplọ́nmẹ núyọ́nẹntọ lẹ tọn mẹ, dóna tunmẹ na mí etẹwutu mí do tindo ogbẹ̀ gli dopolọ, eyín nukọnyìyì mọtọnhunkọ ko yí tẹnmẹ. Kẹdẹdi Ohódidọ Núdatọ lọ tọn, onú lẹpo tọ́n jẹgbonu kẹdẹdi ninọ̀mẹ yetọn. Mọdopolọ wẹ kaka jẹ egbè. Whelẹponu to ogbẹ lọ blébú mẹ, ogbẹ̀ yọ́yọ́ nọ wá ayi mẹ gbọn gbẹtọ mliyọn susu jiji tọn dali, podọ enẹ wẹ nújawu núdidá tọn de. Ohógbè he to mí dè sọn nugbo he yè to didohia mí mẹ egbèsọ-egbèsọ, wẹ tọ́nsọn asisanùvo dopolọ mẹ, bo tindo azọ́n dopolọ, nado dọ, ye to mayise dohia dogbọn núdidá lẹ tọn dali to Owé wiwé mẹ, nado hẹn Núdátọ lẹzun Mẹhe matin.

E to dandan mẹ dọ mí ni mọdona onú nugbo lọ: yẹwhegán he sọn Jiwheyẹwhe de wá lẹ, ma bẹ́ yise kavi yín agùndoaitọ de kẹdẹdilé otànhódọtọ lẹ dindona do gba. Eyín e yín Enọku, kavi Noe, kavi Ablaham, kavi Mọse, kavi Elija, kavi Isaia; dopo to yẹwhegán nugbo he Jiwheyẹwhe sẹ́do lẹ mẹ, ma do agùn ayi gba. Nugbo he yín onú titegbe vivẹ de. Yé omẹ pó má onú he yè mọyí sọn Jiwheyẹwhe de lẹ po. Enẹwutu, Alẹ̀nù Hóhó lẹpo tin to wanyin kọ̀ndopọ tọn de mẹ. Omẹ dopo gê wẹ tindo huhlọn nado dọhó bo sọ wà ẹ, yèdọ Oklunọ Jiwheyẹwhe Lọsu, Mẹhe hẹn titò Etọn zùn yinyọ́nẹn hlan mẹhe Ewlọsu ylọ lẹ. Omẹ nẹlẹ wẹ yín mẹhe nọ hẹn Ohó Etọn wá dọ lẹ. Yé nọ̀gbẹ̀ to asiko vòvo lẹ mẹ, bo kẹalọyí mimá yetọn to Ohó lọ mẹ, kẹdẹdi azọ́n wiwé he yé mọyí po dọdai he kàn titò whlẹngan tọn lẹpo he Jiwheyẹwhe ko dọ jẹnukọn lẹ. E sọgan yín dọ to owhè kanwe-kó podọ fọtọ́n he ko wáyì lẹ mẹ, mí ma mọ nújẹagọ de to owé winwlán yetọn lẹ mẹ gba, ṣigba yé omẹ pó tindo kọ̀ndopọ pipé de.

Apọsteli he Oklunọ sẹ́do lẹ ma yín mimọ to agùndoaitọ lẹ mẹ gba. To huwhẹ de mẹ podọ to osi de mẹ, yé dó nugbo huhlọnnọ de hia dọ dọdai Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn lẹ ko yín hinhẹn ṣẹ̀. Dogbọn onú he kàn didoai agùn Alẹ̀nù yọ́yọ́ mẹ tọn tọn dali, yé jo e do hlan Oklunọ Gigonọ mẹhe dọ, dọmọ: “Yẹn na do Agùn ṣie.” É ma zé enẹ do alọ apọsteli Pita kavi Paul kavi omẹ devo de tọn mẹ gba, ṣigba É zédoai devizọ́n vovo podọ nunina gbigbọnọ lẹ na whinwhẹn daga agbasa Klisti tọn tọn to Agùn lọ mẹ (EFESUNU 4:11; 1KỌLẸTINU 12+14). Agùn Biblu mẹ tọn ma yín bẹplidopọ núplọ́nmẹ de tọn gbọn alọ gbẹtọ de tọn dali gba, ṣigba agùn Ogbẹ̀nọ de wẹ. Ehe wẹ ofi dopo gê he Jiwheyẹwhe dè to aigba ji nado do Éde hia omẹ flígọ̀ he mọ ojọmiọn to nukọn Etọn. (EFESUNU 2:21), podọ ohọ̀ Jiwheyẹwhe tọn (HEBLU 3:6). Jiwheyẹwhe ma nọnọ̀ ohọ̀ he yè yí alọ do gbá gbọn gbẹtọ dali gba (ISAIA 66:1-2; OWALỌ 7:48-49). É nọnọ̀ ayiha omẹ Etọn lẹ tọn mẹ. Enẹwutun e to dandanmẹ nado lẹ́gọ̀wá dòdónu nugbo lọ ji, nado mọdona onú he Agùn Jiwheyẹwhe tọn yín. (1TIMỌTI 3:15), etẹwẹ yín yise, etẹwẹ núplọ́nmẹ lẹ, podọ nawẹ Baptẹm yín bibasi do, po onú he pó lẹpo. Gblọndo lọ yín mimọ to Owé nugbo Ohó Wiwé Jiwheyẹwhe tọn tọn mẹ. do dòdónu he ji podọ to domọna azọ́n lọ tọn to nukọn Jiwheyẹwhe tọn, wẹ Owé winwlán he do yín sisẹ́do.

Ohóta 1
OMẸ WHLEPỌ́N
NÚDÒDINDIN GBIGBỌ MẸ TỌN
TO AZÁN EGBÉ TỌN MẸ

Yẹn tindo kàndeji bo sọ vò nado wlán nújijọ he yè zédoai lọ tọn, na to egbé núdepope ma sọgan yín alọkẹyí eyín yè ma dèdohia hézéhézé. Apajlẹ ehe tọn zọ́n bọ ohóta lẹ tin sọn osùn ṣinẹnẹtọ owhè 1988 tọn mẹ bo sọ yín didohia to ohójlawéma lẹ mẹ, bo sọ yín lila gbọn omẹ he nọ dọhó to televiziọn mẹ lẹ dali. Ehe kàn alavọ oṣiọ tọn na sinsẹ̀ntọ otò Tulinu tọn tọn to Italia mẹ. Na owhè susu wẹ yè do yise dọ eyín dagbe bo sọ yín núwiwà agùn tọn he doyẹyi de po. Dinvie ogbẹ lọ blébú yín awujinọ to godo tukla mẹdekànnujẹ otò Yinglandi tọn tọn, po otò Amẹlika tọn po, podọ otò Suzalandi tọn, he sọ hẹn mẹdekànnujẹ dopolọ wá sọn owhèta zinvlu tọn lẹ mẹ; alavọ he ma sọgan yín Klisti tọn gbọn alọdepope mẹ gba. Dinvie to ohógbè núdòdindin tọn he tọn mẹ, yẹwhenọ lẹ na akọ́npinpan omẹ lẹ dọ yé ni to nukọnyì to mẹdekànnujẹ he yé mọyí nẹ mẹ bo to taliayina onú he matin. Godo he yè ko hẹn ehe zùn yinyọ́nẹn, gbẹtọ lẹ gbọṣi núṣiwà doponẹ lọ mẹ.

To osùn aotọ owhè 1988 tọn mẹ, agbàgogán he yè nọ ylọ Dọtẹ. Iani Pẹsli sọn otò Nọtani Ilelandi tọn mẹ+, wà núhe ma sọgbe de to hódọtẹn otò Sitlasbogu tọn mẹ to Elopia. É dawhá bo dọhó he Plọtestannọ de ma ko dọ pọ́n sọn ojlẹ Núvọjlado tọn mẹ. É do owé de hia po winwlán he po, dọmọ, “John Paul II – yín agọjẹdo-Klisti-gotọ”, he hẹn hunhlun daho de po finfọ́n de po do papa ji to finẹ. Núyitọ ogbẹ lọ blébú tọn lẹ zé ehe do apawhé tintan hójlawéma egbesọ-egbesọ tọn mẹ po fọto po. Godo he omẹ pẹvi de dọhó do enẹ ji họ azán dopo, onú lẹpo gọ̀wá otẹn yetọn mẹ. Yè dóna nọ dọhó onú yọ́yọ́ de tọn egbésọ-egbésọ.

E blawu ṣigba nugbo wẹ dọ to ojlẹ he wáyì lẹ mẹ, yẹwhehódọtọ lẹ po hunnọ lẹ po zé Jiwheyẹwhe po agùn po dopọ́. Na gbẹtọ lẹ yín kiklọ po núyọ́nẹn po jẹagọdo Jiwheyẹwhe go wutu, yé dojlo nado gbẹ́ Ewọ po agùn po dai. Nugbo eyín gbèmimá he blawu de, ehe omẹ susu jẹgodona. Yẹn ma sọgan wọnji sọn whèjai nẹ go gbède to kibutisi mẹ he dọ̀nsẹpọ́ jẹ whèyìhọ otò Jelusalẹm tọn mẹ na omẹte fọtọn (15). Kẹdẹdi nukọntọ piplimẹ tọn, yẹn bẹ́ omẹ pẹvide plí to núdùdù whèjai tọn godo. Ojonọ alọpãlọpa yín máhẹtọ podọ Jù delẹ ga. Ehe yín homẹhunnu de. Yẹn hia owéfọ delẹ sọn Alẹ̀nù Hóhó mẹ bo sọ dó yé hia to ṣiṣẹ̀ yetọn mẹ to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ. Ajiji, yọnnu whẹzẹtọ de to Jù lẹ mẹ, he tọ́n sọn otò Walisa tọn mẹ dawhá ogbè lélé dọmọ, “Yẹn ko hia Alẹ̀nù Yọ́yọ́ dọ Klisti wẹ Messia mítọn, yín eyín mọ, bé Katolikinọ wẹ É na ko yín, oplọ́n agùn Katoliki tọn nẹ tọn ko wà núylankan susu hẹ mí.” Mí omẹ pó wẹ yín awujinọ whenuena nawe nẹ dọhó. To whenẹnu wẹ yẹn yíhó bo dọ, dọmọ, “Klisti ma yín Katolikinọ gba, Ewọ wẹ Mẹfligọ̀tọ he diọzùn agbasalan. Podọ Malia ma yín Katolikinọ gba.” Ṣigba poun dọ, nawe nẹ ma sọgan mọdona ehe é to didọ gba.

Domọnanú gbẹtọ lẹ tọn he tin to kọ̀ndopọ mẹ hẹ agùn yetọn lẹ hẹn yé yín mayisenọ. Yise he ma tindo ogbẹ̀, he yín ṣisa po Klisti po ko lẹzùn agùn bibasi, kẹdẹdilé omẹ delẹ yí dó, e sọ lẹzùn okú hlan yé. Yè dóna hùnnú sọn anádemẹhó he ma yín Biblu mẹ tọn nẹ he ji, to lalo de mẹ, bo sọ yín yiylọ dọ núwiwà Yisenọ tọn bo sọ yín didohia to otànhó agùn tọn he yé ma mọdona mẹ, bo sọ tin to ai to madosi mẹ dẹnsọlé yé ko yín zinzán do.

Mí dóna dindona to Biblu mẹ, yise to Jiwheyẹwhe mẹ po titò Etọn he kàn gbẹtọ lẹpo po. Ohógbè he dọ, “Yẹn ma doyise to núdepope mẹ podọ to gbẹtọ depope mẹ”, yín zinzán to kọ̀ndopọ gbẹtọ lẹ tọn mẹ ṣigba enẹ matin hlan Jiwheyẹwhe Gánhunupo po Ohó Etọn po gba. Ewọ gbẹ́sọ to mẹhe go yè na dèjido yín tẹgbẹ. Ohó Etọn yín ṣisẹ̀ podọ hinhẹnlodo nugbo, bo sọ yín kàndeji mítọn he to aga na mayise lẹpo. É ma yín oṣiọ kẹdẹdilé omẹ delẹ to didọ do gba, ṣigba É tin togbẹ̀ bọ onú he tindo ogbẹ̀ lẹpo sọ togbẹ̀ gbọn É dali. To egbé, Ohó Etọn togbẹ̀ kakadoi.

To ojlẹ delẹ mẹ, omẹ delẹ tin he yè ko dè na azọ́n vivẹ de. To otànhó gbẹtọ tọn mẹ, mí mọdona to Kulani ota 26 tọn mẹ, dogbọn hànpàtọ lẹ, po ahọlu lẹ po, po aṣẹpatọ lẹ po, po politikinọ lẹ po, podọ otògán lẹ po tọn dali kaka jẹ egbé. Mọdopolọ ga wẹ hlan núyọ́nẹntọ lẹ, podọ hlan dodinnanútọ lẹpo. Po omẹ nẹ lẹpo he basi núdọnmẹ de he mí sọgan mọ oyín yetọn lẹ, matin omẹ helẹ aihọn egbé tọn na yín onú gbọnvo de. To alọ dopolọ mẹ, omẹ dèdovo Jiwheyẹwhe tọn delẹ tin to Alẹ̀nù Hóhó po Yọ́yọ́ po whenu he tindo azọ́n dèdovo vivẹ de nado wà to kọ̀ndopọ mẹ po titò whlẹngan tọn po. Mọdopolọ wẹ to ojlẹ apọsteli lẹ tọn mẹ kaka jẹ whenu opli he yè basi to Kọnsil Nise tọn mẹ to owhè fọdekantọn atọ́n (325) tọn mẹ, to okú Klisti tọn godo. Yè dọhó dogbọn omẹ dèdovo delẹ tọn dali. Podọ to ojlẹ whèta zinvlu tọn tọn mẹ, to finẹ omẹ delẹ tin he wàzọ́n vivẹ kẹdẹdilé agùntànhódọtọ lẹ ko dọ do. Oyín mẹhe tọn mí yọ́nẹn titegbe lẹ, he tin to kọ̀ndopọ núvọjlado tọn mẹ.

Omẹ Jiwheyẹwhe tọn helẹ tindo azọ́n vivẹ de to whelẹponu podọ to kọ̀ndopọ mẹ na azọ́n nukọnyìyì tọn de to agùn lẹpo mẹ, podọ to sinsẹ̀n aliglọ́namẹtọ lẹ tọn tọn mẹ. Azọ́n de wẹ eyín bọ yè yína yé omẹ po. Ehe sọgbe po ohó he Oklunọ mítọn dọ po, dọ, dọmọ: “Mì yì aihọn lẹpo mẹ”. Mẹhe Jiwheyẹwhe sẹdo nugbonugbo lẹ, nọ dọhó Jiwheyẹwhe tọn sọgbe hẹ ehe yẹwhegán lẹ po apọsteli lẹ po dọ ji. Omẹ depope he wá po núplọ́nmẹ yọ́yọ́ de po kavi táhinhọ́n do núdohiamẹ yọ́yọ́ de ji, yè dóna yí Owé Wiwé do dindona omẹ lọ dagbedagbe. Eyín ohó he omẹ lọ dọ lẹ matin to kọ̀ndopọ mẹ po Owé Wiwé lẹ po, gbọn enẹ mẹ núplọ́nmẹ omẹ lọ tọn yín núhe yè ma sọgan hiajẹ gba. Jiwheyẹwhe ma sọgan diọnukunsọ Ede gba. Mọdopolọ wẹ É ma sọ sọgan hẹn titò Ewlọsu tọn gble gba. Ohókànbiọ do onú he yè ko wà lẹpo podọ ehe yè ko plọ́nmẹ lẹpo tọn dali, dóna yín dọ, “Bé nugbo wẹ? Bé mọwẹ yè wlán ẹn do? Etẹwẹ Owé Wiwé dọ dogbọn enẹ tọn dali?”

Mí ma yín homẹhunnọ to linlẹn gbẹtọ tọn lẹ mẹ gba, ṣigba mí jlo nado sè podọ nado mọdona onú he Jiwheyẹwhe dóna dọ gbọn yé omẹ he É ylọ gbọn ogbè huhlọnnọ de dali nado sẹ̀n Ẹn lẹ. Mọwẹ e te na yẹwhegán Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn lẹ. Yé ko dọhó jẹnukọn do otànhó agùn tọn ji. Azọ́n apọsteli lẹ tọn sọgbe hẹ dọdai Alẹ̀nù Hóhó whenu tọn lẹ he ko wá ṣiṣẹ̀ mẹ. Kẹdẹdi oylọ podọ azọ́n yetọn, azọ́n yetọn wẹ nado hopana mí dogbọn titò whlẹngan Jiwheyẹwhe tọn tọn dali. To owé Wiwé lẹ mẹ, eyín winwlán dai dagbedagbe, podọ Ohó ogbẹ̀ tọn lọ he to hódọ sọn Ede mẹ yèdọ kaka jẹ egbè hlan omẹ lẹpo he dojlo nado sè ogbè Gbigbọ tọn lọ. Mí ma sọ dohùdo tunmẹ gbẹtọ de tọn gba. E na yín alenọ na mí, eyín omẹ lẹpo sọgan yí ayiha yetọn lẹpo do sè onú he Owé Wiwé dọ lẹ. To alọ he ji, yè to omẹ dopodopo plọ́n sọn Jiwheyẹwhe de gbọn Ohó Etọn mẹ kẹdẹdilé yè wlán ẹn do to Owé ISAIA 54:13 tọn po JOHANU 6:45 tọn po mẹ. To ofi, mí ma jlo linlẹn núplọ́nmẹ agùn de tọn, kavi agùnpipli de tọn, kavi ogbẹ́ zinvlu mẹ tọn tọn de gba, ṣigba adavo nado ná anádemẹ titò Jiwheyẹwhe tọn tọn kẹdẹdilé eyín didohia mí do to Ohó Wiwé Etọn mẹ.

Mẹhe biọ sisosiso otànhó agùn tọn tọn mẹ, kẹdẹdilé yẹn ko dindona do to owhè kò-atọ́n godo, dóna mọdona lé otànhódọtọ alọpãlọpa dọhó do to owhèta dopo lẹ lọ mẹ do, gbẹtọ lẹ podọ onú lẹ. To ohóta he yè zé dai na núdindọn lẹ mẹ, núdepope ma yín núyọ́yọ́ gba, ṣigba yè gbleawuna mẹhe Yise to Biblu mẹ lẹ gbọn núwiwà núdòdindin Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn dali, ehe lọ ko zé tukla dai po ohùnúkànbiọ tọn po. Yín eyín apade Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn, wẹndagbè tintan lẹ po episteli lẹ po ko yín winwlán to ogbè Heblu tọn mẹ, to ogbè Alamaiki tọn mẹ kavi to ogbè Glẹki tọn mẹ, podọ to godomẹ bo sọawúhia to winwlán mẹ to ogbè Glẹki tọn mẹ, ma yín nútitegbe na ede gba. Eyín nugbo dọ Jiwheyẹwhe ko dè omẹ he ko to hódọ to ogbè Heblu tọn mẹ. Mọse po Aalọn po dọhó hlan Falo dọ, dọmọ: “…Oklunọ Jiwheyẹwhe Heblu lẹ tọn, ko pla mí…” (EKSỌDUSI 3:18). Nugbonugbo, Jesu Klisti ma dọhó to ogbè Glẹki tọn mẹ gba, ṣigba adavo to ogbè Alamaiki tọn he Heblu lẹpo nọ do. Yín eyín ogbè he whè hugan to ogbè lẹpo mẹ kẹdẹdilé omẹ delẹ to didọ do kavi lala, eyín gbigbẹdai to núdindọn mẹ gbọn wémaplọ́ntọ lẹ dali. Na míwlẹ tọn, eyín núvivẹ na mí dọ Oklunọ mítọn, whenuena É fọ́nsọn oṣiọ lẹ mẹ godo, É sọ dọhó to ogbè Heblu tọn mẹ kẹdẹdilé Paul táhinhọ́n do e ji do, dọ : “Whenuena mí omẹ pó jai, yẹn sè ogbè de to ohódọ hlan mi, to ogbè Heblu tọn mẹ, dọ, Saulu, Saulu, etẹwutu wẹ hiẹ to homẹkẹndo mi?” (OWALỌ 26:14). Mọdopolọ, núdindọn he yín dọ owé winwlán devo lẹ he yé to mimápè to asiko nẹ mẹ, ma sọgan gbleawuna wẹndagbe nugbo lọ gba. Nugbonugbo to bibẹ́nu azán apọsteli lẹ tọn tọn mẹ, owé winwlán devo lẹ tin. Luku dọ na mí dogbọn ehe tọn dali to wẹndagbe etọn to bibẹ́nu ota tintan, afọ tintan tọn mẹ. Mọdopolọ wẹ gbèdido mẹdevo lẹ tọn sọ yín didọ do. Owé winwlán nẹlẹ wẹ yè ylọ, dọ, “Alẹ̀nù Yọ́yọ́ he ma dókàndeji de”. Oklunọ Lọsu ma na dike na episteli nẹlẹ kavi ohó nẹlẹ nido biọ Ohó Wiwé Etọn mẹ gba, ehe yín núvivẹ titegbe de na mí nado mọdona.

Eyín núvivẹ de na mí nado dó osina Ohó Jiwheyẹwhe tọn to aliho he jẹ de ji (I TIMỌTI 2:13), bo sọ yise dọ Owé Wiwé lẹpo yín gbingbọn sọn jiwheyẹwhe mẹ yín alenọ hlan mí (II TIMỌTI 3:16). Whedepopenu mí mọ ohógbè he dọ, “kẹdẹdilé Owé Wiwé dọ do…” kavi “yè wlán ẹn dọ…” yín zinzán to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, e to alọdlẹ do gigọ̀yì godo to Alẹ̀nù Hóhó mẹ. Nugbo Alẹ̀nù Yọ́yọ́ yín Owé Wiwé. Alẹ̀nù Hóhó po Alẹ̀nù Yọ́yọ́ wẹ yín Biblu pipé lọ. To Owé LUKU 24:44-45 tọn mẹ, mí hia dọ: “É sọ dọhlan yé, dọmọ, ehelẹ wẹ ohó he yẹn ko nọ dọ hlan mì, whenuena yẹn tin to mì de, na onú lẹpo ma sọgan nọ ma di gba, he yè ko wlán to osẹ́n Mọse tọn mẹ, podọ to yẹwhegán lẹ mẹ, podọ to psalm lẹ mẹ na yẹn tọn wutu. Whenẹnu wẹ é hùn ayiha yetọn nado tunwun owé wiwé.”

Oklunọ sọ dọ, dọmọ, “Mì owé wiwé lẹ dinmọ, na mì lẹn dọ yé mẹ mì tindo ogbẹ̀ madopòdo te wutu; podọ ehelẹ sọ wẹ yé he to kunnudèna mi.” (JOHANU 5:39). Paul sẹsinwhena to ohógbè helẹ mẹ, dọmọ, “Na jẹnukọnna popo ehe yẹn ko mọyí ga wẹ ehe yẹn yí na mì, lé Klisti kú na ylando mítọn lẹ kẹdẹdilé Owé Wiwé lẹ dọ do; podọ yè di i, podọ é sọ tite to azán atọ̀ntọ gbè kẹdẹdilé Owé wiwé lẹ dọ do” (I KỌLINTINU 15:3-4). To winwlán apọsteli Pita tọn mẹ, é hẹn Owé ISAIA 40:8 tọn to ayiha mẹ na dọndopọ́ Alẹ̀nù Hóhó po Alẹ̀nù Yọ́yọ́ po tọn nido yín dopolọ, é wlán dọ, “Ṣigba ohó Oklunọ tọn nọte kakadoi. Ehe wẹ ohó lọ he yè gbọn wẹndagbe dali to yẹwhehó etọn dọ hlan mì” (I PITA 1:25). Alẹ̀nù Yọ́yọ́ wẹ gblọndo dọdai he yè dọ jẹnukọn to Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn.

Omẹ he yè ylọ dọ Dọtẹ. Klalẹnsi Lakini, mẹhe yè yọ́nẹn taidi Biblu plọ́nmẹtọ wlán to owé etọn he yín “Dispensational Truth” dọ, dọdai kanwe-kò-atọ́nnukun-ẹnẹ yín ṣiṣẹ̀ vivẹ nugbo to wiwá tintan Klisti tọn tọn mẹ. Ṣigba ṣiṣẹ̀ dọdai dòdónu nugbo Biblu mẹ tọn tọn.

Eyín mí to núde din bo sọ whle onú lọ pọ́n, to whenẹnu mí ma do ko yín omẹ dawhẹ̀na gba. Dawe he yè ylọ dọ,Kali Ṣenẹda omẹ yinyọ́nẹn dopo to núyọ́nẹntọ lẹ mẹ, wlán dọ, “Onú ṣakaṣaka lẹ ko bẹ́ to whenu Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn mẹ bo masọ to na doalọte gbèdé” (K. Deschner, Der gefalschte Glaube, pg. 20). É dọ dagbe. Ṣigba ehe ma dohia dọ mí tindo Alẹ̀nù Yọ́yọ́ he yè ṣaka gba, dọ omẹ he yè ma nagbè lẹ ko ṣẹ̀ sọn whenẹnu bo sọ to nukọnyì kaka jẹ egbé, bo to núplọ́nmẹ he yè ṣaka dohia po tunmẹ yetọn titi lẹpo po. Ohó nugbo lọ gbẹ́sọ to ote kakadoi to gblagbla ohó ṣakaṣaka mẹbublu tọn helẹ mẹ, ehe ji mí na dọhó do dogọ́. Owalọ vàsúdo tọn gbọn onú ṣakaṣaka he episteli Pita tọn lẹ hẹn mí nado payi e go dọ mayise de wẹ ehe yín. Dawe he yè nọ ylọ dọ, K. Dẹṣina, Der gefalschte Glaube, pg. 20, dọ, dọmọ: “Owé wiwé lọ, yèdọ Biblu lọ, yín wéma lalonọ daho de”. Ohógbè mayise tọn podọ lalo hóhó de wẹ ohó nẹ he é dọ. Mí to alọ dlẹn do núyọ́nẹntọ lẹ dọ yé ko wà azọ́n dagbe. Ehe ma sọgbe nado dowhẹ̀ omẹ he wlán Alẹ̀nù Yọ́yọ́ lẹ dọ yé jẹagọ to onú ṣakaṣaka mẹ podọ nado na tunmẹ yé di mẹklotọ, podọ Biblu yisetọ kẹdẹdi omẹklọtọ gba. Yè ma sọgan gbọn azọ́n oklọ tọn he dali nado hẹn hinhọ́n nugbo lọ dozinvlu gba.

Nugbo, gbẹtọ lẹ wẹ wẹndagbe ẹnẹlẹ. Gbèdido yetọn to asiko yetọn mẹ dohia vogbingbọn, ṣigba ehe to didohia dọ yé ma sinai dopọ́ nado gọalọna yénọzo, nado wlánwé to asiko dopolọ mẹ gba. Omẹ dopodopo wlán kẹdẹdilé yè gọ̀kọ nẹ do, e sọgan yín dọ é dlẹn alọ do onú he ewlọsu sè kavi dó dọpọ́n etọn, kavi núdepope he é sè sọn mẹdevo lẹ de. Núhe sọgbe wẹ yín dọ núyiwà lẹ lọ lọsu wẹ sọawúhia, e ma yín nújijọ he hodo yé lẹ gba.

Núyọ́nẹntọ Katoliki tọn podọ Biblu tunmẹ do ogbè devo mẹ tọ he yè nọ ylọ dọ, Dọtẹ. Kọnstantẹn Lọsṣi, ko zán núdidá gbẹte-gbẹte ẹnẹlẹ he yín ehelẹ: kinnikinni, oyìnvu, gbẹtọ podọ ohọ́n (OSỌHIA 4:6-8) nado dó owalọ alọpãlọpa wẹndagbe ẹnẹlẹ tọn hia. Ilene ko zán apájlẹ ẹnẹ helẹ bo to didohia dọ, ehe ko yín domọna sọn bibẹ́nu owhèta Yisenọ lẹ tọn mẹ. Apáde Biblu tọn yín winwlán to apájlẹ po olódido po tọn mẹ. Kẹdẹdi Biblu tunmẹtọ nẹ, é dọ, dọmọ: Matiu tindo nukunmẹ kinnikinni tọn, Malku tindo nukunmẹ oyìnvu tọn, Luku tindo nukunmẹ gbẹtọ tọn, podọ Johanu di ohọ́n tọn. To Owé EZEKIẸLI 1:5 tọn mẹ, yè dọhó do núdidá gbẹte-gbẹte ẹnẹlẹ go, he tindo awúsọhiamẹ di gbẹtọ. Mí hia to Owé EZEKIẸLI 1:8 tọn mẹ, dọ: “Yé sọ tindo alọ gbẹtọ de tọn lẹ to awà yetọn lẹ glọ to adà yetọn ẹnẹ lẹ go: yé omẹ ẹnẹlẹ sọ tindo nukunmẹ yetọn lẹ po awà yetọn lẹ po do lé”. Dopodopo núdidá gbẹte-gbẹte nẹlẹ lọ tọn tindo nukunmẹ ẹnẹ, ṣigba yín didohia gbọn nukunmẹ dopo gê dali. Wẹndagbe ẹnẹlẹ to alọdlẹn do Mẹfligọ̀tọ dopolọ, ṣigba dopodopo yetọn tindo ninọ̀mẹ vòvo. Ṣogan núdidá gbẹte-gbẹte dopodopo nọ sọawúhia po nukunmẹ etọn po, ṣigba to homẹ onú dopolọ wẹ yé. Mọdopolọ wẹ e te na wẹndagbe ẹnẹlẹ. To homẹ podọ to ayiha mẹ, núdopolọ wẹ. Ṣigba ode dó Oklunọ hia kẹdẹdi Ovi Gbẹtọ tọn; omẹ devo sọ táhinhọ́n do aṣẹpipa wiwé huhlọn Etọn tọn ji taidi apájlẹ kinnikinni de tọn di ahọlu to kanlin lẹ ṣẹnṣẹn; omẹ atọ̀ntọ do É hia di agbànhẹntọ; podọ omẹ ẹnẹtọ to didohia owalọ ohọ́n he yìaga bédébédé bọ afọ etọn ma do sọgan gàndo aigba Bẹtlẹhẹm tọn go palipali.

Eyín wẹndagbe de dọ núde bọ awetọ ma dọ, kavi eyín ode ná pinpẹnmẹ nújijọ de tọn hugan omẹ devo, enẹ wẹ gbèdidè lọ. Eyín wẹndagbe de wlán dọ Oklunọ ná akla omẹ fọtọ́n fọtọ́n donu ẹnẹ bọ akla ohá donu ṣinawe pò ai, bọ omẹ devo sọ wlán dọ É ná akla omẹ fọtọ́n fọtọ́n donu ẹnẹ ma hia yọnnu lẹ po yọpọvu lẹ po gba, ṣigba owhẹ̀ yé omẹ awelẹ tọn jọ̀. Enẹ to didohia dọ omẹde mọnukunnujẹ e go hézéhézé. Omẹde dọ, dọmọ, nukuntọnnọ awe wẹ É hẹnazọ̀ngbọna to Jẹliko; bọ omẹ awetọ sọ dọmọ, nukuntọnnọ dopo wẹ É hẹnazọ̀ngbọna, owhẹ̀ yé omẹ awelẹ tọn jọ̀. Omẹ dopo tin to ofi he onú lọ jọ̀ te, bọ omẹ awetọ pé omẹ he yè hẹnzọ̀ngbọna bọ é sọ dogbè nẹ. Wẹndagbe de dọ, dọmọ, ajotọ awe he yè whèdosatingo po Klisti po lẹ vlẹ Ẹ ko (MATIU 27:44), bọ omẹ devo sọ dọ, dọmọ, omẹ he tin to adusilọ Etọn mẹ, blawu to ayiha etọn mẹ, bo dawhá ogbè lélé, dọmọ: “Jesu, flín mi…” (LUKU 23:39-42). Owhẹ̀ yé omẹ awelẹ tọn jọ̀. Jẹnukọn yé omẹ awelẹ wẹ to vivlẹ Ẹ ko, enẹgodo omẹ dopo wá mọdona mẹhe jẹ yè na whèdosatingo, to whenẹnu é dawhá bo ylọ Ẹ dọ, “Jesu, flín mi.”

Podọ ohógbè he yín, “Nugbo wẹ yẹn dọ hlan we, Egbè wẹ hiẹ na nọ̀ hẹ mi to paladisi” yín domọna jẹagọ gbọn mẹvlẹkotọ lẹ dali. Yé dotana dọ Jesu na ko yì olọn mẹ hadopolọ to okú Etọn godo. Ṣigba Owé Wiwé dọ É yì jẹ otẹn pẹvi lẹ mẹ to odò. Yé ma yọ́nẹn dọ otẹn he mẹ omẹ wiwé he na dùgú whlẹngan tọn lẹ te to godo he yè whè É dosatingo, ma yín aga gba ṣigba odò wẹ. To Owé LULU 16 tọn mẹ, yè dọ hlan mí hézéhézé dọ, otẹn awe gê wẹ yè klándovo gbọn fiwiwé de dali, bọ omẹ de ma sọ sọgan dása ohù kinklándovo tọn nẹ lọ gba. Yé mẹhe ko dótodidó to wiwá Mẹfligọ̀tọ tọn mẹ, yín whiwhla di to ogànhọ̀mẹ. Podọ kẹdẹdi Owé MATIU 27:51-52 tọn, mẹwiwé susu sọawúhia po Klisti po to fọ́nsọnkú Etọn mẹ. Sọn ojlẹ nẹ mẹ yì, paladisi ma sọ tin to odò ba gba, ṣigba aga wẹ e te. Klisti hẹjiyì bo ko sọ hẹn mẹglọnọ lẹ jẹ mẹdekannu, bo sọ ná núnina gbẹtọ lẹ (EFESUNU 4:8-10). Mẹhe nọtepọ́n whlẹngan yetọn nado mọyí lẹ sọawúhia po Mẹfligọ̀tọ yetọn po.

To ehe mẹ, agọjẹdo mẹnọzo de ma tin eyín wẹndagbe de dọhó dogbọn angẹli awe he sọawúhia to azán fọ́nsọnkú tọn gbè, mẹhe dọhó hlan yọnnu lẹ (LUKU 22:4), podọ omẹ awetọ sọ dọhó dogbọn angẹli dopo tọn dali (MATIU 28:2). Whladopo he, yé sọawúhia to yọdò lọ mẹ, podọ to ofi devo, yé sọ nọte to oyọdò lọ tó. Nugbo wẹ ohógbè awelẹ yín. To oyọdò lọ mẹ, agbasa Oklunọ tọn yín didohia, podọ to gbonu, yè dọhó dọ É ko fọ́nsọn oṣiọ lẹ mẹ. Mọwẹ e jọ̀ do. Ṣogan eyín omẹ awe wẹ tin to finẹ, omẹ dopo wẹ nọ yín gbèdotọ podọ nújijọ̀ lọ wlántọ. Mí dopẹna Jiwheyẹwhe dọ owhẹ̀domẹ mẹde titi tọn de ma tin finẹ gba, ṣigba to finẹ, gbẹtọ nugbo Jiwheyẹwhe tọn lẹ tin he sọgan dohia mí wanyín pipé Owé Wiwé lẹ tọn tọn, he na hẹn gbẹtọ lẹpo dókàndeji. Dopo to omẹ nẹlẹ mẹ yín Dọtẹ. C.I. Sikofiẹldi, mẹhe yín núplọ́nmẹtọ podọ Biblu tùnmẹtọ he aihọn lọ blébu yọ́nẹn. É ko wlán ohó nukọn tọn nugbo de do wẹndagbe ẹnẹ lẹ ji.

Ohódọdomẹgotọ lẹ ma sọgan mọdona owalọ dọdai Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn tọn gba. Yé dowhẹ̀ apọsteli Paul dogbọn oplọ́n tódidó etọn lẹ tọn dali, na Paul dọ, dọmọ: “Na ehe wẹ mí dọ hlan mì gbọn Ohó Oklunọ tọn dali, dọ, mí he tin to ogbẹ̀ bo sọ pò jẹ gigọ̀wá Oklunọ tọn whenu lẹ, ma na jẹnukọnna yé he damlọn lẹ gba” (I TẸSALONIKA 4:15). Apọsteli Paul wlán to ninọ̀mẹ egbé tọn mẹ, na Gbigbọ Wiwé tin to é mẹ bo to pinplán ẹn gbọn Ohó Oklunọ tọn lẹpo mẹ to asiko whlẹngan tọn tọn mẹ. Alẹ̀nù Yọ́yọ́ lẹpo ko yín winwlán to alọ doponẹ ji, bo sọ yín hihia gbọn asiko ojọmiọn tọn lẹpo dali kakadoi. E sọgan yín lilá podọ yiyise sọn whẹndo tintan mẹ jẹ whẹndo godo tọn ji, whenẹnu wẹ dọdai ode bọ do dego he yè dọ dogbọn awúsọhia Klisti tọn tọn dali nido yín hinhẹnṣẹ̀. Paul dopolọ wẹ sọ wlán bo sọ dọhó ede titi tọn, dọ, dọmọ: “…Yìyì whenu ṣie sọ sẹpọ́. Yẹn ko hòavùn dagbe lọ, yẹn ko hẹn ali ṣie jẹ pòdo, yẹn ko yìn yise lọ. Sọn dinvie yè ko zé ojẹgbakún dódó tọn daga na mi, ehe Oklunọ, whẹ̀datọ dódónọ, na na mi to azán nẹ gbè…” (II TIMỌTI 4:6-8).

To whelẹponu, gbẹtọ he nọ̀gbẹ̀ to aihọn mẹ lẹpo to nukundó kọlilẹ́wá Klisti tọn to azán yetọn lẹ mẹ. Yé mẹhe ma dónukun I lẹ, ma tindo jlọjẹ depope to fọ́nsọnkú Etọn tintan mẹ gba. Matẹn Lutẹ yise dọ vivọnu kọlilẹ́wá Klisti tọn to sisẹpọ́ kẹdẹdilé é hia do. Na agọjẹdoklistigotọ nọ zán ohógbè he dọ, “vivọnu klisti tọn”. É wlán dọ, dọmọ: “To owhè fọtọ́n fowe kẹnnẹ (1540) he mẹ, dọndopọ́ owhè lẹ lọ tọn yín owhè fọtọ́n donu atọ́n e lan fowe kanwekotọ (5500), to whenẹnu yè sọgan dónukun opòdo aihọn tọn, na owhè fọtọ́n donu ṣidopotọ (6,000) ma na sọgbe gba, kẹdẹdilé azán atọ̀n Klisti tọn ma ko sọgbe do to whenuena É fọ́nsọn oṣiọ lẹ mẹ” (H. Heinz, Zwischen Zeit und Ewigkeit, pg. 137). Mẹdepope he tindo tódidó ogbẹ̀ tọn to nukundó Kọlilẹ́wá Klisti tọn. Mọdopolọ wẹ e te kaka jẹ egbè. Mẹdelẹ tin to aigba ji he nọte to ṣiṣẹ̀ dọdai Biblu tọn lẹ tọn ji, bo to nukundó kọlilẹ́wá Klisti tọn to asiko he mẹ.

Ohódọdomẹgotọ nukuntọnnọ lẹ ko jẹ ofi titegbe de bo tindo adọgbo to númasọgbe yetọn lẹ mẹ dọ, dọdai Klisti he dọ, dọ: “Nugbo wẹ yẹn dọ hlan mì, whẹndo he ma to na juwáyì, kaka yè nado hẹn onú lẹpo ṣẹ̀” (MATIU 24:34) ko gbọvọ. To hógbè nẹ mẹ, Jù lẹ wẹ whẹndo he hó É dọ, podọ e ma yín whẹndo he mí yọ́nẹn kẹdẹdi whenu asiko lẹ tọn gba. Jù lẹ dóna tọ́ngbọn asiko sinsinyẹn de dali, mọwẹ yé yín hùhù to gblagbla awufiẹsa po awuvẹ po tọn mẹ, ṣigba yé gbẹ́po to ote kẹdẹdilé Oklunọ dọ do kaka jẹ egbè. Mọwẹ e yín didoai do to titò madopòdo Jiwheyẹwhe tọn tọn mẹ kẹdẹdilé Jesu dọ do. Podọ ohógbè he dọ, dọmọ: “…Mìwlẹ ma na jugbọn otò Islaẹli tọn lẹpo mẹ, whẹpo Ovi gbẹtọ tọn nado wá gba” (MATIU 10:23) yín domọna jẹagọ mlẹnmlẹn bo sọ yín didiọ na kọlilẹ́wá Etọn. Bé É ma wá di Ovi gbẹtọ tọn whenuena Johanu mọ Ẹn to zọnlinzin to osó Patmọsi tọn ji to zogbántin sika tọn ṣinawe lẹ ṣẹnṣẹn? Alọ he ji wẹ É na gọ̀wá gbọn whenuena É na dó Ahọludu Etọn to aigba ji. É na wá to huhlọn Etọn mẹ dolé yè wlán do, dọ, “Ota etọn po odà etọn po wé di sekanfún, yé wé di kẹnsu; nukun etọn sọ di zodẹ́; afọ etọn di gànvẹ́ dagbedagbe, di ehe yè kọ̀n to zohọ̀ mẹ; ogbè etọn sọ di ogbè osìn susu tọn” (OSỌHIA 1:14-15). E ko wá ṣiṣẹ̀ mẹ kẹdẹdilé Jesu dọ do. Po Ohó Jiwheyẹwhe tọn Lọsu po, númasọgbe ohódọdomẹgo tọn lẹpo dóna jẹvọ. Yé mẹhe lẹn nado zé ohù nukànbiọ tọn to godo na Ohó Jiwheyẹwhe tọn lẹ, dóna yọ́nẹn nugbo dọ onú lẹpo nọ jọ̀ kẹdẹdi Ohó Jiwheyẹwhe tọn.

E ma yín Jesu kavi apọsteli lẹ wẹ ṣinuwà gba, ṣigba yé owhẹ̀domẹtọ nukuntọnnọ lẹ podọ núṣiwàtọ lẹ wẹ ṣinuwà to otànhó agùn tọn mẹ. Kaka jẹ asiko mítọn mẹ, yé dlẹn alọ do yé mẹhe yé yí oklọ dopolọ do dọ̀n, bo sọ yín mimọ to ohógbè yetọn lẹ mẹ kaka jẹ egbé. Gbọn enẹ mẹ, yé dohia wunvi yetọn nugbo pannukọn titò whlẹngan Jiwheyẹwhe tọn tọn. Whenuena e wá jẹ apáde otànhó tọn ji, yé nọ mọ lé onú jẹagọ lẹ nọ yín didohia do to Sinsẹ̀n mẹ, nado dọ to agùn pã lẹ mẹ. Ṣigba whenuena e wá jẹ núhe kàn Ohó Jiwheyẹwhe tọn po Ahọludu Etọn po dali, yé ma nọ tindo núdohiamẹ de podọ wuntuntun núde tọn gba. Kẹdẹdi Biblu yisetọ Yisenọ lẹ, mí ma sọgan nọ abọẹ to owhẹ̀hó mọtọnhunkọ lẹ mẹ. Mẹhe ma tindo jlọjẹ to Owé Wiwé mẹ, podọ to núwhiwhla Etọn lẹ mẹ podọ to titò Jiwheyẹwhe tọn he yè dohia mẹ, yé wẹ nọ dọhó helẹ gbọn ohù nukànbiọ yetọn lẹ tọn dali. Yé wẹ nọ dọhó dogbọn núṣakaṣaka daho po núdindọn po dali , bo sọ nọ lẹn dọ yé mọdona onú. Yé sọgan wà mọ to whenuena yéwlọsu ko ná tunmẹ yetọn titi lẹ to Owé Wiwé mẹ godo.

E matin na otànhódọtọ lẹ nado dohia núhe Jesu Klisti yín. Ewọ wẹ yín dòdónu otànhó whlẹngan tọn tọn. E ma yín núhe omẹ he yè ylọ dọ Josephus podọ onú he otànhódọtọ he pò lẹ wlán dogbọn Ewọ tọn dali gba, enẹ ma yín apáde núdindọn mítọn tọn gba. Na yẹwhegán lẹ po apọsteli lẹ po wlán dogbọn Ewọ tọn dali núhe É yín, na yé wẹ É zọ́n azọ́n wutu. Podọ mí sọ dóyise to onú he yé dọ lẹ mẹ, na enẹ lọ ko pé mí. Na yẹn tọn, yẹn yise to gbèdido yé he sọawúhia to whenuena nújijọ̀ daho nẹlẹ jọ̀ tọn mẹ. Hinhẹnsọn jiji Jesu Klisti tọn kaka jẹ jiyìyì Etọn biọ olọn mẹ, kunnudètọ nugbonọ delẹ tin to finẹ. Kẹdẹdilé e te to egbé mọwẹ e te to whẹ́whẹ́whenu. Egbé, to whedepopenu he Jiwheyẹwhe wà núhúnu de to aigba ji, gbẹtọ lẹ ma nọ do ayi e go, na e ma jọ̀ to didoai agùn yetọn lẹ po sinsẹ̀n yetọn lẹ po tọn mẹ wutu. Gbèdotọ lẹ ma tindo wuntuntun enẹ tọn gba. Hlan yé mẹhe yise lẹ, kunnudidè Owé Wiwé mẹ tọn lẹ kẹdẹ ko pé, na yé ma sọ dóhùdo nado dotó kunnudètọ lalonọ de, he na wá sọawúhia to godo to nújijọ̀ he mẹ, bo lẹn dọ yé tindo núde nado dọ. Mẹdepope ma dóhùdo nado dotó yé gba.

Eyín otànhòdọtọ agùn tọn he nọ dowhẹ̀mẹ lẹ wlán dogbọn yise lalonọ podọ ehe yè ṣaka tọn dali, whenẹnu yé ma sọgan tindo jlọjẹ nado dlẹn alọ do agùn nugbo lọ kavi Owé Owalọ apọsteli lẹ tọn tọn gba, ehe yín agùn nugbo lọ podọ Alẹ̀nù Yọ́yọ́ lọ. Yise lalonọ he yè ṣaka, po núplọ́nmẹ yetọn lẹpo po, podọ owẹn yetọn lẹ yín núde, ehe ma tin to Owé Wiwé lẹ mẹ bo ma sọ sọgbe hẹ Owé Wiwé, ṣigba ehe yé wá basi to godo mẹ.

Ohóta 2
DÒDÓNU YISE TỌN
PO WHENU HE BỌDO
YÉNỌZOGO LẸ PO

To otànhó agùn tọn mẹ, whenu alọpãlọpa he bọdo whẹ́whẹ́whenu dòdónu yise tọn go lẹ yín didọ titegbe gbọn otànhódọtọ lẹ dali. Enẹwutu to vlẹkẹsi de mẹ, mí jlo nado do núhe whenu dopodopo yín hia. Whenu lẹ lọ dóna yín titò ode bọdo ode go dolé: tintan, bibẹ́nu agùn tintan tọn jẹ owhè kanwe-kò (100) to okú Klisti tọn godo (A.D.), enẹ godo wẹ whenu he bọdo ojlẹ apọsteli lẹ tọn godo jẹ opli Nisene tọn mẹ to owhè fọde-kantọ̀ e lán atọ́ntọ (325) mẹ A.D. To whenuena Klisti ko yì godo, to didóai agùn otòdaho Lomunu lẹ tọn tọn mẹ jẹ whenu owhèta zinvlu tọn mẹ, to bibẹ́nu yọ́yọ́ núvọjlado tọn mẹ, podọ to godo núyiwà vọfọ́n tọn mẹ, to didohia pipé wẹndagbe lọ tọn podọ nado hẹn agùn gọ̀wá dòdónu nugbo etọn tọn ji whẹpo Klisti nido lẹ́gọ̀wá.

Núwinwlán otànhó agùn tọn tọn ma dohia apájlẹ he matindo ninọ̀mẹ devo de gba. Yè dọhó dogbọn dohia he omẹ susu tindo tọn dali, mẹdevo lẹ yí otànhó lọ do yí núvivẹ podọ yé wẹ mẹhe gbẹtọ lẹ lẹn dọ yewlẹ wẹ nugbonọ. Enẹ godo, nado dọ titegbe dọ, otànhó Katolikinọ lẹ tọn gbọnvo do Plọtẹstannọ lẹ tọn go patapata. To pinpọ́n mẹ, nado dọ dogbọn vogbingbọn whenu lẹ tọn dali, podọ to nukọnyìyì mẹ wẹ mí tindo jlọjẹ nado zé onú lẹ jlẹdo dòdónu yise tọn lọ go kẹdẹdilé e te to bibẹ́nu. Sọn onù apọsteli lẹ tọn kẹdẹ mẹ wẹ mí mọ núplọ́nmẹ apọsteli lẹ tọn yí te. Owé winwlán he yín blọṣi yín didètọ́n to vàhọ̀mẹ, ehe yín bibasi to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kanwe-atọ̀ntọ (1883) tọn mẹ, he yín mimá to owhè aotọ godo, bọ gbẹtọ lẹ lẹn dọ yè ko wlán ẹn to owhè kanwetọ jẹ owhè kantọ̀ntọ (80-120) mẹ to whenuena Klisti ko yì godo, owé winwlán he lọ hẹn ohóta he gbẹtọ lẹ ylọ dọ, “Núplọ́nmẹ apọsteli wiawe lẹ tọn” kavi “Didache”. Owé winwlán he lọ matindo kànṣiṣa de kavi núwàdopọ́ de po núplọ́nmẹ apọsteli Oklunọ Jesu Klisti tọn lẹ po gba. Mọdopolọ wẹ ehe yè ylọ dọ zédai apọsteli lẹ tọn he wá ayimẹ, he yé nọ̀pọ́ do basi to owhè fọde-kanwe-kòtọ (300) mẹ to whenuena apọsteli lẹ ko yì godo. Núplọ́nmẹ he lọ ma sọgan yín zizédai do dòdónu apọsteli lẹ tọn ji gba. Gbọn ehelẹ dali wẹ ohó ṣakaṣaka po didèdogọ́ Ohó Jiwheyẹwhe tọn po, he gbẹtọ lẹ lẹn taidi ohó nugbo tọn sọawúhia te. Ṣigba to Owé owalọ apọsteli lẹ tọn mẹ podọ episteli he apọsteli lẹ wlán lẹ kẹdẹ mẹ wẹ mí tindo núplọ́nmẹ nugbo lọ te. Apọsteli lẹ wẹ mẹhe sè Ohó sọn onù Oklunọ yetọn tọn mẹ, podọ gbọn azọ́n Etọn he É ná mí tọn dali he apọsteli lẹ ko mọ yí sọn Ede. Gbọn yewlẹ dali, Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn mọ Ohó wiwé lọ yí, ehe yè ma ṣaka; ehe lọ kẹdẹ wẹ hẹn ohia Etọn nugbo.

Paul yín yiylọ gbọn ninọ̀mẹ huhlọnnọ de tọn dali, bo yín didè nado yín núzinzán dèdovo de, bo sọ yín hihia dogọ́ apọsteli nugbo lẹ gbọn Oklunọ Lọsu dali. É sọgan dọ, dọmọ, yẹn ko mọ azọ́n de yí sọn Ede. Enẹwutu wẹ é do dọhó dolé, dọmọ, “Na ehe yẹn mọyí sọn Oklunọ de wẹ ehe yẹn yí na mì ga…” (I KỌLINTINU 11:23). É ko wlán susu episteli lẹ tọn to ota kanwe-kò (100) po afọ fõ-fọde-kantọ̀n-atọ́n (2325) po mẹ, ehe mẹ Pita wlán ota ṣinatọ̀n (8) po afọ kẹnnẹ-ṣidopo (166) po. Paul ko mọ wẹndagbe yí to alọ he ji yẹwhegán lẹ ko mọ Ohó lọ yí dogbọn núdohiamẹ wiwé lọ dali (GALATIA 1:11-12). Enẹwutu, é dóna ná avasè vivẹ he mí, dọ, “Ṣigba eyín míwlẹ, kavi angẹli de sọn olọn mẹ, sọ dọ yẹwhehó wẹndagbe tọn depope devo hlan mì hú ehe míwlẹ do dọyẹwhehó hlan mì, yè ni gbọ é ni yín anatema” (GALATIA 1:8). Núdepope he ma sọgbe hẹ wẹndagbe nugbo he yè dọ gbọn apọsteli nugbo lẹ dali, tin to dẹ̀hodó de glọ. Eyín mí pọ́n hlan ehe, mí mọ nugbo dọ Yise ṣakaṣaka he tin to dẹ̀hodó de glọ. Ehe dóna yín Yise he ohódọdomẹgotọ lẹ to nukundo to owé winwlán lẹ mẹ.

Wẹndagbe ẹnẹlẹ dèkunnu na Mẹfligọ̀tọ lọ. Yé dlẹn alọ do gbẹ̀zán Etọn, devizọ́n Etọn podọ onú lẹpo sọn jiji Etọn jẹ okú Etọn mẹ, fọ́nsọnkú Etọn podọ jiyìyì biọ olọn mẹ Etọn. Owéwlántọ Matiu, Malku, po Luku po, yé dogbè ode bọdo ode go tọn to númimọ dopolọ mẹ. Johanu ma tlẹ dlẹn alọ do Bẹtlẹhẹm kavi jiji Etọn, ṣigba é zlọn yìaga patapata bo sọ do núhe Klisti yín hia to owé etọn ota tintan, afọ tintan winwlán tọn mẹ. Wẹndagbe ẹnẹlẹ wlán ṣiṣẹ̀ whlẹnganzọ́n he Jiwheyẹwhe wà to Klisti mẹ tọn to aigba ji, Jiwheyẹwhe tin to Klisti mẹ bo to whẹ̀gbọ hẹ aihọn hlan Ede. Yé wlán onú helẹ to nugbo po dódó po mẹ, na gbèdido lọ yín didohia gbọn onù kunnudètọ nugbonọ lẹ tọn mẹ (II PITA 1:16-18; I JOHANU 1:1-3).

Owé Owalọ apọsteli lẹ tọn dohia mí lé Agùn nugbo tọn lọ yín didóai dó, gbọn túntún Gbigbọ Wiwé tọn dali (OWALỌ 2). Eyín nújijọ̀ nugbo he jẹte sọn olọn mẹ wá. To yẹwhehó etọn tintan didọ mẹ, Gbigbọ Wiwé gọ́ apọsteli Pita mẹ bọ é dọhó dogbọn azọ́n Jiwheyẹwhe tọn dali hlan yé mẹhe na lẹnvọjọ bo wá yise kọ̀n lẹ. É dọhó vivẹ dogbọn lẹnvọjọ po baptẹmẹ osìnmẹ tọn po he tin to Biblu mẹ tọn dali (OWALỌ 2:38). Podọ dogbọn dọpọ́n he yè to alọkẹyí gbọn baptẹm Gbigbọ Wiwé tọn dali kẹdẹdi dopọ́n omẹ kantọ̀n (120) lẹ tọn. É dọ, dọmọ, “Na opagbè he hlan mì wẹ, podọ hlan ovi mìtọn lẹ, podọ hlan mẹhe tin to aganu lẹpo, podọ hlan omẹ sọha he Oklunọ Jiwheyẹwhe mítọn na ylọ lẹ” (OWALỌ 2:29). Jiwheyẹwhe whlẹn bo sọ to didèdogọ́ Agùn lọ mẹ sọha he jẹ na whlẹngan lẹ.

Agùn nugbo lọ tindo sunnu lẹ po yọnnu lẹ po he tindo dọpọ́n nugbo po Jiwheyẹwhe po. Yé mẹhe yise bo sọ yín bibaptizi to osìnmẹ to alọ huhlọnnọ gbọn baptẹm Gbigbọ Wiwé tọn dali kẹdẹdi wẹ awutugonu to Agbasa Klisti tọn tọn mẹ (I KỌLINTINU 12:13), ehe mẹ núniná gbigbọnọ lẹ to azọ́nwà te (I KỌLINTINU 12:7-14), podọ sinsẹ́n Gbigbọ tọn lẹ to Owé GALATIA 5:22-23 tọn mẹ. Kẹdẹdilé Jiwheyẹwhe tin to Klisti mẹ bọ Agbasa Etọn yín ogohọ̀ de, ehe mẹ É nọnọ̀ bo sọ wà onú lẹpo he hẹn homẹ Jiwheyẹwhe tọn hùn. Mọdoplọ wẹ hlan Agùn nugbo lọ po mẹfligọ̀ lẹ po he yín Agbasa Oklunọ tọn (I KỌLINTINU 12:12). Ewọ wẹ ota lọ (KOLOSINU 1:18). É dóna gbẹnkànna devizọ́n Etọn to Agùn Etọn mẹ. É dọ, dọmọ: “… Lé Otọ́ do mi hlan, yèdọ mọwẹ yẹn do mì hlan do” (JOHANU 20:21). Gbọn devizọ́n daho he tọn dali, onú susu ko yín ayido e go. Devizọ́n he É zédoai to Agùn lọ mẹ lẹ, die: apọsteli lẹ, yẹwhegán lẹ, mẹplọ́ntọ lẹ, lẹngbọhọtọ lẹ po wẹndagbelátọ lẹ po (EFESUNU 4:11).

To Agùn nugbo lọ mẹ aṣẹpatọ de matin, ṣigba yé yín omẹ Jiwheyẹwhe tọn he yè ylọ gbọn oylọ daho de dali, nado sẹ̀n Oklunọ dolé e jẹ dó podọ omẹ Etọn lẹ nado yín pinplán gbọn huhlọn Gbigbọ Wiwé tọn dali. Agùn nugbo lọ ma mọdona núde dogbọn azọ́nwhé yẹwhenọ tọn kavi yẹwhehódọtọ tọn dali gba, ṣigba agbasa omẹfligọ̀ lẹpo tọn, yé mẹhe ko mọ vọji yí lẹ, to kọ̀ndopọ́ mẹ, yín yẹwhenọduta wiwé podọ omẹ wiwé Jiwheyẹwhe tọn lẹ (I PITA 2:9; OSỌHIA 1:6). Kẹdẹdilé mí ko dọ dó, devizọ́n atọ́n lẹ lọ tin na agùn lọ di to agbasa lọ blébu mẹ, e ma yín to plidopọ́ agùn dopo tọn mẹ gba. Nukọntọ lẹ kavi mẹho agùn dopodopo tọn lẹ tindo azọ́n yetọn lẹ. Nukọntọ he to yé mẹ lẹ wẹ yè nọ ylọ dọ biṣọpu lẹ, yé dóna tindo asi (I TIMỌTI 2:3:1-7; TITU 1:5-8). To plidopọ́ agùn dopo tọn mẹ, mí sọgan mọ agùnmẹho susu; nado dọ, to plidopọ́ agùn dopo tọn mẹ mí dóna tindo mẹho agùn tọn he na plán agùn lọ eyín e whe gbahu, yèdọ awe (FILIPINU 1:1). Ehe lọ sọgbe hẹ Owé JAKỌBU 5:14 tọn, fie yè wlán ẹn te, dọ, eyín mẹdepope jẹazọ̀n ni ylọ mẹho agùn tọn lẹ na yé ni hodẹ̀ nẹ. Whenuena Paul po Banabasi po wá Jelusalẹm, agùn lọ po apọsteli lẹ po, po mẹho lẹ po kẹalọyí yé (OWALỌ 15:4). To agùn nugbo lọ mẹ, gbèdidè wiwé he lọ tin to finẹ.

Nado dó ayi núyiwà he kàn plidopọ́ agùn dopo tọn go, mí dóna mọ diakọnni lẹ ga, podọ yé dóna tindo asi kẹdẹdilé e jẹ dó (I TIMỌTI 3:8-13). E to dandan mẹ na agùnmẹho lẹ po diakọnni lẹ po nado mọdona bo sọ nọ plọ́nmẹ to wiwà mẹ sọn dọpọ́n yetọn titi mẹ, bo gọalọna agùnvi agùn lọ tọn lẹ nado tọ́nsọn tukla alọpãlọpa whẹndo yetọn lẹ tọn tọn mẹ po núhe pò lẹ po. Agùn nugbo lọ ma mọdona azọ́nwhé biṣọpu tọn kẹdẹdilé agùn delẹ to wiwà do to egbé gba. Kẹdẹdi Owé I TIMỌTI 3:15 tọn, agbasa yisenọ lẹ tọn yín Ohọ̀ Jiwheyẹwhe tọn, he yín Agùn Jiwheyẹhwe Ogbẹ̀nọ tọn, he yín dòtin afọdotẹn nugbo tọn; ehe yín dòdónu po dòtin nugbo tọn po. Tùnmẹ mẹde titi tọn po onú lalonọ lẹ po matindo tẹnmẹ depope to e mẹ gba. Agùn nugbo lọ wẹ nọ̀tẹn Jiwheyẹwhe tọn to aigba ji podọ to e mẹ, ojlo Etọn yín wiwà kẹdẹdilé e te to olọn mẹ podọ to aigba ji.

Sọn dòdó bibẹ́nu Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn, gbèdidè wiwé wẹndagbe nugbo lọ tọn po oplọ́n lẹ po, po wiwà apọsteli lẹ tọn po yín mimọ to e mẹ. Agùn nugbo lọ yín dindọn biọ Ogbẹ̀ Jesu Klisti tọn po mẹpinplán Gbigbọ Wiwé tọn po mẹ kẹdẹdi azọ́nwànu ogbẹ̀nọ de, ṣigba e ma yín gbẹ́pipli agùn titò lẹ tọn tọn gba.

To ojlẹ de godo, Paul po apọsteli he pò lẹpo po dọhó do mẹklọtọ po oplọ́n-agọnámẹtọ lẹ po ji. Aliho po nukọnyìyì susu po bẹ́ to alọ vòvo mẹ. Ṣigba awhànpa yisenọ lẹ tọn to whelẹponu nọte to Ohó nugbo Jiwheyẹwhe tọn tọn mẹ, po wẹndagbe nugbo lọ po, po oplọ́n nugbo lọ po, po wiwà nugbo lọ po kẹdẹdi dòdónu apọsteli lẹ tọn. Apọsteli Johanu wlán dogbọn awúsọhia vòvo he tin to asiko nẹ mẹ tọn dali, dọ, dọmọ: “Jiwheyẹwhe de wẹ mí jọ̀ sọn: ewọ he yọ́n Jiwheyẹwhe nọ sè mítọn: ewọ he ma jọ̀ sọn Jiwheyẹwhe de ma sè mítọn gba. Ehe mẹ wẹ mí yọ́n gbigbọ nugbo tọn lọ, po gbigbọ gugu tọn lọ po” (I JOHANU 4:6).

Yisenọ ṣakaṣaka alọpãlọpa delẹ tin he zé tùnmẹ yetọn titi lẹ do Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ, ehe wá lẹzùn oplọ́n de to godo mẹ. Omẹ mọtọnhunkọ lẹ wẹ Owé Wiwé lẹ dlẹnalọdó kẹdẹdi nọvisunnu lalonọ lẹ, he wá ajiji podọ matin oylọ wiwé azọ́n lọ tọn tọn. Paul dọhó titegbe pannukọn ohóta he, dọmọ: “Na mẹmẹsunnu lalonọ lẹ he yè hẹn wá ajiji lẹ tọn wutu, mẹhe wá to nuglọ nado bẹ̀pọ́n mẹdekannujẹ mítọn, he mí tindo to Klisti Jesu mẹ, na yé nido hẹn mí wá kanlinmọgbenu” (GALATIA 2:4). Omẹ helẹ wẹ mẹhe to yẹwhehó Jesu devo tọn dọ, yé mẹhe kẹalọyí gbigbọ devo bo sọ to wẹndagbe devo lá (II KỌLINTINU 11:4). Pita dọ hlan yisenọ lẹ dogbọn nọvisunnu lalonọ lẹ tọn dali, he to oplọ́n vàsúdo tọn lẹ ná omẹ to nuglọ (II PITA 2:1-3). Apọsteli Juda lọsu sọ dọhó dogbọn yisenọ mọtọnhunkọ lẹ tọn dali, dọmọ, “Dindọn hlan yé! Na yé ko jẹ afọ Kaini tọn ji, yé sọ yí awuvivi do dowezun hodo ali búbú Balaami tọn na alè, bo sọ dọ̀n to núdindọn Kola tọn mẹ” (JUDA 1:11). Nọvisunnu lalonọ lẹ hẹn núplọ́nmẹ ṣakaṣaka wá, podọ yé mẹhe hodo yé to mayọ́nẹn yetọn mẹ sisẹ́ yéde biọ ogbẹ́ yetọn mẹ bo jai do núṣiwà mẹ, podọ mọwẹ aliho vòvo agùn lẹ tọn sọawúhia te.

Kẹdẹdi ogbẹ́ pipli he tọ́nsọn Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ bo to nukọnyì egbèsọ-egbèsọ, Johanu mọ bibẹ́nu núyiwà agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn. Ohógbè agọ̀jẹdo tọn yín yiylọ dọ, nukundiọsọ núde, enẹwutu núdepope he jẹagọ̀do Klisti kavi Ohó Etọn dóna yín yiylọ dọ nukundiọsọ Klisti. Johanu wlán, bo dọmọ, “Yé tọ́nsọn míde jẹgbonu, ṣigba yé matin to mí mẹ gba; na eyín yé ko tin to mí mẹ, matin núdọn yé do nọte po mí po: ṣigba yé tọ́nyì na yè nido sọ yé hia dọ yé omẹ pó ma sọn mí mẹ gba” (I JOHANU 2:19). Apọsteli Paul sọ ná pahonamẹ titegbe de whenuena é dọhó he, dọmọ, “Na yẹn yọ́n ehe dọ, to yìyì ṣie godo, ohla he dobú na biọ mì mẹ, ma pò apóyìnte” (OWALỌ 20:29). To Owé OSỌHIA 2:2 tọn mẹ, apọsteli Johanu wlán dolé, dọ, “… bo ko sọ whle yé he dọmọ apọsteli wẹ yé lẹ pọ́n, bọ yé ma sọ yín mọ, bo sọ yí yé domọ lalonọ.” Nawẹ yé sọgan yín whiwhlepọ́n do matin aijijẹ, na yé mẹhe dọ dọ apọsteli wẹ ṣigba bo ma yín mọ? Yé ná yé Ohó-tẹnpọ́n tọn lọ bo sọ dindona eyín omẹ nẹlẹ dọyẹwhehó he Pita po Paul po ko dọ. Tẹnpọ́n yetọn dóna yín bibasi do ohó apọsteli lẹ tọn po wiwà yetọn po ji to whelẹponu. Enẹ wẹ nújlẹpò lọ. Ohókànbiọ lọ die: Etẹwẹ nugbo lọ podọ núṣakaṣaka lọ? E ko ṣẹ̀ to owhèta Yisenọ tintan lẹ tọn mẹ.

Sọn owéfọ Biblu mẹ tọn he mí ko ná lẹ mẹ, eyín nugbo dọ aliho lalonọ vòvo he jẹagọ̀do agùn nugbo Jesu Klisti tọn go lẹ ko ṣẹ̀ nado to yéde lẹ dóai. Jẹnukọnna opòdo owhè kanwe-kò (100) Yisenọ tintan lẹ tọn tọn, núplọ́nmẹ lalonọ alọpãlọpa po onúṣakaṣaka lẹ po ko sọawúhia. Awhànpa delẹ yise to núplọ́nmẹ Balaami tọn mẹ, mẹdevo lẹ yise to núplọ́nmẹ Nikolani tọn mẹ, mẹdevo lẹ ná otó yọnnu he yè nọ ylọ dọ Jezabẹli, he ylọ ede dọ yẹwhegán yọnnu de (OSỌHIA 2:20), mọwẹ e jọ̀ do bo nasọ to mọ yín zọnmi, kẹdẹdilé yè dohia do to otànhó agùn tọn mẹ.

To titò mẹ dọ, mí mọdona ehe yín nugbo podọ núhe yín wiwé po núplọ́nmẹ apọsteli lẹ tọn po, yé yín didohia hlan mí hézéhézé to Owé Wiwé lẹ mẹ. Podọ núplọ́nmẹ vòvo he yín hinhẹn biọ e mẹ matin gbèdidè Jiwheyẹwhe tọn tọn. Ehe wẹ azọ́n lọ, dọ, “Mì nọ dindona onú popo dagbedagbe, mì hẹn ehe yín dagbe go gligli” (I TẸSALONIKA 5:21), hẹn dagbe lọ go to egbé, na omẹ susu wẹ kẹalọyí Ohó lọ, ṣigba to wiwà mẹ yé ma wà do Ohó lọ ji gba. Mẹdelẹ nọ dáwhẹ̀ onú lẹ tọn sọn núyọ́nẹn yetọn titi po núplọ́nmẹ yetọn po mẹ kẹdẹdi wiwà yéde titi tọn, bo gbẹ́kọ mlẹnmlẹn nado hiajẹ nújlẹpò dopo gê lọ go, ehe yè na yí do whlé onú lẹpo pọ́n wẹ kunnudidè Ohó Wiwé Jiwheyẹwhe tọn tọn lẹpo.

To owhè kanwe-kò (100) he bọdo e go lẹ mẹ, awhànpa he nọ doyise na onú he Klisti po núplọ́ntọ Etọn lẹ po plọ́nmẹ to whelẹponu, to nukọnyì to aliho Agùn Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ tọn mẹ. Núyiwà he jẹagọ̀do Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ nọ to pẹkú egbésọ-egbésọ. Ali bibó lọ yín hinhẹnzùn kikló podọ họ̀ngbo lọ sọ yín gbigbló. Enẹwutu wẹ omẹ dopodopo he tin to núyiwá he mẹ, tindo azọ́n nado tindo agùnvi susu dolé e jẹ do kẹdẹdilé e te to ogbẹ́ pipli agùn titò lẹ tọn mẹ do to egbé. Hlan Agùn nugbo Jesu Klisti tọn, opagbè dopolọ sọ yín zinzán to owhèta lẹpo mẹ, he dọ, dọmọ: “Mì dibu blo, lẹngbọpa pẹvi; na homẹvivi Otọ́ mìtọn tọn wẹ nado yí ahọludu na mì” (LUKU 12:32). Yé mẹhe yín lẹngbọpa pẹvi Oklunọ tọn lẹ lọ, wẹ nọ dotó ogbè Lẹngbọhọtọ dagbe he zé Ogbẹ̀ Etọn liaina lẹngbọvu lẹ lọ kẹdẹ. Ohó Etọn kẹdẹ wẹ yé na nọ sè. Ehe wẹ yẹwhehó lọ, yèdọ oylọ agùn he yè ylọ jẹgbonu to asiko lẹpo mẹ podọ lẹngbọpa pẹvi he nọ dotó Ogbè Lẹngbọtọ lọ tọn matin hunhlun.

To whenu he bọdo ojlẹ apọsteli lẹ tọn go mẹ wẹ mẹplọ́ntọ he yè ylọ dọ Polikalpi, he sọawúhia to owhè kantọ̀n-gbàntọ́tọ (155) mẹ, yèdọ mẹhe yọ́n apọsteli Johanu bo sọ zọ̀nhẹ ẹ, podọ Ilenẹ he sọawúhia to owhè fọde e lán awetọ (202) mẹ, yèdọ mẹhe yín núplọ́ntọ Polikalpi tọn he hòavùn na yise nugbo lọ. Ṣogan, eyín mẹde dindòna núplọ́nmẹ yetọn lẹ dagbedagbe, eyín domọna hézéhézé dọ, oplọ́n wiwé nugbo po yise apọsteli lẹ tọn po ma yín mimọ to yé mẹ gba. Nado tọ́nsọn awutugonu wiwé Jiwheyẹwhe tọn mẹ biọ gbẹ́pipli gbẹtọ lẹ tọn mẹ, nọ lẹzùn dohia de to owhèta nẹlẹ lọsu mẹ.

To nukọnyì jẹ opli Nisene tọn tó to owhè fọde-kantọ̀n-atọ́ntọ (325) A.D. mẹ to okú Klisti tọn godo, wẹ núdindọn lẹ do fọ́n. To didóai awúsọhia agùn he ylọ yédelẹ dọ Yisenọ lẹ kaka jẹ awúsọhia Kọnstantẹn whenu, wẹ oplọ́n jẹagọ̀ lẹzùn onú huhlọnnọ de to ahọludu Lomunu lẹ tọn mẹ. Mẹhe ylọ yédelẹ dọ Yisenọ lẹ yín didóai to núyọ́nẹn yọ́yọ́ aihọn tọn mẹ. Yé ṣaka otànhó yise tọn po whenu lẹpo po dopọ́ to linlẹn mẹ nado và Yise nugbo lọ súdo. To whenẹnu, núdindọn do núhe yè ylọ dọ Yise ji bẹ́, bọ yè diọ atin ogbẹ̀ tọn zùn atin núyọ́nẹn tọn.

Ohóta 3
DIDIỌ OGBÈ AWUBLA DAHO TỌN
PO DÒDÓNU
ONÚYLANKAN TỌN PO

Dẹnsọlé wẹndagbe lọ gbẹ́sọ to aigba Jù lẹ tọn ji, pipli Jù lẹ tọn tin to finẹ, enẹwutu núdindọn de matin na yé dogbọn Jiwheyẹwhe yínyín tọn dali gba. To ohó he ji, linlẹn Lomunu lẹ tọn po Glẹkinu lẹ tọn po, podọ Kosi lẹ tọn do yẹwhe sunnu lẹ po yẹwhe yọnnu lẹ po ji yín hinhẹn biọ núdindọn lẹ mẹ. Dọdai númimọ gbigbọ mẹ tọn he hó yè ko dọ to Alẹ̀nù Hóhó mẹ yín oyẹ núhe ja jijọgbe lẹ tọn tọn, bo ko sọ sọawuhia to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ kẹdẹdi onú nugbo de he yè to hinhẹnbú egbésọ-egbésọ, e sọgan yín dọ yẹwhenọ he yè nọ ylọ dọ Tẹltuliani ko táhinhọ́n titegbe de do linlẹn enẹ lọ ji to owé etọn he yè ylọ dọ [(F. Hauss, Vater der Christenheit, apáwhé kòtọ (pg. 20)], dọmọ: “…Owé Alẹ̀nù Hóhó po Alẹ̀nù Yọ́yọ́ po sọgbè hẹ yénọzo, podọ dọdai lọ wẹ yín kànṣiṣa he tin to Alẹ̀nù Hóhó po Alẹ̀nù Yọ́yọ́ po ṣẹnṣẹn”. To oplọ́n he mẹ, núhe yè ylọ dọ Yise yín afọdidè ode bọdo ode go sọn dódònu Jù lẹ tọn ji bo sọ yín tùntùn do linlẹn Kosi lẹ tọn mẹ. Ehe lọ jọ̀ jẹagọ̀do whenu apọsteli lẹ tọn podọ do whenu he bọdo ojlẹ apọsteli lẹ tọn go po. To whenẹnu Alẹ̀nù Hóhó yín zinzán to kọ̀ndopọ́ mẹ po owéfọ delẹ po to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ he jẹagọ̀do Jù lẹ. To owhè fọdetọ (200) mẹ, agùnplántọ nukuntọnnọ gbigbọ mẹ tọn lẹ he dó kọ̀ndopọ́ po Sesali Lomunu lẹ tọn po, bẹ́ yédelẹ plí to ninọ̀mẹ he jẹagọ̀do sinsẹ̀n Jù lẹ tọn go. Ohógbè he yín “wangbẹna Jù lẹ tọn” he yè nọ zán na Jù lẹ kẹdẹ ma sọgbè kẹdẹdilé akọta Alabiatọ lẹpo tọn nọ zán ogbè Heblunu tọn dó gba.

Ogán Lomunu tọn Kọnstantẹn zán núyọ́nẹn daho de na alè ede titi tọn he yín ahlidanú de na Yisenọ lẹ, podọ to ojlẹ dopo nẹ lọ mẹ é ma gbà alẹ̀nù Kosi lẹ tọn gba. É gọalọna tẹmpli Kosi lẹ tọn po didóai agùn Yisenọ lẹ tọn po. To owhè fọde-kanwe-gbàntọ́ntọ (315) mẹ to okú Klisti tọn godo, Kọnstantẹn degbè dọ gbèyíyí hlan Jù lẹ yín whẹ̀huhu daho de. Jù he hẹn mẹde nado yise to sinsẹ̀n Jù lẹ tọn mẹ po ewọ he yise lọ po, yé omẹ awelẹ na yín hùhù dandan. To whè fọde-kantọ̀n-nukun-dopotọ (321) mẹ to okú Klisti tọn godo, gbèdide lọ wẹ yín dọ, yé dóna payi azán osẹgbè tọn go taidi azán klándowiwé de. Ehe lọ ma pé gba. Yé doyana Jù lẹ bo sọ saya na yé po huhlọn po nado gbẹ́kọ gbọjẹzán yetọn go, podọ nado zán azán osẹgbè tọn. Kọnstantẹn ṣokẹdẹ wẹ dọ onú he biṣọpu asiko nẹ mẹ tọn lẹ mágbè nado wà.

To opli Nisene tọn mẹ, dawe he yè nọ ylọ dọ, Aliusi po Athanasiusi po wẹ yín ohódọtọ. Núdohia yetọn po ohódidọ yetọn po yín mimọ to owégbó otànhó agùn tọn tọn mẹ. To pinpọ́n mẹ, dawe he yín Aliusi ma mọdona núde dogbọn Klisti tọn dali gba. Athanasiusi wẹ yín omẹ he dèkunnu nugbo to owé winwlán he yè ylọ dọ (k. D. Schmidt, jrundriss der kirchenjeschichte, pg.98) mẹ, dọmọ, “Jiwheyẹwhe sọawúhia mí to Jesu mẹ, Jiwheyẹwhe sọawúhia mí, bo flí mí gọ̀, to Ewọ mẹ wẹ mí tindo Otọ́ lọsu te… nado dọ, dọ to Jesu mẹ wẹ Otọ́ Lọsu flí mí gọ̀ te”.

Sọn ojlẹ he mẹ wẹ agùn Lomunu tọn yín didóai te. To asiko oplí Nisene tọn mẹ, Papa de kavi yẹwhenọ kaldina de ma ko sọawúhia gba. Podọ biṣọpu Lomunu tọn de ma ko tin to whenẹnu gba, ehe ko sọawúhia di nukọntọ de gba. To pinpọ́n mẹ, apáde azán otànhó agùn tọn tọn he jẹnukọnna azán nugbo lọ ko yín bibasi to onú ṣakaṣaka lalonọ de tọn mẹ. Kọnstantẹn wẹ yín mẹhe degbè na opli Nisene tọn nido wá ayi mẹ. Ewlọsu wẹ yín mẹhe dó opli lọ bo sọ yín ogán opli lọ tọn. Azọ́n etọn wẹ nado dọ̀ndopọ́ kinklán vòvo he tin to agùn he na sẹ̀n Jiwheyẹwhe to otòdaho etọn mẹ lẹ do basi dopo. Kọ̀ndopọ́ otòdaho po agùn po tọn nido yí tẹnmẹ, podọ otòdaho po agùn po nido wá ayi mẹ.

To owhè fọde-kẹnnẹ-kòtọ (380) mẹ, dawe he yè nọ ylọ dọ omẹ Daho Theodosiusi po dawe he yè nọ ylọ dọ Glatiani po dó opòdo na mẹdèkannujẹ agùn lẹpo tọn, to owé he yè ylọ, dọ, B. Harenberg, Chronik der Menschheit, pg. 212 tọn mẹ, dọ, “To opli awetọ gbẹ́pipli agùn lẹ tọn tọn mẹ, he yè basi to owhè fọde-kẹnnẹ-kò-nukun-dopotọ (381) mẹ, wẹ biṣọpu lẹ gblewhẹ̀do gbèdide he aṣẹpatọ 1 Theodosiusi dètọ́n to osùn awetọ owhè fọde-kẹnnẹ-kòtọ (380) tọn mẹ, ehe mẹ yè hẹn Lomunu lẹpo nado kẹalọyí oplọ́n yẹwhe atọ̀n tọn, kẹdẹdilé yè ko zédai dó to opli Nisene tọn mẹ dó to owhè fọde-kantọ̀n-atọ́ntọ (325) mẹ… Yise to yẹwhe atọ̀n mẹ he yè zán nado do Jiwheyẹwhe hia di omẹ atọ̀n to dopo mẹ, he yín Otọ́, Ovi po Gbigbọ Wiwé po, yín zinzán to ninọ̀mẹ he mẹ taidi ogbèyíyí Yise tọn hlan Yisenọ lẹpo. Yè sọ zé e do dandan mẹ yì aga hú titò agùn tọn po ahọlu tọn lẹpo po.” To owé dopolọ mẹ, pg. 214, mí hia dọ, “Mẹhe yè ylọ dọ Gleguwa he sọn otò Nyssa tọn mẹ, yín dopo to agbàgogán lẹ mẹ, to opli awetọ gbẹ́pipli agùn lẹ tọn mẹ, he yín bibasi gbọn alọ aṣẹpatọ Kọnstantẹn tọn mẹ. É sọgbè hẹ gbèyíyí Yise tọn he yè dọ to opli lọ kọ̀n, bo sọ zé afọdidè he sọgbè na núplọ́nmẹ yẹwhe atọ̀n tọn lọ.” To owé he yè ylọ dọ K. D. Schmidt, Grundriss der Kirchengeschichte, pg. 83 tọn mẹ, mí hia dọ, “Sọn dinvie yì, e to dandan mẹ dọ otòvi otò lọ tọn lẹ dóna yín yisenọ osẹ́n lọ tọn lẹ. Podọ eyín Kosi de kavi mẹdepope jẹagọ̀do osẹ́n lọ, na yín mẹhe huwhẹ̀do ahọlu.” Na yé mẹhe linlẹn yetọn ma sọgbè hẹ gbèdide helẹ lọ, bo ma sọ kọ̀ndopọ́ hẹ agùn ahọlu tọn lẹ lọ, yín hihia di osẹ́nmẹjẹtọ lẹ. Sọn whenẹnu wẹ yisenọ he yín agùn ahọlu tọn lẹ ṣẹ̀ nukundiọsọ agùnvi Agùn Biblu mẹ tọn lẹ ji.

To oglọ Papa Daho he yè ylọ dọ Leo (440-461) tọn, wẹ agùn pã lẹ lọ tindo dọpọ́n daho de te. Gbọn otànhódọtọ agùn susu lẹ tọn dali, yè yise dọ Leo jẹ nado yín Papa tintan. Ṣigba to hihiamẹ Papa lẹ tọn mẹ, otànhódọtọ he yè ylọ dọ Hẹlda hia oyín Papa fọde-kande-ṣidopo (246) po Papa he yè ylọ dọ VI Paul (ṣidopotọ) po; to yé mẹ, Papa I Leo (tintan) wẹ Papa kande-atọ́ntọ (45th). To owé he mẹ, ohù núkanbiọ tọn lẹ yín mimọ to oyín Papa fọtọ̀n (15) tintan he jẹnukọn lẹ tọn godo, ehe mẹ Pita yín Papa tintan te kẹdẹdilé hihiamẹ lọ dohia dó. Susu to otànhódọtọ agùn Plọtẹstannọ lẹ tọn mẹ zé ohù núkanbiọ lẹ lọ tọn do Papa kande-ẹnẹ godo. Omẹ lẹpo wẹ sọgbè hẹ dọ otànhó Papa lẹ tọn ṣẹ̀ po I Leo tintan po. Ewlọsu, yè dọ omẹ he yè ylọ dọ I Leo tintan lọ, dóna yín homẹhùnnọ to opli Kalsedoni tọn mẹ, ehe yè basi to owhè fowe-kande-widopotọ (451) mẹ to okú Klisti tọn godo, to alọ dopolọ ji kẹdẹdilé biṣọpu Kọnstantẹn tọn yì dó.

Zédai agùn tọn po ahọlu tọn po sọawúhia to aṣẹpatọ he yè ylọ dọ Justiniani glọ to owhè fowe e lán kòatọ́n-nukun-awetọ (527) mẹ jẹ owhè fowe e lán kẹnẹ-atọ́ntọ (565) mẹ. To whenẹnu, yè hẹn yẹwhenọ lẹ yín azọ́nwàtọ ahọlu tọn lẹ. E to hézéhézé dọ Klisti ma wẹ degbèna kọ̀ndopọ́ agùn pã lẹ tọn po ahọlu tọn lẹ po gba. Ehe yín bibasi gbọn nukọntọ politiki tọn po nukọntọ agùn tọn lẹpo po dali, mẹhe yín alènọ nado zé huhlọn lẹpo dopọ́ na alè aṣẹpipa Lomu pete tọn tọn. Sọn owhè fowetọ mẹ jẹ owhè fowe-kanwe-kòtọ mẹ, mí to hódọ do otànhó agùn tọn ji. To apáwhé dopo po Agùn Jesu Klisti tọn po, podọ to apáwhé awetọ po gbẹ́pipli agùn he ko lẹ́jẹ apádopo sọn Ohó nugbo lọ mẹ tọn po, bo sọ kọ̀ndopọ́ hẹ agùn daho lẹ lọ. Mí to hódọ do otànhó ylankan he yín awubla daho he yín zizédai to aihọn lọ blébu mẹ he kàn kọ̀ndopọ́ Kosi lẹ po Yisenọ lẹ po tọn.

Biṣọpu lẹ tindo huhlọn po yẹyi po to núyiwà agùn tọn lẹ po politiki tọn lẹpo po mẹ. Yé omẹ pó wẹ hẹn ohóta dopolọ, na gbẹtọ lẹ to yé pọ́n kẹdẹdi otọ́ gbibọnọ lẹ wutu. Lomu wẹ otòdaho aṣẹpipa he tọn, enẹwutu, wẹ biṣọpu Lomu tọn lẹ do hẹn oyín yẹyinọ vòvo lẹ do ota. Hinhẹn sọn Papa ji yèdọ “Pontifex Maximum”, Oyín helẹ ko yín zinzán to yẹwhenọ daho Kosi lẹ tọn ji, oyín dopolọ wẹ yè nọ zán na Sesali to aṣẹpatọ ahọludu Lomu tọn podọ dopolọ sọ yín zinzán gbọn Kọnstantẹn dali. Nukọnyìyì jẹagọ̀ he kọ̀ndopọ́ po agùn Papa lẹpo tọn hoavùn na huhlọn nado yín yinyọ́nẹn to tẹnmẹ daho he jẹ lẹpo mẹ. Owhẹ̀jijọ de yín didohia to owé he yè ylọ dọ, H. Heinz, Zwischen Zeit und Ewigkeit mẹ, to apáwhé kẹnnẹ-fọtọn-nukun-dopotọ (176) mẹ, dọ, “Sọn dawe he yè ylọ dọ VIII Bonifasi (ṣinatọ̀n) whenu, sọn owhè fọtọ́n e lán fọde-kanwe-wiẹnẹtọ (1294) mẹ jẹ owhè fọtọ́n e lán fọde-kanwe-kò-nukun-atọ̀ntọ (1303) mẹ, wẹ yín dọ e to dandan mẹ nado yise to Papa mẹ bo tindo whlẹngan, na akọta he to aigba ji lẹpo wẹ yín mẹmẹglọnọ hlan ẹn. Mọdopolọ wẹ dawe he yè ylọ dọ VII Gleguwa ṣinawetọ to owhè fọtọ́n e lán kande-gbàn-nukun-atọ̀ntọ (1073) tọn jẹ owhè fọtọ́n e lán kanwe-atọ́ntọ (1085) mẹ, to huhlọn Papa yínyín etọn tọn mẹ. Pọntifa Lomu tọn kẹdẹ wẹ yè na ylọ to aihọn lọ blébu mẹ.” Núyiwà Yise tọn po Yisenọ yínyín po yín didóai matin dọpọ́n vivẹ mẹde titi tọn po kọ̀ndopọ́ Klisti tọn po. Onú dopo gê he yè to hihiajẹ wẹ nado tin to zédai daho he mẹ. Aṣẹpipa lọ yín didètọ́n jẹgbonu sọn Klisti mẹ podọ na Ohó Jiwheyẹwhe tọn nido yín gbèdide de po awúsọhia de po. Kẹdẹdilé Klisti yín Ota Agùn Etọn tọn dó, mọkẹdẹ wẹ Papa lọsu yín ota na agùn he tin to aihọn mẹ lẹpo dó to whelẹponu.

To agùn Lomu tọn he mẹ, yè hẹn gbẹtọ lẹ gannu-gannu nado yín bibaptizi, podọ to godo yé lẹzùn awutugonu zédai dopolọ tọn, to whenuena yé ma tindo jlọjẹ gbèmimá tọn sọn yéde titi lọsu mẹ. Wiwà baptẹm tọn he matin to Biblu mẹ, yín zinzán nado hẹn gbẹtọ po huhlọn po nado yín agùnvi, podọ nado lẹzùn dòdónu de na agùn gbẹtọ lẹ tọn. Mọkẹdẹ wẹ yé zé tókuẹniná yẹwhehódidọ tọn biọ agùn mẹ, nado basi huhlọn dòdónu akuẹ zinzán agùn Papa tọn tọn.

Gbọnvo na ohó nugbo he yè ko dóai jẹnukọn lọ, yèdọ nukọnyìyì gbẹtọ lẹ tọn “sọn Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ”, wẹ kinklán sọn Jù lẹ go ṣẹ̀, podọ to godo ga, sọn Agùn Yisenọ Jù lẹ tọn go. Ehe lọ ma ko pé gba. Podọ dawe he yè ylọ dọ Jutẹn, biṣọpu Smana tọn to owhè kẹnnẹ-ṣinawetọ (167 A.D.) mẹ, to okú Klisti tọn godo, zán ohógbè he hẹn Jù lẹ whè, dọ yisenọ lẹ wẹ yè dè nado yín Islaẹli Jiwheyẹwhe tọn, podọ Jù lẹ yín mawàdódónọ he ko jai lẹ. Apọsteli Paul pọ́n hlan nújijọ he mẹ to alọ gbọnvo de mẹ, dọ, dọmọ: “Na to Klisti Jesu mẹ owhẹgbo ma yín núdepope, kavi owhẹmagbo, adavo núdidá yọ́yọ́. Na yé omẹ sọha he to zọnlinzin dolé osẹ́n he te, jijọho tin to yé ji, po lẹblanu po, podọ to Islaẹli Jiwheyẹwhe tọn lọ ji ga” (GALATIA 6:15-16). Apọsteli Pita lọsu zán hógbè vivẹ de to nújijọ he mẹ, dọ, “… Nugbo, yẹn pọ́n dọ Jiwheyẹwhe ma yín mẹnukuntahòpọ́ntọ gba: ṣigba to akọta lẹpo mẹ, mẹhe dibú si i, bo wàzọ́n dódó, wẹ yè kẹalọyí to e de” (OWALỌ 10:34-35).

Ohógbè he jẹagọdo Jù lẹ ko bẹ́ zọnlin to hóhówhenu bo sọ lẹzùn nukundiọsọ omẹ. Biṣọpu Ignatius sọn otò Antioku tọn mẹ, ṣẹ̀ nado to onú lẹ wà jẹagọdo linlẹn Jù lẹ tọn go, to linlẹn yetọn lẹ mẹ. Ohógbè he jẹagọdo Jù lẹ, ehe yè dọ gbọn afọzédotetọ agùn lẹ tọn tọn dali to owhè kanwe-kò tintan mẹ, yín winwlán dagbedagbe to otànwéma lẹ mẹ. Whẹpo yè do dó agùn Lomu lọsu tọn ayi, yè ko hù Jù mliyọn mliyọn donu sọha de. Yẹwhehódọtọ lẹ ylọ Jù dọ, “hlọnhùtọ Klisti tọn lẹ podọ Jiwheyẹwhe tọn lẹ”. Yé sọ dowhẹ̀ Jù lẹ na onú devodevo susu lẹ, podọ enẹwutu wẹ yè do hù yé to ninọ̀mẹ vòvo lẹ mẹ. Agùn Lomu tọn lọsu na ede ko súsú osẹ́n Jwheyẹwhe tọn he dọ, dọmọ: “Hiẹ ma ha hùmẹ”.

Otọ́ agùn tọn he yè ylọ dọ Klisostomosi he sọawúhia to owhè fọde-kantọ̀n-gbàn-nukun-ẹnẹtọ (354) mẹ jẹ owhè fowe ṣinawetọ (407) mẹ, mẹhe yín dopo to kẹ̀ntọ daho Jù lẹ tọn mẹ, plọ́nmẹ to owé he yè ylọ K. Dẹṣnẹli, Krimi-nalgeschichte des Christentums, Vol. I, pg. 134 mẹ, dọ, “… po Jù lẹ po, yé ma sọgan nọ kọ̀ndopọ́ mẹ hẹ mẹdepope adavo hẹ Satani. Yé ma yọ́nwhànpẹ hú ohàn kavi agbò gba… Sinagọgu yetọn ma yín sẹnihọ̀ kẹdẹ gba, ṣigba ohọ̀ ogalilọ tọn de, odò ajotọ lẹ tọn de, oyẹtẹn kanlin mawé lẹ tọn tọn de, podọ fininọ̀ aovi lẹ tọn de. Enẹwutu, yisenọ lẹ ma dóna nọ yì alànhùtọ Jù lẹ tọn lẹ de gba, ṣigba bo kú, yisenọ lẹ dóna họ̀nsọn Jù lẹpo de di sọn ohínù, podọ sọn azọ̀nylankan agbasalan lẹpo tọn mẹ.”

Mẹhe yè ylọ dọ Sili he sọawuhia to owhè fowe-kande-ẹnẹtọ (444) mẹ, sọn whẹndo mẹhe yè ylọ dọ Alẹsandlia tọn mẹ, ko na gblọndo godogodo tọn hlan ohókanbiọ Jù lẹ tọn. To owhè kanwe-kò donu kòtọ mẹ, gblọndo etọn godogodo tọn wẹ yín núvivẹ etọn. Mẹhe yè ylọ dọ Sipliyẹn po Tẹltuliani po, po Atanasiusi po, po Yenimọsi po, po Gleguwa Nyssa tọn po, po Anbluazi po, po Ogustẹn po, po Justiniani po, podọ omẹ devodevo lẹpo he ko tindo wangbẹna Jù lẹ tọn, bo ko sọ dọ onú dopolọ do yẹwhehódọtọ lẹ po go, podọ do gbẹtọ asiko lẹ lọ tọn lẹ po mẹ. Nukundiọsọmẹ he yè zán pannukọn Jù lẹ ko yín didó do linlẹn aṣẹpipa Lomunu tọn lẹpo mẹ. Yè dowhẹ̀ Jù lẹ bo hia onú ylankan lẹ do okọ̀ na yé, bo sọ kàn ayiha lẹpo nado và yé súdo. Na dọdai he Oklunọ mítọn ko dọ nido yín hinhẹn ṣẹ̀ do Jù lẹ po hodotọ Klisti tọn lẹpo po ji, dọ, dọmọ: “Yé na dè mì sọn sinagọgu lẹ mẹ: mọwẹ ojlẹ lọ ja, whenuena mẹdepope he hù mì, na lẹn dọ é to sinsẹ̀n basi hlan Jiwheyẹwhe. Onú helẹ pó wẹ yé na wà, na yé ma yọ́n Otọ́, yé ma sọ yọ́n mi wutu. Ṣigba onú helẹ wẹ yẹn dọ hlan mì, na whenuena ojlẹ yetọn wá, mì nido flin yé, lé yẹn ko dọ na mì…” (JOHANU 16:2-4).

Nugbo, yè plọ́n gbẹtọ lẹ dọ mẹhùhù yín azọ́nwà hlan Jiwheyẹwhe, podọ sinsẹ̀n daho bibasi hlan agùn. To mọ wiwà mẹ, yisenọ yẹwhe-atọ̀n-sẹ̀ntọ lẹ vò sọn Jù yẹwhe-dopo-sẹ̀ntọ lẹ si. Yè dohomẹkẹ̀n yisenọ nugbo lẹ na yé ma yigbè nado jo yéde hlan agùn Lomu tọn lọ gba. E sinyẹnawu na yisenọ nugbo lẹ nado yín máhẹtọ to sinsẹ̀n he gọ́na mẹhùhù mẹ. Yé nọte gligli to kọ̀ndopọ́ Klisti tọn mẹ. Yèdọ Matẹn Lutẹ núvọjladotọ lọsu, ma sọgan dè ede sọn wangbẹna Jù lẹ tọn mẹ gba. Kẹdẹdi sinsẹ̀nnọ de, linlẹn he lọ biọ olàn etọn po ohùn etọn po mẹ. Mẹde sọgan hia ṣigba e sinyẹnawu nado mọdona ohó he é dọ to owé winwlán H.-J. Gamm, Das Judentum, pg. 64, tọn mẹ, dọ, “Matẹn Lutẹ dọ to yẹwhehó etọn godo tọn mẹ to azán fọtọ̀ntọ, osùn awetọ, owhè fọtọ́n e lán fowe-kantọ̀n-kò-nukun-ṣidopiotọ (1546) tọn mẹ, dogbọn dọtẹ Jù tọn lẹ dali, dọ, Jù lẹ to mẹhù gbọn amasìnkún winwlán yetọn lẹ dali.”

Sọn owhè kanwe-kò de mẹ jẹ devo mẹ, wangbẹna Jù lẹ tọn gbẹ́sọ to nukọnyì, podọ ohódọ jẹagọ̀do Jù lẹ go lẹzùn núsinsinyẹn de. Yè yí sọn owéfọ lẹ mẹ nado sùwhẹ̀na kanyinylan yetọn lẹpo. Whenuena Jesu dọhó mayise Jù lẹ tọn tọn, enẹ yín onú dopo, podọ whenuena É dọhó yise Jù lẹ tọn tọn, onú devo wẹ enẹ sọ yín. Ṣigba mọdopolọ wẹ hlan gbẹtọ lẹpo podọ hlan akọta lẹpo.

Nado hia ehe lọ jẹ, yèdọ onú he agún Lomu tọn wà jẹagọ̀do Jù lẹ, po Kosi lẹ po, podọ sinsẹ̀nnọ alọpãlọpa lẹ, nado gbẹnkanna azọ́n yetọn lẹ; agùn Lomu tọn lọ dóna kànbiọ ede eyín onú he lọ hẹn whlẹngan wá kẹdẹdilé e dọ dó, kavi eyín e hẹn núyiwà vàsúdo tọn lẹ wá, ehe matindo lẹblanu pannukọn yisenọ nugbo lẹ gba. Azọ́n etọn wẹ nado funawhàn hẹ yisenọ nugbo lẹpo, bo dohomẹkẹ̀n yé, bo hù yé, bo tafú yé to ogú yetọn lẹ mẹ, bo sọ wà onú ylankan lẹ do yé sọmọ bọ to owhèta zinvlu tọn lẹ mẹ, ewọ wá lẹzùn ogán nútindo yetọn lẹ tọn. E wà danu susu bo sọ hù omẹ susu to owhèta zinvlu tọn lẹ mẹ, ewọ wẹ paṣẹna otò Elopia tọn lẹpo eyín yè má ẹn do donu atọ̀n. Adọkunnu mẹhe togbẹ̀ lẹ po oṣiọ lẹ po tọn yín mimọ to e mẹ. Ahọvi lẹ po ahọlu lẹ po, kavi mẹdepope matindo aṣẹ nado nọte diọnukunsọ núhe e to wiwà lẹ gba, ṣigba yé omẹ pó tin to kọ̀ndopọ́ mẹ hẹ ẹ. To owé winwlán H.-J. Gamm, Das Judentum, pg. 84 mẹ, dawe he yè ylọ dọ Lodọlfu sọn otò Hasbọgi tọn mẹ, degbè to owhè fọtọ́n e lán fọde-kanwe-ṣidopotọ (1286) tọn mẹ, dọ, “Jù lẹ po adọkunnu yetọn lẹpo po, po aigba yetọn lẹpo…”

Dẹ̀hodo he yè to vivọdọ gbọn Papa lẹ dali lẹpo, po biṣọpu lẹ po, podọ agùn Lomunu Katoliki tọn ko zédai hlan Jù lẹ, podọ hlan yé sinsẹ̀nnọ alọpãlọpa lẹ, nado to homẹkẹ̀ndo yé matin lẹblanu to whelẹponu gbọn agùn Lomunu tọn dali. E na wá yín awúsọhia hézéhézé to owhẹ̀dida godo tọn mẹ, e sọgan yín Jù mliyọn donu ṣidopo he yè sayahẹ bo sọ hù to ahọludu mẹhe yè ylọ dọ III Lẹiṣi (atọ̀ntọ) whenu to Otòwhàn Awetọ mẹ lẹ, na yín hihia hlan gbẹtọ Janman tọn lẹ kavi hlan agùn Lomunu Katoliki tọn tọn. Hlan omẹ Katoliki tọn lẹ he yín: Hitlẹ, Himlẹ, po hodotọ Jesu tọn he nọ ylọ Gobẹlsi po, yé ko wleawu aigba tọn dai na asiko dindẹn. Papa lẹ ko dọhó dogbọn awuwiwle osọ̀ tọn dali kẹdẹdilé mẹklọtọ Fula Hitlẹ ko dọ dó.

Mẹdepope he hia otànhó he gbọn Papa lẹ po wiwà yetọn lẹpo dali jẹ ojlẹ mítọn lẹ mẹ dóna yín whinwhàn. Yè ma hia Jù lẹ po sinsẹ̀ntọ alọpãlọpa lẹ po jẹ na núdepope gba. Papa he hodo Jesu bọ yè nọ ylọ XIII Leo (wiatọ̀ntọ) sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kande-gbàntọ́n-nukun-atọ̀ntọ (1878) mẹ jẹ owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kanwe-kò-nukun-atọ̀ntọ (1903) mẹ, degbè to owé winwlán E. Paris, the secret of Jesuit, pg. 167 etọn mẹ, dọ: “Dẹ̀hodonọ wẹ mẹdepope he dọ, dọmọ: Gbigbọ Wiwé ma jlo dọ mí ni hù mẹdepope he jẹagọ̀do mí gba.” Sọn whetẹnu gbọn wẹ Gbigbọ Wiwé ṣẹ̀ mẹhù ji? Kẹdẹdi kunnudidè Owé Wiwé lẹ tọn, Gbigbọ Wiwé nọ ná ogbẹ̀ omẹ; Gbigbọ Wiwé ma nọ hù omẹ gba. Yè ylọ yé mẹhe ma nọte to agùn Lomu tọn mẹ lẹ dọ agọ̀jẹdomẹtọ lẹ, bọ yẹwhenọ etọn lẹ nọ zán aṣẹpipa yetọn lẹ nado hù omẹ he jẹagọ̀do yé lẹ. To pinpọ́n he mẹ, mí sọ mọdona núhe wutu Papa XII Payọsi (wiawetọ) ma do kẹnù to Otòwhàn Awetọ mẹ whenuena yè hù Jù mliyọn donu sọha de. Otòdaho dopo gê wẹ glọ́nalina Vatikan, to whenuena yè fiọ sinagọgu Jù lẹ tọn, bọ Papa ma kẹnù etọn nado gblewhẹ̀do enẹ gba. Ṣigba Papa dinvie tọn yín ayajẹnọ whenuena é na dlá sinagọgu yọ́yọ́ lọ pọ́n, bo nasọ yín homẹhùnnọ nado dotó ohàn Psalm 150 he agùn pipli Jù lẹ tọn na ji hlan ẹn.

Whenuena Jiwheyẹwhe pé Ablaham, É dopagbè hlan ẹn, dọmọ: “Yẹn nasọ yí we do basi akọta daho de, yẹn na dona we, bo na hẹn oyín towe zùn daho; hiẹ ni sọ yín odona de: mẹhe dona we wẹ yẹn na dona, ewọ he sọ hodẹ̀do we wẹ yẹn na hodẹ̀do…” (GENẸSISI 12:2-3). Gbèdide he tin hlan yé he yise to Jiwheyẹwhe mẹ podọ to Ohó Etọn mẹ lẹ.

Núhe dọnsẹpọ́ yẹwhe-dopo-sinsẹ̀n he yín dòdónu he tọ́nsọn yise Jù lẹ tọn mẹ, nọte na yé he yín biṣọpu lẹ he tọ́njẹgbonu sọn Kosi lẹ mẹ. Jẹnukọn, yé ma jlo nado tindo kọ̀ndopọ́ de po Jù lẹ po kavi po Jiwheyẹwhe Jù lẹ tọn po gba. Ohógbè Heblu tọn he yín “Mashiah” (Messia) yín didiọ do ogbè Glẹki tọn mẹ dọ “Christos”, he tùnmẹ dọ, Klisti mẹyíamìsisádodè. Ohógbè Heblu tọn he yín “Yashua” wẹ Jesu to ogbè Glẹki tọn mẹ. Ohógbè he yè zán dogbọn Jiwheyẹwhe yínyín tọn dali, ṣẹ̀ azọ́nwà to ojlẹ nẹ mẹ jẹagọ̀do ninọ̀mẹ togùn Islaẹli tọn tọn, podọ do Jiwheyẹwhe Islaẹli tọn. Owé Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn matindo wangbẹna de pannukọn Jù lẹ, kẹdẹdilé otànhódọtọ delẹ dọ dó gba. Onú he susu yetọn ma mọdona yín mimọ to gbèdide Oklunọ tọn mẹ, dọ: “… Na Jù lẹ de wẹ whlẹngan sọn” (JOHANU 4:22).

Yẹwhegán Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn lẹ ko dọ jẹnukọn dọ, akọta Kosi lẹ tọn na yín máhẹtọ to whlẹngan Jiwheyẹwhe tọn mẹ, dọ, “Yẹn Oklunọ (Yahweh) wẹ ylọ we to dódó mẹ, yẹn nasọ hẹn alọ towe go, bo na yí we whla, bo yí we do basi alẹ̀nù gbẹtọ lẹ tọn, hinhọ́n Kosi lẹ tọn de” (ISAIA 42:6), podọ to Owé ISAIA 49:6 tọn mẹ ga, dọ, “… Yẹn nasọ yí we do basi hinhọ́n Kosi lẹ tọn, na hiẹ nido yín whlẹngan ṣie kaka jẹ pòdo aigba tọn.” Oklunọ bẹ́ azọ́n po Jù lẹ po to whenuena É dọ, dọmọ, “Ṣigba mì gbọ bo kúkú yì lẹngbọ owhé Islaẹli tọn gbè tọn he bú lẹ de” (MATIU 10:6). Apọsteli Pita tindo dọpọ́n etọn tintan to whenuena é yì owhé Kọnẹliọsi mẹkanwekòwhàngan tọn gbè, mẹhe yín whinwhlẹngan po whẹndo etọn lẹpo po (OWALỌ 10). Apọsteli yín pahona gbọn Oklunọ de, dọmọ, “Ewọ sọ dọ hlan mi, dọ, yì; na yẹn na do we hlan aganu bóbó jẹ Kosi lẹ de” (OWALỌ 22:21). To gbèdide daho he mẹ, Oklunọ Lọsu degbè hézéhézé, dọmọ, “Enẹwutu mì yì, bo hẹn akọta lẹpo zùn núplọ́ntọ…” (MATIU 28:19). Agùn Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ tọn gọ́na togùn lẹpo, po ogbè lẹ po, po akọta lẹpo po.

Ahọludu Lomunu lẹ tọn sọawúhia to ofi lẹpo, podọ enẹwutu agùn Lomunu tọn dóna zán ninọ̀mẹ ahọlu tọn lẹpo na azọ́n etọn lẹ. To nugbo de mẹ, ehe ma yín sinsẹ̀n Yisenọ lẹ tọn gba, ṣigba Katoliki akọta lẹ tọn wẹ e yín. Gbẹtọ lẹ ma wá nado yise to Klisti mẹ gbọn yẹwhehó wẹndagbe tọn lọ dali gba, ṣigba yè hẹn yé gannu-gannu nado kẹalọyí sinsẹ̀n agùn Katolikinọ lẹ tọn. To owhè na yì fọtọ́n (1,000) hunkọ lẹ mẹ, to gándùdù agùn Katoliki Lomunu lẹ tọn mẹ, aigba lẹpo gọ́na asisà ohùn tọn. Osọha mẹhe yè hù lẹ tọn yín sọha mliyọn donu kande-kòatọ́n-nukun-atọ̀n. Yé mẹhe yise jẹagọ̀do agùn Katoliki Lomunu lẹ tọn matindo jlọjẹ nado nọ̀gbẹ̀ gba. Yèdọ agùn Katoliki tọn he jẹagọ̀do núvọjladotọ lẹ yín jlọjẹnọ de nado kọ̀n ohùn dai to zinzán ninọ̀mẹ aihọn tọn tọn de mẹ, bọ e ma sọ tindo núdepope nado wà po yẹwhehó wẹndagbe tọn lọ po gba. Nado dọ, agùn lọ zán huhlọn aigba ji tọn nado vọ́ ede dóai. Omẹ lẹpo wẹ mọdona dogbọn núdòdindin Spaniṣi tọn lẹ dali po tẹnpọ́n azétọ lẹ tọn po. To oyín Yise tọn mẹ, agùn Katoliki tọn yí aṣẹpipa gbẹtọ lẹpo tọn sọn yé si, bo fiọ yé, bo dè yé tọ́njẹgbonu, bo sọ dohomẹkẹ̀n yé omẹ pó to agbègbè Elopia tọn lẹ po ji, na yise gbọnvo yetọn tọn wutu. To hunwhẹ he yè nọ ylọ dọ Mẹwiwé Batelemi Ẹvi tọn kọ̀n, to azán kò-nukun-atọ̀ntọ po azán kò-nukun-ẹnẹtọ po mẹ, to osùn ṣinatọ̀ntọ mẹ, to owhè fọtọ́n e lán fowe-kẹnnẹ-wiawetọ (1572) tọn mẹ, to alọwle hunwhẹ dawe he yè nọ ylọ dọ III Anli (atọ̀ntọ) sọn otò Navali tọn mẹ, po nawe he yè nọ ylọ dọ Mageliti po sọn otò Valuwa tọn mẹ to otò Pali tọn mẹ, gbẹtọ hú fọtọ́n donu kò-nukun-atọ̀n wẹ yín hùhù to hunwhẹ lọ tó, to otò Ugenọti tọn mẹ to Pali, yèdọ to otò Flansi tọn mẹ. To owé winwlán he yè nọ ylọ dọ, B. Harenberg, Chronik der Meschheit, pg. 437 tọn mẹ, yè wlán dọ, “Papa XIII Gleguwa (wiatọ̀ntọ) yín ayajẹnọ to hùhù yisenọ Plọtẹstannọ lẹ tọn to otò Flansi tọn mẹ”.

Agùn Lomunu Katoliki tọn he ma do gbẹ̀zán Klisti tọn hia gbèdé, kavi do gbẹ̀zán Agùn nugbo lọ tọn hia gbèdé. Azọ́n etọn wẹ nado diọ oplọ́n nugbo lẹpo; to nugbo de mẹ, núhe kàn yise depope ma yín mimọ to dòdónu ninọ̀mẹ etọn tọn mẹ gba. Nado hia Owé Wiwé yín osùnú de, podọ yé mẹhe sọ to hihia lẹ wẹ e doyana. E hiọawu dọ Jù lẹ po yé mẹhe yise to Biblu mẹ lẹpo yín mẹhe yè dohomẹkẹ̀n bo sọ fiọ yé po Biblu yetọn lẹpo po gbọn agùn Lomunu Katoliki tọn dali. Etẹwutu wẹ yé ma do dósina Biblu to núyiwà he mẹ?

Ohóta 4
NÚHE MA TÍN BỌ PAPA LẸ DỌ YÉ YÍN

Kẹdẹdilé mí ko mọ dó wáyì to anádemẹhó he mẹ, agùn Lomunu Katoliki tọn ko bẹ́ sọn owhè fọtọ́n-núọtọ̀n (1,600) he wáyì lẹ mẹ, e ma yín sọn owhè fọtọ́n donu awe he wáyì lẹ mẹ gba. Enẹwutu, e ma yín núpaṣa dọ, oplọ́n kavi wiwà agùn Lomunu Katoliki tọn lẹ depope ma sọgbè hẹ Agùn nugbo tọn lọ gba. Ohógbè dopolọ yín zinzán dolé, “baptẹm”, “tenu núdùdù Oklunọ tọn”, “lẹnvọjọ”, po onú he pò lẹpo po, ṣigba agùn Lomunu Katoliki tọn dọhó gbọnvo bo zán wiwà he gbọnvo patapata do Agùn nugbo lọ go.

Fidepope matin to Owé Wiwé lẹ mẹ he yè dọhó Papa tọn, kavi mẹbọdo Pita go tọn, kavi vikali Klisti tọn, kavi mẹbọdo apọsteli go tọn de gba. Owéfọ Biblu mẹ tọn delẹ yín zinzán po huhlọn po nado sùwhẹ̀na azọ́n yetọn titi he yé zédai, bo nọ hia Ohó he Jesu dọ to Owé MATIU 16:18 tọn mẹ, dọ, “Podọ yẹn sọ dọ hlan we ga, dọ, hiẹ wẹ Pita (petros), podọ osé (petra) he ji yẹn na dó agùn ṣie do; huhlọn họ̀ngbo kútòmẹ tọn lẹpo ma na pé e go.” Oklunọ ma dọ hlan Pita, dọ, “… hiẹ ji wẹ yẹn na dó agùn ṣie do gba”, ṣigba yèdọ, “… do osé he ji”. Ohógo “petros” wẹ yín osé, ṣigba agùn lọ dóna yín didóai do osé (petra) dopo lọ ji.

Eyín mẹdepope jlo nado pọ́n ohógo he to ogbè Glẹki tọn mẹ to Alẹ̀nù Hóhó po Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, “osé” yín yiylọ dọ “petra”. Nawẹ Oklunọ olọn tọn sọgan dó Agùn Etọn do gbẹtọ ji dó, eyín omẹ lọ tlẹ yín yẹwhegán daho de kavi apọsteli de? E ma sọgan yín mọ gba. Pita yín osé (petro) he yè sọgan whàn de, ṣigba e ma yín osé “petra” he yè ma sọgan whàn gba. To afọ atọ́n godo na hógbè he lọ, Oklunọ lẹ́ pannukọn Pita bo dọ hlan ẹn to ohó helẹ mẹ dọ, “… tọ́nsọn godo ṣie, Satani: zannu agbali wẹ hiẹ hlan mi: na hiẹ ma hà onú he yín Jiwheyẹwhe tọn gba, adavo onú gbẹtọ tọn lẹ” (MATIU 16:23).

Pita tindo núdohiamẹ mẹhe Klisti yín tọn podọ do núdohiamẹ Jesu Klisti tọn he lọ ji, wẹ Agùn lọ yín didóai do. Mí dóna hia afọ 17 lọ whẹpo do dọhó do afọ 18 lọ ji. “Jesu sọ gblọn bo dọ hlan ẹn dọ, Donanọ wẹ hiẹ Simọni Bal-Jona: na agbasalan po ohùn po ma wẹ ko dè e hia hlan we gba, adavo Otọ́ ṣie he tin to olọn mẹ” (MATIU 16:17). Kọ̀ndopọ́ lọ to ofi to didohia hézéhézé dọ, Pita ko tindo núdohiamẹ mẹhe Jesu Klisti yín tọn. Ohó dopolọ yín didọ to afọ 16 mẹ, dọ: “Simọni Pita gblọn bo dọmọ, Hiẹ wẹ Klisti lọ, Ovi Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ tọn” (MATIU 16:16). Jẹnukọnna ohógbè nẹ, Oklunọ kànbiọ dogbọn linlẹn vòvo devo lẹ tọn dali to whenuena É kànbiọ, dọmọ: “… Ṣigba mẹnu wẹ mìlẹ dọ yẹn yín?” Gblọndo lọ yín núdohiamẹ wiwé, podọ do núdohiamẹ lọ ji wẹ Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ Jesu Klisti tọn yín didóai do.

Afọ 19 lọ yín domọna jẹagọ̀ bo sọ yín tùntùnmẹ jẹagọ̀, dọ: “Yẹn nasọ ná ṣavi ahọludu olọn tọn lẹ tọn we.” Dogbọn onú he kàn ṣavi ahọludu olọn tọn lẹ tọn dali, Johanu Baptisti ṣẹ̀ yẹwhehódọ, “… dọmọ, Mì lẹnvọjọ: na ahọludu olọn tọn sẹpọ́” (MATIU 3:2). Oklunọ mítọn Lọsu ṣẹ̀ devizọ́n Etọn po ohógbè dopolọ po, dọmọ, “Sọn whenẹnu wẹ Jesu ko ṣẹ̀ yẹwhehódọ, dọmọ, Mì lẹnvọjọ: na ahọludu olọn tọn sẹpọ́” (MATIU 4:17). To Owé LUKU 16:16 tọn mẹ, yè do kọ̀ndopọ́ lọ hia mí, dọ, “Osẹ́n po yẹwhegán lẹ po tin kaka jẹ Johanu whenu; sọn ojlẹ nẹ mẹ gbọn wẹ yè to yẹwhehó ahọludu Jiwheyẹwhe tọn tọn dọ…”

To azán Pẹntikọsti tọn gbè, Yisenọ tintan lẹ biọ ahọludu Jiwheyẹwhe tọn mẹ, bo sọ tindo jlọjẹ hú Johanu Baptisti lọsu, mẹhe dọyẹwhehó Ahọludu olọn tọn he. Enẹwutu wẹ Oklunọ mítọn dọ, dọmọ, “Nugbo wẹ yẹn dọ hlan mì, To yé he yè ji sọn yọnnu mẹ lẹ mẹ, mẹde ma fọ́n he klohú Johanu Baptist: ṣigba mẹhe whègbahú to ahọludu olọn tọn mẹ klohú i. Sọn Johanu Baptisti whenu kaka jẹ dinvie, adingbandido wẹ yé do to ahọludu olọn tọn zan, adingbandotọ lẹ sọ yí huhlọn do yí i” (MATIU 11:11-12). Apọsteli Pita ko mọ aṣẹpipa wiwé de yí, ehe é zán kẹdẹdi họ̀nhungán Ahọludu Olọn tọn lẹ to alọ nugbo de mẹ. Ewọ wẹ ná gbèdide nugbo lẹ lọ hlan Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn to bibẹ́nu.

Apajlẹ ṣavi lẹ lọ tọn bọawu titegbe nado mọdona. Mẹdepope he tindo ṣavi ohọ̀ de tọn sọgan biọ e mẹ, mẹhe tindo ṣavi mọto de tọn wẹ sọgan kùn mọto lọ, podọ mẹdepope he tindo ṣavi Ahọludu olọn tọn lẹ tindo jlọjlẹ na Ahọludu he, bo sọgan tún núhe yè ko blá lẹ, bo sọ sọgan hùn núwhiwhla lẹ do nùvo. Gbọn huhlọn oylọ wiwé tọn po tùntùn do devizọ́n lọ mẹ po tọn dali, núplọ́nmẹ Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn he yè blá na ojlẹ jọmiọn tọn pete ko yín zizédai na agùn bọ yè ma sọ sọgan diọ adà na gbèdé. Oklunọ dowhẹ̀ nukọntọ gbigbọnọ he tin to azán Etọn mẹ lẹ dogbọn ṣavi lẹ tọn dali dọ, “Dindọn hlan mì, osẹ́nnọ lẹ! Na mìwlẹ ko yí họ̀nhùngàn núyọ́nẹn tọn: mìwlọsu ma biọ họ̀mẹ, yé he sọ to na biọ họ̀mẹ lẹ, mì ginglọn” (LUKU 11:52). Bé e sọgan yín dọ, mí mọ mídelẹ to ninọ̀mẹ gbigbọnọ dopolọ tọn mẹ to egbé?

Ohó he Jesu dọ to kọ̀ndopọ́ he mẹ to whenuena É ylọ oyín Pita tọn yín domọna jẹagọ̀, bo sọ yín tùntùnmẹ jẹagọ̀, dọ, “… núdepope hiẹ na bla to aigba ji na yín bibla to olọn mẹ: podọ núdepope hiẹ na tún to aigba ji, na yín túntún to olọn mẹ” (MATIU 16:19). Etẹwẹ ehe yín? Núdepope he apọsteli Pita gbọn gbọdemẹ Gbigbọ Wiwé tọn dali dọ, dóna yín ṣiṣẹ̀ dẹnsọlé Agùn lọ gbẹ́sọ to aigba ji dó. Lẹnvọjọ, baptẹm osìnmẹ tọn po baptẹm Gbigbọ Wiwé tọn po, ehelẹ pó yín wiwà gbọn pinplán Jiwheyẹwhe tọn dali, enẹwutu wẹ e do yín alọkẹyí to olọn mẹ kẹdẹdilé e te to aigba ji dó. Ehe wẹ tadena nugbo họ̀nhùngàn lẹ lọ tọn.

Aṣẹpipa wiwé lọ ma nọte to Pita kẹdẹ ji gba, mẹhe dọhó do onú he yè dóna plọ́nmẹ bo sọ wà to ojlẹ vọji Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn ji. Ṣigba aṣẹpipa dopolọ yín didóai to Agùn lọ blébu mẹ. Nugbo lọ yín didohia matin mayise to Owé MATIU 18:18 tọn mẹ, ofi he yè zán ohógbè he to susu mẹ te, dọ, “Nugbo wẹ yẹn dọ hlan mì, Onú lẹ depope he mì na bla to aihọn mẹ, na yín bibla to olọn mẹ: podọ onú depope he mì nasọ tún to aihọn mẹ, nasọ yín túntún to olọn mẹ.” E yín mimọ hézéhézé dọ aṣẹpipa dopolọ he yín niná dawe ojlẹ tintan mẹ tọn, nado zédai núplọ́nmẹ lẹ po wiwà he bla do yé go lẹpo po, ko yín niná hlan Agùn lọ blébú ga, na Agùn lọ dóna plọ́nmẹ bo sọ wà dolé yè ko zédai do. Kẹdẹdilé e yín mimọ dó to kọ̀ndopọ́ mẹ, núhe kàn yisenọ dopodopo sọ tin to finẹ ga. Eyín mẹde tin bo ma do ayi onú he Agùn magbè nado wà kẹdẹdilé Ohó lọ dọ dó, omẹ dopolọ wẹ yè na hia di mayisenọ de. Aṣẹpipa wiwé he lọ ma tin hlan omẹ dopo gba, ṣigba e yín aṣẹpipa Ohó Ewlọsu tọn hlan Agùn lọ blébu. Enẹwutu, e ma dóna yín zinzán di e sọgan yín dọ, ṣigba e dóna yín zinzán to gbèsisọ pipé de mẹ po Owé Wiwé lẹ po. Afọ he bọdego to didohia hézéhézé lé yè wà dó to odẹ̀hiho mẹ, dọ, “Yẹn sọ vọ́ dọ hlan mì, dọmọ, Eyín omẹ awe sọn mì mẹ na dogbèpọ́ to aihọn mẹ gbọn núdepope he yé na kànbiọ tọn dali, e na yín wiwà na yé sọn Otọ́ ṣie he tin to olọn mẹ de” (MATIU 18:19).

Nukunnumọjẹnúgo de dóna yín niná dogbọn Owé JOHANU 20:21-23 tọn dali. To owéfọ he mẹ, Oklunọ dọhó hlan apọsteli lẹ, “Enẹwutu Jesu sọ vọ́ dọ hlan yé, dọ, Jijọho ni tin hlan mì; Lé Otọ́ do mi hlan, yèdọ mọ wẹ yẹn do mì hlan do. Podọ whenuena é dọ ehe, é gbọ́ do yé ji, bo dọ hlan yé, dọ, Mì yí Gbigbọ Wiwé; ylando mẹdepope tọn lẹ mì jona, yé yín jijo hlan yé; ylando mẹdepepe tọn lẹ mì hẹndote, yé yín hinhẹ̀ndote.” Owéfọ he lọ yín domọna jẹagọ̀ mlẹnmlẹn gbọn agùn Lomunu Katoliki tọn dali, bo sọ yín zinzán jẹagọ̀do Owé Wiwé lẹ. Gbẹtọ de matin to aigba ji he tindo núde nado wà po jona ylando po gba. Ṣigba ylando lẹ nọ yín jijo gbọn Jiwheyẹwhe kẹdẹ dali. Gbọn yẹwhehódidọ wẹndagbe lọ tọn dali, yé mẹhe yise to Klisti mẹ lẹ bo sọ tin to azọ́nwàdotana fligọ̀ tọn mẹ, kẹalọyí jona ylando sọn Jiwheyẹwhe de. E wá hinhọ́nnu dọ, mẹdepope ma sọgan jona ylando ewlọsu tọn kavi mẹdevo de tọn gba. Owé Wiwé dọ, dọmọ: “Podọ na yẹwhehó ovọjọ po odèsẹ̀ ylando lẹ tọn po ni yín didọ to oyín etọn mẹ hlan akọta lẹpo…” (LUKU 24:47). “Podọ mìwlẹ, mẹhe ko kú to ylando mìtọn lẹ mẹ po owhẹmagbo agbasalan mìtọn tọn po mẹ, wẹ yè sọ diọzùn ogbẹ̀nọ dopọ́ hẹ ẹ ga, bo sọ jo ylankan mìtọn lẹpo na mì” (KOLOSINU 2:13).

Etẹwẹ otadena gbèdide he yè zán hlan omẹ susu to ofi he tọn yín, dọ, “Ylando mẹdepope tọn lẹ mì jona, yé yín jijo hlan yé…” (JOHANU 20:23)? Mẹnu lẹ wẹ gbèdide lọ tin hlan, podọ to kọ̀ndopọ́ tẹ mẹ? To okú Etọn godo, Oklunọ mítọn dọ hlan apọsteli lẹ, mẹhe Ewlọsu ylọ na Ede na yé nido dọyẹwhehó wẹndagbe tọn lọ. To kọ̀ndopọ́ he mẹ, Jesu dlẹnalọdó ylando he yè wà jẹagọ̀do mẹde, mẹhe yè dè nado dọyẹwhehó wẹndagbe tọn lọ. Whenuena Oklunọ mítọn to yẹwhehódọ, omẹ susu tin to finẹ he wàylan do É, na yé ylọ devizọ́n huhlọnnọ lọ dọ Bezebul. Enẹgodo wẹ É zán ohógbè helẹ, dọmọ, “Enẹwutu wẹ yẹn dọ hlan mì, dọ, ylando depope po nùzinzán lẹpo po wẹ yè na jona gbẹtọ: ṣigba nùzinzán do Gbigbọ Wiwé go, yè ma to na jona gba. Mẹdepope he dọhó do Ovi gbẹtọ tọn go, yè na jona ẹn, ṣigba mẹdepope he dọhó do Gbigbọ Wiwé go, yè ma na jona ẹn to aihọn he mẹ, podọ to aihọn he ja mẹ” (MATIU 12:31-32). Mẹdepope he wàylan do yé omẹ Jiwheyẹwhe tọn he yè ylọ bo sọ ná aṣẹ nado dọyẹwhehó kẹdẹdi oylọ wiwé lọ sọn azán Pẹntikọsti tọn gbè, tin to owù whẹ̀dida tọn mẹ.

Eyín omẹ depepe zánnù do omẹ dohlan Jiwheyẹwhe tọn go, bo dohomẹkẹ̀n bo sọ dlánzannu do é, to whenẹnu omẹ Jiwheyẹwhe tọn lọ sọgan joylando etọn lẹ hlan ẹn. Jesu lọsu ná mí pọ́ndego dagbe de, gbọn jonaylando mọhunkọ lẹ tọn dali, dọmọ: “ Jesu sọ dọmọ, Otọ́, jona yé; na yé ma yọ́n onú he yé to wiwà gba.” (LUKU 23:34). Whenuena yè to zannudlándo Stefani é hodo apajlẹ mẹplọ́ntọ etọn tọn, dọmọ, “É to Jiwheyẹwhe ylọ, bo to didọmọ, Jesu Oklunọ, yí gbigbọ ṣie. É sọ jẹklo, bo yí ogbè lélé de do dawhá dọ, Oklunọ, a lẹn ylando he do okọ̀ na yé blo…” (OWALỌ 7:59-60). Eyín mẹde ma wàylan do omẹ Jiwheyẹwhe tọn go, ṣigba bo jẹagọ̀ do azọ́n Gbigbọ Wiwé tọn dogbọn núniná Gbigbọ tọn lẹ dali, he to azọ́nwà bo sọ yín nùzándogona, enẹ yín ylando he ma sọgan yín jijo gba, ehe yè ko hẹn dote. Omẹ Jiwheyẹwhe tọn sọgan jona omẹ he wàylan do é lẹ, ṣigba e ma yín yé mẹhe wàylan do Gbigbọ Wiwé go lẹ gba. To odẹ̀ Oklunọ tọn mẹ, yè plọ́n mí dolé, dọ, “Bo jo ahọ́ mítọn lẹ na mí, dilé mí ko jona ahọ́tọnọ mítọn lẹ dó” (MATIU 6:12). “Whenuena mì sọ nọte to dẹ̀ho, mì nọ jonamẹ, eyín mì dó núde do mẹdepope go: na Otọ́ mìtọn he tin to olọn mẹ nido jona ylando mìtọn lẹ na mì ga” (MALKU 11:25). Eyín omẹde wàylan jẹagọ̀do kọmẹnu etọn, yèdọ yín e tlẹ yín whla kande-gbàn donu ṣinawe, yé dóna nọ jona yénọzo lẹ (MATIU 18:21-35).

Enẹwutu, eyín mẹde zannù do devi Jiwheyẹwhe tọn go, é sọgan yín jijona. E sọgan wá jọ, dọ to whenuena Gbigbọ Wiwé to azọ́nwà gbọn devi etọn de mẹ, bọ mẹde zannù do núdepope he Gbigbọ wà go gbọn ewọ dali go, bé whenẹnu omẹ lọ ma mọdona mẹhe Jiwheyẹwhe yí do basi núzinzán de, ṣigba bo zannù do Gbigbọ Wiwé go. To alọ mọtọnhunkọ mẹ, omẹ lọ yín owhẹ̀hutọ to Jiwheyẹwhe nukọn na é wàylando he yè ma sọgan jona jẹagọ do Gbigbọ Wiwé go wutu. Ehe ma sọgan yín jijo gbèdé, enẹ lọ sọ wẹ ylando okú tọn – kinklán madopòdo sọn Jiwheyẹwhe go. To nugbo de mẹ, gbẹtọ lẹpo wẹ huwhẹ̀ to Jiwheyẹwhe nukọn, bo sọ mọ jona ylando yí sọn Ede, yèdọ Omẹ dopo gê he sọgan jona. “Mẹhe jo ylando towe lẹpo na we; mẹhe hẹn azọ̀n towe lẹpo gbọ” (PSALM 103:3). “Donanọ wẹ yé ylanwà mẹhe tọn yè jona lẹ, ylando omẹ he tọn yè súnúdo lẹ. Donanọ wẹ dawe lọ, mẹhe Oklunọ ma na hia ylando hlan” (LOMUNU 4:7-8).

Núyiwà agùn Lomunu Katoliki tọn tọn, nado dọ nugbo etọn, e jẹagọ̀do Owé Wiwé. Katoliki plọ́nmẹ dọ ylando ogbẹ̀ whenu tọn lẹpo yín jijo, podọ sọn jiji whenu jẹ okúzángbè, whlẹngan yín niná; ṣigba to okú godo agùn Lomunu Katoliki tọn nọ dọ hlan mẹhe to avivi na oṣiọ lẹ lọ dọ: sọlé na oṣiọ lọ ko mọ klandowiwé godo tọn yí to ogbẹ̀ whenu etọn dó, é ma hẹjiyì aga to okú whenu etọn gba ṣigba bo biọ lẹ̀wézòmẹ. Finẹ wẹ é nasọ mọ klandowiwé yí te sọn ylando wiwà ogbẹ̀ whenu etọn lẹ tọn lẹ mẹ ṣogan é ko mọ jonaylando etọn whelẹponu tọn yí. Oplọ́n jẹagọ̀ tẹwẹ ehe yín? Nado dọ, núde matin he yè nọ ylọ dọ lẹ̀wézòmẹ gba, podọ didóai kẹdẹdi núplọ́nmẹ po zédai susu devo lẹpo po.

Núvọjladotọ otò Suzi tọn he yè nọ ylọ dọ, Uldliṣi Zingli wlán to owé winwlán etọn he yín Zwingli, Der Theologe, II part, pg 193-194 tọn mẹ, dọ, “Enẹwutu, lẹ̀wézòmẹ yín yiylọ dọ, miyọn oklọ tọn nado bẹ́ ylando sẹ̀, ṣigba bo ma sọgan yín mimọ to ofi depope to Ohó Jiweyẹwhe tọn mẹ gba. Nawẹ e bọawudo na mí nido sọgan nọ̀ núlulu mẹ bo yí lalo nẹ sè dó, ehe jẹagọ̀ podọ ohógbè mayise tọn? Dinvie mí omẹ pó mọ dọ, omẹ dopolọ he yíwhẹ̀do lẹ̀wézòmẹ ji, bo sọ plọ́n mí lé mí na nọ ṣi miyọn lẹ̀wézòmẹ tọn dó, yé sọ to yédelẹ dohia to alọnu-alọnu di miyọn ṣitọ lẹ. Yé nọ dọ, dọmọ, ‘mì dóna súakuẹ, na miyọn lọ nido yawu ṣi, eyín yé mẹhe nọ yí akuẹ lẹ lọ yí zinzin do ná tenu núdùdù mẹ, bo sọ dọ, dọmọ, mì hodẹ̀ bo jihàn lẹ.’ Mọwẹ yé nọ basi tenu núdùdù lẹ dó, bo nọ dlẹnalọ yetọn na akuẹ.”

Sọn whenu awúsọhiamẹ agùn Lomunu he lọ tọn, onú yọ́yọ́ susu po onújonọ susu po wẹ yín didóai, bo yín pinplọ́n bo sọ yín didọ taidi zédai he matindo núdepope nado wà po agùn nugbo lọ po gba. Yisenọ nugbo lọ tọn lẹ ma mọdona núdepope dogbọn vẹla, kavi tulàye (he yín núwhẹnwhan), kavi osìn donanọ de tọn dali gba. Mọdopolọ wẹ dogbọn sinsẹ̀n bibasi hlan oṣiọ lẹ tọn dali. Tenu núdùdù egbésọ-egbésọ tọn de matin, kavi awhadoylọ onọ Jiwheyẹwhe tọn, kavi nado bẹ́ viyọnnu lẹ do padido de glọ na yé ma nado dàsú, enẹ matin gba. Ohógbè alọpãlọpa lẹ tin to nukọn ṣie kaka jẹ gbèdidè papa tọn he yè ma sọgan sẹtẹnna de ji to owhè fọtọ́n fẹnẹ kande gban (1870 mẹ), ehe go mí na wá dọhó do. Gbèdidè papa tọn nẹ, sọlé nukundiọsọ ẹ tin dó, yè dọ jẹ yéwlọsu lẹ ṣẹnṣẹn, núyọ́nẹntọ kande-gbàn (79) otò Jaman tọn lẹ tọn diọnukunsọ bọ omẹ kòatọ́n (25) gê wẹ sọgbè hẹ ẹ. Podọ to owhè fọtọ́n fẹnẹ kantọn gbantọ (1950) mẹ, yè degbè zédai de tọn dọ, Malia gbọn agbasa mẹ yì olọn mẹ. Onú nẹlẹ ma tindo dòdónu Biblu mẹ tọn de gba. Nado dọ, yé jẹagọdo Ohó Jiwheyẹwhe tọn. Yè wlán ẹn dọ, “Mẹde ma hẹ aga yì olọn, adavo mẹhe jẹte sọn olọn, yè dọ Ovi gbẹtọ tọn” (JOHANU 3:13).

Yè dóna tunmẹ gbèdidè papa lẹ tọn di agọjẹdo-Klistigotọ, na yé jẹagọdo gbèdidè Klisti tọn lẹ go. To opli Kọnsil Efesu tọn mẹ (to owhè fowe-gbàn-nukun-dopotọ mẹ, to okú Klisti tọn godo), yè dègbè dọ Malia wẹ Onọ Jiwheyẹwhe tọn. Sọn finẹ yì, oyín alọpãlọpa devo lẹ sọ yín niná Malia di, Ahọsi olọn tọn, Whẹyídọtọ, Whẹ̀gbọtọ, Onọ jomiọnnọ, Onọ agùn tọn, Onọ alọgọtọ, podọ mẹhe gbàtana odàn, po onú he pò lẹpo po. Susu to oyín nẹlẹ mẹ he yè nọ zán na Klisti yín niná podọ zinzán hlan Malia. Enẹwutu wẹ gbèdidè helẹ pó do yín agọjẹdo-Klistigotọ. Jesu yín Ahọlu, Ewọ wẹ Whẹ̀gbọtọ, Whẹyídọtọ, podọ Ewọ Kẹdẹ wẹ Mẹhe gbàtana odàn lọ. Eyín Malia wẹ wà onú helẹ pó, bo sọ yín oyín helẹ pó, fitẹ wẹ mí na zé Klisti do, podọ etẹ wẹ É ko wà?

Núvọjladotọ he yè ylọ dọ, Matẹn Lutẹ ko dọhó dogbọn opli agùn tọn podọ hógbè he yè dọ gbọn papa lẹ dali to opli he yè basi, to otò Leisistagi tọn mẹ to Wọmis to azán fọtọn-nukun-atọ̀ntọ, osùn ẹnẹtọ tọn mẹ, to owhè fọtọ́n fowe kantọn nukun dopotọ(1521) mẹ. Yè wlán ohógbè etọn do otànhó agùn tọn mẹ, to owé winwlán he yín F. Haus, Vater der Christenheit, pg. 147 mẹ, dọ: “Na yẹn ma dóyise na papa kavi opli de, kẹdẹdilé e yín nugbo dọ, whelẹponu wẹ yé tin to núṣiwà mẹ bo sọ mọ yéde lẹ to ohógbè he jẹagọ lẹ mẹ. Mọwẹ hlan yẹn lọsu ga, eyín yẹn ma gbawhàn gbọn kunnudidè Owé Wiwé lẹ tọn dali po owhẹ̀jijọ he wá hinhọ́nnu lẹ po, bé yẹn ma yín awhàngbatọ gbọn kunnudidè Owé Wiwé he yẹn dlẹn alọ do lẹ tọn dali gba, bo sọ yín ogàntọ to Ohó Jiwheyẹwhe tọn tọn. Yẹn ma sọgan dọ̀n dé do godo, yẹn ma sọ sọgan gba, nado wànú jẹagọdo linlẹn ṣie ma yín núhe sọgbe de kavi yín alènọ de gba. Enẹwutu, gọalọna mi Jiwheyẹwhe. Niṣẹ!” Otànhó dohia mí lé papa lẹ yín aijẹtọ dó. To otànhó winwlán he yè wlán to owé E. Rosenow, Widerdie Pfaffenherrschaft, vol. 1, pg. 42 mẹ, dọ, “Kaka jẹ vivọnu awhànfúnfún owhè gbàn (30) tọn, papa fọde-kande-atọ́n (245) ko tin; to yé mẹ wẹ papa kò-nukun-ẹnẹ (24) jẹagọdo papa lẹ, podọ yè sọ yise to ohó he masọgbe mẹ bo dọ dọmọ, ehe wẹ otànhó nugbo de, papa–yọnnu dopo. Papa fọtọn-nukun-ẹnẹ (19) wẹ ko tọn sọ́n otò Lomu tọn mẹ, gbàntọ́n (35) wẹ ko dugàn to otò Itali tọn godo, ṣinatọ̀n (8) ma dùgán dẹ̀n hú osùn dopo, podọ kande (40) dùgán hú owhè dopo, mọ kò-nukun-awe (22) sọ dùgán hú owhè awe, podọ kande-wiẹnẹ (54) dùgán hú owhè atọ́n, mọwẹ kande-fọtọn-nukun-awe (57) sọ dùgán hú owhè ao, podọ kande-widopo (51) dùgán hú owhè fọtọn (15), mọwẹ fọtọn-nukun-atọ̀n (18) dùgán hú owhè kò (20), podọ papa ao (10) kẹdẹ wẹ dùgán hú owhè kò (20). Sọn papa fọde-kande-atọ́n (245) lẹ lọ mẹ wẹ yè dègbè nado yí huhlọn sọn gbàn-nukun-dopo (31) he yise jẹagọdo zédai yetọn lẹ go si. To ṣẹnṣẹn papa kande-kò-nukun-ẹnẹ (64) he sọgbe hẹ osẹ́n yetọn lẹ, yín hùhù gbọn huhlọn dali, fọtọn-nukun-atọ̀n (18) wẹ yín hùhù gbọn núdonamẹ dali, podọ ẹnẹ (4) yín hùhù gbọn kọslonamẹ dali, podọ wiatọ̀n (13) kú matin tukla.”

To Lomu, yè dọ Vatikan lẹn dọ, yé tindo aṣẹpipa aihọn lọ blébú tọn he Ohó Jiwheyẹwhe tọn ma whẹ̀sùna gba. Ehe wẹ aṣẹpipa lọ, yè dọ tewugã he to yé dohia di yẹwhenọ wiwé lẹ. Podọ otánhó he dọ, dọmọ, Pita ko sọawúhia to otò Lomu tọn mẹ, bo sọ yín biṣọpu to finẹ na owhè kò yín, núhe ma sọgbe de, ehe yè zédai gbọn agùn Lomunu Katoliki tọn dali nado sùwhẹ̀na ede. Otànhódọtọ lẹ dọhó do dawe he yè nọ ylọ Simon Magus kẹdẹ ji, mẹhe wlán onú dọ̀nmẹ daho de do oplihọ̀ Lomunu lẹ tọn go, na majiki Lomunu lẹ tọn he yé do nọ klọ gbẹtọ lẹ. Nugbo yè dọhó hézéhézé do devizọ́nwiwà Paul po Pita tọn po go. Mayise de ma tin to enẹ lẹ mẹ gba. Eyín Pita ko tọ́nwhẹn yì otò Lomu tọn mẹ, mí na ko mọ kàndai nújijọ he jọ to finẹ lẹ tọn to Biblu mẹ.

Kẹdẹdi Owé GALATIA 2:9 tọn, Pita po Jakọbu po, po Johanu po ná alọ kọ̀ndopọ́ tọn Paul po Balnabas po, bo sọ yígbèna dọ Paul po Balnabas po nido wàdevizọ́n hlan akọta lẹ, to whenuena Pita po Jakọbu po, po Johanu na to devizọ́nwà hlan Jù lẹ. Paul wlán owé lẹ hlan yisenọ Lomunu tọn lẹ, to vivọnu é dọnudo gbẹtọ kò-atọ́n-nukun-awe (27) bo hia oyín yetọn lẹ; ehe mẹ oyín Pita tọn matin te. Podọ to owé winwlán susu he Paul wlán hlan agùn Lomunu lẹ tọn mẹ, oyín Pita tọn dopo ma yín mimọ to yé mẹ gba. Eyín mẹde doayi ohó Jiwheyẹwhe tọn go, bo sọ klán ẹn sọn nukọn yìyì agùn tọn lẹ go, e na yín yinyọnẹn hézéhézé dọ, nuplọnmẹ agùn Lomunu lẹ tọn ma sọgan nọte to Owé Wiwé lẹ nukọn gba. Aṣẹpipa mẹde titi tọn he yín papa lẹ tọn matin to Owé Wiwé lẹ mẹ gba. To otànhó agùn tọn lẹ po mẹ, e ma yín winwlàn dai dọ papa de yín yiylọ gbọn Oklunọ dali to whedepopenu gba, kavi tindo dọpọ́n Oklunọ tọn depope gba. To alọ devo mẹ, e yín yinyọnẹn gbangba dọ papa lẹ yín dide gbọn plidopọ agùngán lẹ tọn dali.

Ohóta 5
MẸNU WẸ MALIA?

Mí tindo ojlo nado pọ́n hlan Malia jijọdagbenọ bo sọ mọ hlan nuhe Jiwheyẹwhe wà gbọn ewọ dali, podọ to alọ devo mẹ nuhe gbẹtọ lẹ yì I do basi. Miliami he yè nọ ylọ dọ Malia, kẹdedi oyín etọn, yín awhli he to gbèji de, mẹhe dali opagbe Jiwheyẹwhe tọn gbọn yẹwhegán Isaia mẹ yín hinhẹn ṣẹ̀. “Do ayi e go, awhli de na mọhò, bo na sọ ji Visunnu de, bo na ylọ oyín etọn dọ Emmanuẹl”(ISAIA 7:14).

To tunmẹ yọ́yọ́ Biblu tọn de lẹ mẹ, ohógo “awhli to gbeji tọn” yín zinzán di “yọnnuvu”, ṣigba enẹ lọ jẹagọ do tunmẹ nugbo lọ go. To whenu nujijọ daho he lọ tọn, Malia ma yín “yọnnuvu” gba, adavo to godo. É yín awhli to gbeji de whenuena Gbigbọ ṣinọn oyẹ é ji. Awhli to gbeji yín nuwiwé de podọ ehe go yè ma do alọ.

“Lé wẹ jiji Jesu Klisti tọn yín: whenuena yè mọ onọ etọn Malia na Josẹfu, whẹpo yé na do pli, yè mọ ẹn é mọhò gbọn Gbigbọ Wiwé mẹ”(MATIU 1:18).

Josẹfu magbe nado gbẹ́ na winyan wutu. Mí sọgan lẹn lé e sinyẹnawu nẹ do. “Whenẹnu wẹ Josẹfu asú etọn he basi gbẹtọ dódónọ ma jlo na do é hia gbangba gba, é jlo na gbẹ́ ẹ abọẹ.” É ma jlo afọ klẹnnu de gba ṣigba yín awusinyẹnnọ bo sọ magbe to whenẹnu nado gbẹ́ abọẹ. “Ṣigba le é to onú helẹ lẹnpọ́n, angẹli Oklunọ tọn sọawuhia ẹ to odlọ mẹ, bo dọmọ, Josẹfu, hiẹ ovi David tọn, a dibú nado plán Malia asì towe blo, na enẹ he to ohó etọn mẹ, Gbigbọ Wiwé si wẹ é sọn”(MATIU 1:19-20).

To ofi mí mọ hógbè tintan dọ, Malia mẹhe yín asimọdaliho Josẹfu tọn, wá lẹzùn asi etọn to godo. Yé mẹhe hia Owé Wiwé he hézéhézé na mọ dọ, Josẹfu wànú sọgbe kẹdẹdi núplọ́nmẹ he yè ná ẹn. “… é wà dolé angẹli Oklunọ tọn degbè nẹ́ dó, é sọ plán asi etọn do ede de: é ma yọ́nẹn kaka ewọ do ji ovi de: é sọ ylọ oyín etọn dọ JESU” (MATIU 1:24-25). Ohógbè he diun talala de wẹ ehe. Jiji Jesu tọn godo wẹ Josẹfu po Malia po wá biọ kọ̀ndopọ́ zinzán sunnu po yọnnu po tọn mẹ. Sọn kọ̀ndopọ́ he mẹ wẹ visunnu ẹnẹ po viyọnnu lẹ po yín jiji te, ṣigba yè ma ná sọha viyọnnu nẹlẹ tọn gba. “Bé dawe he ma wẹ ovi sunnu atinpatọ tọn? Bé onọ etọn ma wẹ yè nọ ylọ Malia? Podọ nọvisunnu etọn lẹ wẹ Jakọbu, Jose, Simọni, po Juda po. Podọ nọviyọnnu etọn lẹ, bé yé omẹ pó ma tin to mí de?” (MATIU 13:55-56). Ehe wẹ nugbo Biblu tọn. Linlẹn devo he pò lẹpo nado doyẹyigona Malia podọ nado nọ pà ẹ, núgọna onú podọ núdáwà lẹ wẹ yé.

Jẹnukọn to Owé MATIU 1:16 tọn mẹ, yè dọhó dogbọn Josẹfu tọn dali kẹdẹdi asú Malia tọn to whẹndo lẹ mẹ. Podọ dogbọn núyiwà kọ̀ndopọ́ lọ tọn dali, ehe mẹ yè ji ovi lẹ sọn, mí sọgan jlo nado tindo kunnudidè lẹ dogọ́. Wẹndagbe Malku tọn lọsu dọhó dogbọn ohó he lọ dali to MALKU 6:3 mẹ. Luku lọsu mọdona núyiwà he bo wlán dọ Onọ Etọn po mẹmẹsunnu Etọn lẹ po wá nado mọ Ẹn, “Whenẹnu wẹ onọ etọn, po mẹmẹsunnu etọn lẹ po wá ede, yé ma sọ sọgan sẹpọ́ na tẹnjinjan wutu… É sọ gblọn bo dọ hlan yé, dọ, Onọ ṣie po mẹmẹsunnu ṣie lẹ po wẹ ehelẹ he sè ohó Jiwheyẹwhe tọn bo sọ yí i wà” (LUKU 8:19-21).

Jesu ma wá nado dó kọ̀ndopọ́ hẹnnu aigba ji tọn de ayi gba, enẹwutu wẹ É ma do pọ́n hlan onọ Etọn aigbanù po visunnu etọn lẹ po gba. Ṣigba É ná yé wọhẹ he sọgbe nado dohia mẹhe ovi nugbo Jiwheyẹwhe tọn lẹ yín, yè dọ sọha yé mẹhe sè bo sọ wà do Ohó Jiwheyẹwhe tọn ji lẹ tọn.

To azán nẹlẹ mẹ, gbọdemẹ lalonọ lẹ ko tin to finẹ. Ṣogan yé ma sọgan yí ehe sọn mí si, dọ: “E sọ wá jọ, lé é dọ onú helẹ, nawe to agùndaho lọ mẹ zé ogbè etọn daga bo dọ hlan ẹn, dọ, Donanọ wẹ adọ̀ he ji we, po anọ́ he hiẹ nọ́ lẹ po. Ṣigba é dọmọ, Nugbo yéni kúkú dọmọ, donanọ wẹ yé he sè bo sọ yí i whlá” (LUKU 11:27-28). Gbedidè sinsẹ̀n tọn tẹ wẹ enẹ, ṣigba Oklunọ ná wọhẹ sinsinyẹn de podọ ehe sọgbe de to ojlẹ nẹ lọ mẹ.

Nado yì nukọn to hódọ do sinsẹ̀n bibasi hlan Malia mẹ, yè ṣaka Owé LUKU 1:28 tọn podọ to núwiwà delẹ mẹ, yè nọ tunmẹ Owé lọ jẹagọ. É dóna yín hihia dolé, dọ, “Angẹli lọ sọ wá ede, bo dọmọ, Oyínjla, hiẹ he mọ nukundagbe daho, Oklunọ tin to de we…” To kaikizu Katoliki tọn mẹ, yé nọ hia dolé, “Oyínjla Malia, mẹhe gọ́na jọmiọn, Oklunọ tin to de we”. Vogbigbọn daho de tin to ṣẹnṣẹn “mẹde mọ nukundagbe to Jiwheyẹwhe de tọn” po “mẹde ni gọ́na jọmiọn tọn po.”

Malia whẹ́n bo nọ̀gbẹ̀ di yọnnu he pò lẹpo. Whẹpo angẹli Gabliẹli do dọhó hlan ẹn, yè ko to mimọ ẹn daliho na Josẹfu, podọ to nugbo de mẹ yé ko to titò basi nado wlealọ. Mali asimọdaliho wẹ angẹli lọ dọhó hlan, dọ, “… A dibu blo, Malia, na hiẹ ko mọ nukundagbe to Jiwheyẹwhe de” (LUKU 1:30). Nugbo Malia yín awujinọ whenuena é to owẹn he lọ sè sọn wẹnzagun olọn mẹ tọn de. Whladopo dogọ́, owéfọ he to didohia dọ, e ma yín Malia wẹ gọ́na jọmiọn gba, ṣigba dilé yè wlán dó, dọ, é ko mọ nukundagbe to Jiwheyẹwhe de. Enẹwutu wẹ é do sọgan dọ, dọmọ: “Pọ́n afànumẹ yọnnu Oklunọ tọn; ni nọ hlan mi kẹdẹdi ohó towe. Angẹli lọ sọ yì sọn ede” (LUKU 1:38).

Fidepope matin to Owé Wiwé lẹ mẹ he dọhó dọ, mí ganjẹdo jọmiọn Malia tọn po lẹblanu Josẹfu tọn po ji gba. Nado dọ jẹagọdo linlẹn agùn Lomunu Katoliki tọn nẹ, jọmiọn Jiwheyẹwhe tọn sọawúhia mí whenuena Ohó lọ lẹzùn agbasalan bo sọ nọ̀ mí ṣẹnṣẹn (JOHANU 1:14). Ojọmiọn Jiwheyẹwhe tọn yín mimọ to Mẹfligọ̀tọ Lọsu kẹdẹ mẹ kakadoi, kẹdẹdilé yè wlán ẹn dó, dọ, “Na sọn gigọ́ etọn mẹ wẹ mí omẹ pó mọyí te, podọ ojọmiọn na ojọmiọn. Na gbọn Mọse mẹ wẹ yè ná osẹ́n omẹ, ṣigba Jesu Klisti mẹ wẹ ojọmiọn po nugbo po gbọn wá” (JOHANU 1:16-17). Podọ to pinpọ́n he mẹ, Owé Wiwé he lọ gọ́na kunnudidè hézéhézé de.

Ovi lọ ma gbọjẹ to akọ́nnu Malia tọn, kavi to awà etọn lẹ mẹ kẹdẹdilé yè nọ dè do núdidè lẹ kavi fọto lẹ go dó gba, ṣigba kẹdẹdilé e yín winwlán dó, dọ, to akọ́nnu Otọ́ tọn. “Mẹde ma mọ Jiwheyẹwhe gbèdé; Ovi dètọ́n dopo akàn lọ, he ko tin akọ́nnu Otọ́ tọn, ewọ lọ wẹ do é hia” (JOHANU 1:18). Fọto helẹ pó he to didohia onọ Malia lọ po ovi Jesu lọ po, tọ́nsọn dòdónu Kosi lẹ tọn mẹ, yé to didohia jinukun yẹwhe-sunnu lẹ tọn po yẹwhe-yọnnu lẹ tọn po. Yé yín sọdodovi poun wẹ. Yé yín sọdodovi he ma sọgbe gba. Oklọ he lẹ́ gbẹtọ lẹ sọn sinsẹ̀n nugbo Jiwheyẹwhe tọn mẹ do vodun sinsẹ̀n kọ̀n. Jesu ma yín sinsẹ́n donanọ sọn Malia de gba; ṣigba núzinzán he hẹn jinukun wiwé lọ wẹ, yè dọ Ohó he lẹzùn agbasalan lọ.

To owéfọ he bọdo e go lẹ mẹ, yè dọhó hlan mí dogbọn aijijẹ gbẹtọ Malia lọ tọn tọn dali. To Jùwayì godo to Jelusalẹm mẹ, gbẹtọ lẹ gọ̀yì owhé. To ojlẹ nẹ mẹ, Jesu yín yín owhè wiawemẹvi gọ̀ṣi tẹmpli mẹ. Hẹnnu etọn lẹ ma sọ dayi e go na azán susu dọ, Jesu matin to yéde gba. Kẹdẹdilé yè wlán dó, dọ, “E sọ wá jọ, to azán atọ̀ntọgbè, yé mọ ẹn to tẹmpli mẹ, é sinai to mẹplọ́ntọ lẹ ṣẹnṣẹn, é to ohó yetọn sè, bo sọ to ohókànbiọ yé” (LUKU 2:46). Nugbo avòvo Malia to ojlẹ nẹ mẹ to whenuena é mọ Ẹn, bo ma sọ payi ohó he é dọ hlan Ẹn dogbọn wọhẹ tọn dali go, dọ, “… Onọ etọn sọ dọ hlan ẹn, dọ, Ovi, etẹwutu wẹ hiẹ wà mọ hẹ mí? Pọ́n, otọ́ towe po yẹn po ko to dindin we pé po awubla po” (LUKU 2:48).

Gblọndo ovi Jesu lọ tọn yín wọhẹ nugbo de, dọmọ, “Ewọ sọ dọ hlan yé, dọ, etẹwutu wẹ mì to dindin mi pé? Mì ma yọ́nẹn dọ yẹn ma sọgan nọ ma tin to azọ́n Otọ́ ṣie tọn kọ̀n” (LUKU 2:49). To nugbo de mẹ, É ma dlẹn alọ do Josẹfu taidi otọ́ etọn gba, ṣigba adavo Otọ́ Etọn he tin to olọn mẹ. Podọ to enẹ godo, É hẹn hógbè Malia tọn he é zán wá hinhọ́nnu to asiko nẹ mẹ to whenuena é ylọ Josẹfu dọ Otọ́ Etọn.

Malia lọsu na ede, tindo hùdo ojọmiọn po whlẹngan Jiwheyẹwhe tọn po tọn. É nọ̀ omẹ kàntọ̀n (120) he bẹ́ yéde lẹ plidopọ́ to abò aga tọn mẹ nado mọ Gbigbọ Wiwé yí to godo he yè zé Jesu Klisti yì olọn mẹ. “Ehelẹ pó yí ayiha dopo do nọte to odẹ̀ po ovẹ̀ po mẹ, po yọnnu delẹ po, po Malia onọ Jesu tọn po, po nọvisunnu etọn lẹ po” (OWALỌ 1:14). Jẹnukọn, e sinyẹnawuna mẹmẹsunnu lẹ nado yise (JOHANU 7:3-5), ṣigba yè dọ hlan mí to godo dọ, yé tin to ṣẹnṣẹn yisenọ nugbo lẹ tọn.

To Agùn nugbo lọ mẹ, yé ma mọ núdepope he na gigo Malia gba. Malia tin to yé omẹ he hodẹ̀ po vẹ̀vivẹ po, bo to tenọpọ́n dọpọ́n túntún Gbigbọ Wiwé tọn tọn. Alọkẹyí Gbigbọ Wiwé mẹde titi tọn yín núhọakuẹ hlan whlẹngan ovi Jiwheyẹwhe tọn dopodopo, podọ yè ma dé Malia dovò sọn yé mẹ gba.

Agùn Lomunu Katoliki tọn nọ dọ, dọ, “Ovi lọ hẹn kàndai Malia tọn lẹpo ṣẹ̀”. Fie wẹ yè wlán onú mọhunkọ tọn do? Hógbè nẹ lọ yín tódidó lalonọ de. To alọwle hunwhẹ Kana tọn kọ̀n to Galili, to finẹ ovẹ́n gbòdà . “Whenuena ovẹ́n gbòdà, onọ Jesu tọn dọ hlan ẹn, dọ, yé ma tindo ovẹ́n gba. Jesu sọ dọ hlan ẹn, dọ, nawe, etẹwẹ yẹn do na wà hẹ we? Ojlẹ ṣie ma ko wá gba” (JOHANU 2:3-4). Enẹ lọ yín gblọndo titegbe de podọ nado dohia hézéhézé dọ mẹde ma tindo huhlọn nado vánnukundo É, yè dọ Malia lọsu ma tindo aṣẹ do É ji gba.

Ohónamẹ dagbe he Malia dọ hlan mẹhe to linzọ́nyí lẹ dóna yín hinhẹn do ayiha mẹ, dọ, “… onú depope é dọ hlan mì, mì wà ẹ” (JOHANU 2:5). Ehe wẹ núplọ́nmẹ titegbe de hlan gbẹtọ lẹpo. E ma yín to wẹndagbe lẹ kẹdẹ mẹ wẹ yè dọhó mẹmẹsunnu Oklunọ tọn tọn te gba, Paul lọsu sọ dlẹn alọ do yé, dọmọ, “Bé míwlẹ ma tindo huhlọn nado nọ hẹn asi he yín nọtù danpé, dilé apọsteli he pò lẹ te; di mẹmẹsunnu Oklunọ tọn lẹ, po Kefa po?” (1 KỌLINTINU 9:5). Hlan Galatianu lẹ, apọsteli wlánwé, dọmọ, “Ṣigba yẹn ma mọ omẹ depope to apọsteli devo lẹ, adavo Jakọbu nọvisunnu Oklunọ tọn” (GALATIA 1:19). E yín onú jonọ de, ṣigba nugbo wẹ dọ, oyín Malia tọn ma yín mimọ to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ hú wẹndagbe ẹnẹlẹ po Owé OWALỌ 2 tọn mẹ po to whenuena yé mọ Gbigbọ Wiwé yí. Yisenọ he yí Biblu sè lẹ yín homẹhunnọ nugbo dọ Malia ko wàzọ́n he Jiwheyẹwhe ko dè é na. Yisenọ tintan lẹ ma tindo gbigbọ boṣiọ sinsẹ̀n gba, ṣigba yé tindo Gbigbọ Wiwé bo sọ nọ ná pipa lẹpo hlan Jiwheyẹwhe, yè dọ Mẹdatọ lọ, e ma yín hlan núdidá de gba.

Otànhówlántọ O. Markmann, Irrtumer der katholischen Kirche, pg. 48-50, wlán dọ, “owhè kanwe-kò donu ṣinawetọ godo wẹ sinsẹ̀n bibasi hlan Malia yín núwiwà he ma tin to Biblu mẹ ṣẹ̀ sọn whenẹnu. Sọn owhè kanwe-kò donu wiawetọ mẹ wẹ yé ko ṣẹ̀ Ave Malia hia ji to odẹ̀hiho yetọn mẹ. Sọn owhè fọtọ́n-kantọ̀n-kò (1140) mẹ wẹ yè ṣẹ̀ hunwhẹ he yè ylọ dọ ‘Malia he ma tindo mọdọ’ tọn wà ji. Sọn owhè kanwe-kò wiawetọ lọ mẹ wẹ yè ṣẹ̀ ṣapelẹ hia ji to odẹ̀hiho yetọn lẹ mẹ. To oglọ Malia tọn agùn Katoliki tọn jlo nado dùale ogbẹ̀ lọ blébú tọn hlan ede. Enẹwutu wẹ sinsẹ̀n bibasi hlan Malia yín núhuhlọnnọ to otòwhàn awetọ godo”.

Mí dóna tindo wuntuntun to vogbingbọn he tin to onú he yé plọ́n lẹ mẹ, podọ to wiwà mẹ nado mọdona e yín Gbigbọ Wiwé wẹ kavi gbigbọ agọjẹdo-Klistigotọ lọ wẹ to azọ́n lẹ wà. Yè dóna táhinhọ́n do e ji hézéhézé dọ, Malia he yín didohia to Owé Wiwé mẹ yín pọ́ndego yise mítọn tọn. Yè dọ gbọn ewọ tọn dali dọ, “Donanọ wẹ ewọ he yise; na didi onú he yè dọ hlan ẹn sọn Oklunọ delẹ tọn na tin finẹ wutu” (LUKU 1:45). Mọdopolọ wẹ hlan mí omẹ pó. Mí dóna dóyise to pagbè Jiwheyẹwhe tọn he É ná mí lẹpo mẹ. Enẹ lọ kẹdẹ mẹ wẹ mí tindo jlọjẹ te nado mọ ṣiṣẹ̀ yetọn. Mí omẹ pó dóna dọ kẹdẹdilé é dọ dó, dọ: “Pọ́n afànumẹ yọnnu Oklunọ tọn; ni nọ̀ hlan mì kẹdẹdi ohó towe. Angẹli lọ sọ yì sọn ede” (LUKU 1:38). Malia Biblu mẹ tọn gbọnvo mlẹnmlẹn do Malia he yè yí do basi yẹwhe Mawunọ to owhè fowe-gbàn-nukun-dopotọ (431) mẹ to opli Kọnsil Efesu lẹ tọn mẹ.

Ohota 6
ETẸ WẸ SINSẸ̀N BIBASI HLAN MALIA YÍN?

Kẹdẹdi kunnudidè Owé Wiwé lẹ tọn, Jiwheyẹwhe kẹdẹ wẹ yín azọ́nwànú yise tọn de podọ sinsẹ̀n tọn de. Eyín mẹdepope kavi núdevo de yín zizédaga do otẹn nẹ mẹ, enẹ wẹ yise dó na boṣiọ sinsẹ̀n. Núyọ́nẹntọ Plọtẹstannọ lẹ ko wlánwé pipé bo sọ dohia hézéhézé dogbọn enẹ lọ tọn dali. Nado mọnukunnujẹ e go dagbedagbe, mí na dlẹn alọ do ohógbè delẹ. Owhẹ̀sùna de matin na sinsẹ̀n bibasi hlan Malia gba. Yè ma dopagbe awúsọhia sinsẹ̀n bibasi hlan Malia tọn to Owé Wiwé lẹ gba. Na yì owhè fọtọ́n-fowe-kanwe-kò (1,500) hunkọ matin awúsọhia mọtọnhunkọ. Di onú jonọ de, awúsọhiamẹ mọtọnhunkọ lẹ yín mimọ to otò Katoliki tọn lẹ mẹ taidi otò Polandi tọn, po Pọtugal tọn po, po Supeni tọn po, podọ Flansi tọn. To otò Plọtẹstan tọn lẹ mẹ, Malénu lẹ, po vodun he yè ylọ dọ Budda-sẹ̀ntọ lẹ po, po otò devodevo he pò lẹ po, fie wẹ tódidó yé omẹ pó tọn tin, ṣigba whenuena yé dóhùdo whlẹngan boṣiọ lọ tọn te, boṣiọ lọ ma nọ sọawúhia to asiko lọ mẹ gba. Na omẹ dopodopo ni dó kàndeji dọ Malia ma sọgan sọawúhia gbèdé kẹdẹdilé Pita, Josẹfu po, omẹ he pò lẹ po ma sọgan sọawúhia dó. Poun dọ e jọ gbọn linlẹn dali, na mọwẹ yè jlo dó wutu wẹ. Mẹde sọgan kànbiọ dọ, to gbejizọnlin yise yetọn tọn mẹ, bé mẹnu wẹ yé to sinsẹ̀n bo sọ to yẹyidogona to Jesu po Malia po mẹ? Gbigbọ na hunkọ tọn wẹ e yín bo ma to gigopana Jesu adavo Malia? Bé Gbigbọ Wiwé wẹ? Nugbo e ma yín Gbigbọ Wiwé gba. Gbigbọ oklọ tọn wẹ. Yẹwhenọ he yè nọ ylọ dọ, Rev. O. Makimani wlánwé to ohóta he yín, “Gbigbọ mawé tin to sinsẹ̀n bibasi hlan Malia mẹ”, dolé dọ: “Sinsẹ̀n dabla bibasi lẹ́ Malia yín ohiadonu de ga gbọn mẹjizinnọ gbigbọ mawé tọn dali. Gigona hlan Malia yín winwlán dai sọn owhè kanwe-kò tintan lẹ tọn dali. Sinsẹ̀n hóhó Kosi lẹ tọn he yín onọ-yẹwhe-yọnnu lẹ tọn tọn ko ṣẹ̀ nukọnyì to sinsẹ̀n bibasi hlan Malia mẹ, yè dọ jẹnukọnna owhè kanwe-kò tintan lẹ.” (O. Markmann, Irrtumer der katholischen Kirche, pg. 47).

Sọn whetẹnu gbọn wẹ Jiwheyẹwhe tindo onọ de te? Ohógbè mọtọnhunkọ ma tin to Owé Wiwé lẹ mẹ gba. Malia ma yín Onọ Jiwheyẹwhe tọn gba ṣigba é ji Jesu Klisti Oklunọ podọ Whlẹngantọ mítọn poun wẹ. Mí mọ to otòdaho Efesu tọn mẹ, fie agùndaho dawhá daga, bo to didọ, dọmọ: “… Daho wẹ Diana Efesunu lẹ tọn” (OWALỌ 19:28). Dinvie to opli daho he mẹ yé nọ doyẹyigona Malia te, yé nọ jihàn dọmọ: “Daho wẹ Malia!” E bọawu nado zìn ode dai bo sọ zéde daga.

Sọn owhè kanwe-kò donu atọ́ntọ mẹ kẹdẹ wẹ sinsẹ̀n bibasi hlan Malia ṣẹ̀ sọn. Mẹhe yè ylọ dọ Artọ Dliwusi wlánwé to K. Derschner, Und abermals krahte der hahn, pg. 401, dọ, “Sọn gbèdido otànhó lẹ tọn mẹ, yẹyidogona Malia dohia apájlẹ awubla tọn hlan ogbẹ̀ lọ blébú. Otànhó núyiwà yọpọvu tọn nado dóyisena boṣiọ sinsẹ̀n wẹ, podọ adọgbo dó na núdádai lalonọ lẹ, po nugbo dohia jẹagọ po, po tunmẹ lalonọ lẹ po, po linlẹn mẹde titi tọn lẹ po, po whẹ̀jijọ lalonọ lẹ po, ehelẹ pó sọawúhia sọn madogan gbẹtọ tọn mẹ na e yín nútotaji wutu, po núyọ́nẹn wintinwintin yé he ylọ yéde dọ hodotọ Jesu tọn lẹ tọn po, he kọ̀ndopọ́ po huhlọn agùn tọn po, po sẹni nado viavi bo sọ konu lẹ tọn po: yedọ ayihún yẹwhe lẹ tọn.”

Sọn odẹ̀ “Yẹn dogbè We Malia” tọn mẹ jẹ zédai he yín dọ yè zé Malia yì olọn mẹ to agbasa mẹ ji, ehelẹ pó yín núhe matin to Biblu mẹ, podọ enẹwutu wẹ núdádai lalonọ lẹ do tin to agùn Lomunu Katoliki tọn mẹ to owhè na yì fọtọ́n-nuọntọ̀n hunkọ (1,600) lẹ mẹ. To egbé enẹ lẹpo tin di núhe tin to yise mẹ, ṣigba to nugbo de mẹ, owalọ agọjẹdo-Klistigotọ lọ tọn wẹ, kẹntọ lọ, mẹhe klán gbẹtọ lẹpo sọn yise dopo akàn whlẹngan tọn kọ̀n he tin to Jesu Klisti mẹ, bo sọ lẹ́ yé hlan Malia sinsẹ̀n kọ̀n he ma sọgan whlẹn yé. Sọn whenu Núvọjlado tọn mẹ kaka jẹ egbé, núyọ́nẹntọ aihọn tọn lẹ ko dọhó susu do gbaungba bo sọ wlán onú susu dogbọn enẹ tọn dali.

Nado zé Malia do ote bo to sinsẹ̀n di yẹwhe to ofi susu, yín osunú de to nukun Jiwheyẹwhe tọn mẹ, podọ ehe dali gbẹtọ susu nugbonọ gbọn yín búbú. Rev. Makimani wlán dogbọn papa dinvie tọn dali to owé winwlán etọn he yín, O. Markmann, Enzeit, Entruckung, Anticrist, pg. 32-33 tọn mẹ, dọ: “E ma yín nùzinzán whenuena papa to whẹntintọ́n etọn mẹ yì otò Polandia tọn mẹ, whenuena é jẹklo to afọ boṣiọ yú he nọ ylọ dọ Madonna nukọn to otò Jasina Gola tọn mẹ, to otò Tẹnṣiwa tọn mẹ, bo zé omá sika (flower of gold) tọn de do afọ etọn glọ, podọ to gbèyíyí abọẹninọ̀ tọn de mẹ to boṣiọ lọ nukọn, bo to hódọ to ogbè yé tọn mẹ, dọmọ: ‘Totus tuum’, he tadena etọn yín ‘Bé e ma yín towe wẹ yẹn patapata?’ Odẹ̀go Totus tuum he hlan Malia lẹzùn odẹ̀go mẹpinplán tọn to gbẹ̀zán yẹwhenọzọ́nwiwà etọn lẹpo mẹ. É dotana odẹ̀ etọn hlan boṣiọ yú Malia tọn lọ,bo fó po hógbè helẹ po dọmọ: ‘To alọ towe mẹ wẹ yẹn jó agùn lọ blébu do kaka jẹ opòdo aihọn tọn! Alọ towe mẹ wẹ yẹn jó aihọn lọ blébu do, sunnu lẹpo, po gbẹtọ lẹpo po, po nọvisunnu ṣie lẹpo po, po akọta lẹpo po. Alọ towe mẹ yẹn jó otò Lomu tọn po otò Polandia tọn po do, bo sìn yé dopọ́ to sinsìn yọ́yọ́ wanyin tọn mẹ gbọn devizọ́nwàtọ towe dali. Onọ mítọn Malia, kẹalọyí mí! Onọ mítọn, a gbẹ́ mí dai blo! Onọ mítọn, plán mí!” Yè yí Malia do basi onọ agùn Katoliki Lomunu lẹ tọn tọn. Ewọ ma yín ahọsi olọn mẹ tọn gba, ṣigba ahọsi ahọludu agùn Katoliki Lomunu lẹ tọn tọn wẹ.

Kẹdẹdi owé winwlán he yè ylọ dọ, “Fatima” tọn gbọn Joaquim Malia Alọnso dali, dọ, e jẹ dọ Malia ni ko sọawúhia to azán wiatọ̀ntọ, osùn atọ́ntọ owhè 1917 tọn mẹ, hlan visunnu atọ̀n he yín lẹngbọyìntọ lẹ. Osọha wiatọ̀n he sọ vọ́ sọawúhia whlá dopo dogọ́. To azán wiatọ́ntọ, osùn ṣinawetọ owhè dopolọ tọn mẹ, “awhli he to gbeji wiwé lọ” vẹvẹna ovi atọ̀n lẹ dọ yé ni lẹ́gọ̀wá to osùn he ja mẹ. To azán wiatọ̀ntọ, osùn ṣinẹnẹtọ owhè dopolọ tọn mẹ, to awúsọhia atọ́ntọ Malia tọn whenu, é na ko dọ hlan yé dọ, “Yẹn jlo dọ mì ni lẹ́gọ̀wá fi to azán wiatọ̀ntọ osùn aotọ owhè dopolọ tọn mẹ bo hodẹ̀ po ṣapelẹ po.” Kaka jẹ awúsọhia ṣidopotọ mẹ, gbẹtọ yì fọtọ́n donu kande-ao wẹ tọ́nwhẹn yì otẹn lọ mẹ. To nukọnyìyì owhè lẹ tọn mẹ, gbẹtọ mado sọha tọ́nwhẹn yì otẹn nẹ mẹ nado hẹn kànbiọ yetọn lẹ yì Malia de, bo ma yọ́nẹn dọ Malia lọsu dohudo alọgọ tọn sọn Jiwheyẹwhe de, podọ Malia lọsu ma sọgan whlẹn mẹdepope gba. To otò Fatima tọn mẹ, apajlẹ boṣiọ Malia tọn tọn yín didohia omẹ susu nado gbogbéna. Papa Johanu PaulII lọsu jẹklo to sinsẹ̀nhọ̀ lọ mẹ to awúsọhia boṣiọ lọ tọn nukọn. Boṣiọ Malia tọn sinsẹ̀n he jẹagọdo osẹ́n Jiwheyẹwhe tọn: he dọ, dọmọ: Hiẹ ma na basi boṣiọ pipa de hlan dewe, kavi apajlẹ ojlẹmọ depope tọn he tin to olọn mẹ aga, kavi he tin to aigba mẹ todò, kavi he tin otọ̀ mẹ to aigba glọ: hiẹ ma na dẹ́ dewe dodò hlan yé, kavi sẹ̀n yé gba: na yẹn Oklubnọ Jiwheyẹwhe towe Jiwheyẹwhe awuwhàntọ de wẹ, he nọ dla oylanwà otọ́ lẹ tọn pọ́n to ovi lẹ ji to whẹndo atọ̀ntọ ji yé he gbẹwanna mi lẹ tọn; bo sọ nọ do lẹblanu hia hlan whẹndo fọtọ́n lẹ de, yé he yiwanna mi lẹ tọn bo sọ nọ yìn gbèdide ṣie lẹ. (EKISỌDUSI 20:4-5). Yé omẹ he to yẹyidogona boṣiọ mọtọnhunkọ lẹ yín yiylọ hézéhézé dọ, wangbẹna Jiwheyẹwhetọ lẹ. To nugbo de mẹ, e ma yín núde ṣigba wedudu lẹ́do oyìnvu kínkọ́n de. Omẹ devo lẹ tindo fọto Jesu tọn, omẹ devo lẹ sọ tindo apajlẹ devo-devo lẹ, bo sọ basi boṣiọ Klisti tọn bo to zize é danpe to whelẹponu.

Ehe lọ hẹn mi flín vọ́fọ́n he mí basi po jonọ delẹ po. Bọ mí sọ dọhó dogbọn yise dali. To finẹ yẹn kànbiọ dọ, bé mẹde tindo kọ̀ndopọ́ vivẹ po Jesu Klisti po? Yọnnu de yíhó po ojlo dagbe de po, dọmọ: “ Yẹn ko sà Jesu ṣie” e paṣa mí omẹ po na ohó he nawe lọ dọ. Whenẹnu wẹ nawe lọ ṣẹ̀ ohó lọ tunmẹ ji dọ, yẹn hoavùn po dawe mẹho de po, bo sà boṣiọ pipa Jesu hlan agùn de yí akuẹ mliyọn dopo e lan fọtọ́n donu kò-atọ́n (1,25 m).

Boṣiọ pipa mọhunkọ tọn mliyọn donu sọha de tin aigba lẹpo ji bo sọ yín osùnú de to Jiwheyẹwhe nukọn. To Wiwéyínyín Jiwheyẹwhe tọn mẹ, É dọhó whẹ̀dida tọn do yé mẹhe to boṣiọ pipa mọhunkọ tọn lẹ sẹ̀n ji, dọmọ: “Dẹ̀hodonọ omẹ lọ yín he basi boṣiọ pipa kavi kinkọ̀n de, osùnú de hlan OKLUNỌ lọ, azọ́n alọ ananọ lọ tọn lẹ lọ tọn, bo zé e dote to nuglọ. Gbẹtọ lẹ lọ lẹpo nasọ gblọn bo dọ, Niṣẹ” (DEUTELONOMI 27:15). Gbẹtọ ma nọ din fibẹtado yetọn lẹ to Ewọ Mẹhe pégo nado whlẹn yé mẹ gba, ṣigba yé nọ din alọgọ sọn núdádai lẹ mẹ. Gbọn enẹ dali, yé jẹagọ bo sọ vlẹ́ Jiwheyẹwhe kò to gbèmimá yetọn lẹ mẹ. Whenuena yè kànhóbiọ Oklunọ Jesu dogbọn osẹ́n tintan tọn dali, Jesu sọ gblọn dọ hlan ẹn dọ: “Tintan osẹ́n lẹpo tọn wẹ, Sè, Islaẹli È, Oklunọ Jiwheyẹwhe mítọn, Oklunọ dopo wẹ: Podọ hiẹ na yinwanna Oklunọ Jiwheyẹwhe towe sọn ayiha towe lẹpo mẹ, podọ sọn alindọn towe lẹpo mẹ, podọ sọn núyọ́nẹn towe lẹpo mẹ, podọ sọn huhlọn towe lẹpo mẹ” (MALKU 12:29-30). Nugbonugbo otẹn de matin hlan Malia to ofi, kavi hlan mẹwiwé lẹ, kavi hlan ogán he nọ whlá omẹ lẹ, kavi hlan boṣiọ pipa lẹ, kavi hlan apájlẹ lẹ gba.

Bé Malia kẹdẹdi gbẹtọ, sọgan sè odẹ̀ mliyọn donu susu he yè to hiho gbọn aihọn lẹpo mẹ yín é ma yín mẹhe mọdona onú lẹpo? Bé Malia sọgan tin to olọn mẹ, to aigba ji podọ to lẹ̀wézòmẹ yín é ma yín mẹhe mọdona onú lẹpo? Jiwheyẹwhe kẹdẹ wẹ yín Mẹhe tin to ofi lẹpo podọ Mẹhe mọdona onú lẹpo. Otẹn wiwé he yín whẹntintọ́n tọn lẹpo, maho otò he mẹ otẹn helẹ tin te pọ́n, yín osùnú de to nukun Jiwheyẹwhe tọn mẹ, podọ enẹwutu, yé yín whẹ̀gbledonọ. LÉ WẸ OKLUNỌ DỌ: “Mì din mi, mì bo na nọ̀gbẹ̀: Ṣigba mì din Bẹti-eli blo, mọ biọ Gilgali mẹ blo, bo sọ ju jẹ Beẹli-ṣeba blo: na Gilgali nugbonugbo na yì biọ mẹmẹglọ mẹ, podọ Bẹti-eli na lẹzùn ovọ. Mì din OKLUNỌ, mì bo nasọ nọ̀gbẹ̀” (AMỌSI 5:4-6).

É nasọ dọ to egbé dọ, “Mì din Mi, wẹ Oklunọ dọ, mì nasọ nọ̀gbẹ̀. Mì yì otò Losdẹsi tọn kavi Fatima tọn mẹ, kavi otò Tẹnṣiwa tọn mẹ, kavi otò Altotin tọn mẹ, kavi otò he pò lẹ de mẹ blo, ṣigba mì wá Dê mì opòdo aigba tọn lẹpo na mì nido mọ ogbẹ̀ madopòdo yí.” Mẹdepope he din Jiwheyẹwhe na mọ Ẹn to fie yé tin te lẹpo, na Jiwheyẹwhe yín Mẹhe tin to ofi lẹpo wutu.

Mẹhe yè ylọ dọ Vitolio Mẹsoli dọhó do yẹwhenọ katoliki Jaman tọn he yín cardinal Josefu Latzinga go, to owé winwlán etọn he yín V. Messori, Zur Lage des Glaubens, pg. 112 mẹ, dolé dọ: “Podọ godo he apà ko jẹ Johanu Paul II dopolọ go, é yì hunwhẹ awúsọhia tintan tọn kọ̀n to otòpẹvi otò Pọtugal tọn tọn mẹ to azán wiatọ̀ntọ, osùn atọ́ntọ tọn mẹ, to otẹn wiwé whẹntintọ́n etọn tọn mẹ to otò Fatima tọn mẹ, nado dopẹna Malia, alọ mẹhe tọn yín pinplán to ali dabla de ji nado plán osòpẹn lọ.” Yẹwhenọ dopo he lọ yè dọ cardinal Latzinga dọ, dọ, agùn ko dègbè zédai lẹ tọn tọn to gbèdidè he mẹ, to owé winwlán he yín V. Messori, Zur Lage des Glaubens, pg. 108 tọn mẹ, dọmọ, “… jẹnukọnna gbèjininọ̀ kakadoi Malia tọn po onọ Jiwheyẹwhe tọn po, podọ to asiko dindẹn mẹ nado dè dòdónu ylando tọn lọ sẹ̀, podọ to agbasa mẹ nado dọ, yé zé Malia yì gigo olọn tọn mẹ.” To ehe godo, mí hia hógbè sinsinyẹn de, dọ: “Zédai helẹ nọ whlá yise nugbo to Klisti mẹ kẹdẹdi Jiwheyẹwhe nugbo podọ Gbẹtọ nugbo de” to owé winwlán dopolọ he yín V. Messori, Zur Lage des Glaubens, pg. 108 mẹ.

Mí ma sọgan jo ohógbè he lọ do mọ, adavo mí tá hinhọ́n do e ji. Zédai ẹnẹlẹ kẹdẹdi ehe pò lẹpo, ma yín dòdónu Biblu mẹ tọn gba. Nugbo Owé Wiwé tọn lẹ ma yín zizédai to opli lẹ tó, kavi ehe yè kẹalọyí bo sọ hẹn wá ayi mẹ gba, ṣigba yè dóna yise to Ohó nugbo lọ mẹ, ehe yè plọ́n kẹdẹdi gbèdidè to oyín Oklunọ tọn mẹ gbọn yé mẹhe Jiwheyẹwhe ylọ lẹ dali. Po tunmẹ helẹ pó po, yè dóna diọnukunsọ dawe he yín Latzinga po ohógbè ewlọsu titi tọn po, to owé dopolọ mẹ, pg. 62, dọmọ: “E yín domọna nugbo gbọn ewlọsu dali dọ, nugbo ma sọgan yín didá gbọn didè dali gba; podọ gbèdidè ma sọgan yín nugbo gba . Nugbo dóna yín dindinmọ, e ma dóna yín didá gba.” Eyín mẹde ma yígbèna nugbo, he yín Ohó lọ, bé omẹ lọ dóna din onú devo; podọ eyín e wá jọ bọ mẹde ma dóyise to Jiwheyẹwhe mẹ, whenẹnu omẹ lọ dóna yín pinplán kẹdẹdilé papa wà dó to mọto sòpẹ́n-whlá tọn mẹ gbọn yé mẹhe hodo é lẹ dali. To núyọ́nẹn yetọn mẹ, yé nọ tọ́nsọ́n oplọ́n yisenọ lẹ tọn mẹ biọ Malia sinsẹ̀n mẹ. Podọ nado dọ to oplitẹn yetọn lẹ mẹ to nọtẹn yetọn lẹ mẹ nado nọ ná pipa Malia. To nugbo de mẹ, onú lẹ po wẹ lẹ́do Malia. Klisti ma yín didohia to oplitẹn yetọn lẹ mẹ kẹdẹdilé e jẹ do gba. (Owéwlántọ he yè nọ ylọ dọ Katoliṣa Erwachsenen Katechismus, pg. 173 wlánwé to owé winwlán etọn mẹ, dọ: “Papa degbèna yè ni do to yẹyina Malia to whelẹponu to ninọ̀mẹ Bible tọn de mẹ, to didoai yẹwhe atọ̀n sẹ́ntọ lẹ , po núplọ́nmẹ Klisti tọn lẹpo, matin hihiajẹ yise mẹdevo lẹ tọn, he todidohia di whenu podọ owalọ yetọn lẹ.” Etẹwẹ Biblu yisetọ yisenọ lẹ sọgan dọ dogbọn onú nẹlẹ tọn dali he matin to Biblu, pinplán jeagọ, ohógbè nùzinzán tọn dogbọn yẹyidogona Malia tọn dali?

Etẹwẹ núdádai helẹ po otánhó helẹ po? Bé nugbo wẹ yé kavi lala? Bé yé sọawúhia kẹdẹdilé yẹwhenọ cardinal Latzinga lọsu dọ dó, dọ, to ojlẹ dindẹn whinwhẹn tọn podọ awúsọhiamẹ tọn godo, enẹ wẹ nado dọ, yé ma yí nugbo lọ gba ṣigba núdádai lẹ wẹ yé? Owhè he wáyì lẹ ko dọ ṣiṣẹ̀ etọn. Fie wẹ mí sọgan mọ húdo nugbo he mí to dindin tọn te? Nugbo, Ohó Jiwheyẹwhe tọn kẹdẹ mẹ wẹ e tin te bo ma sọ tin to ofi devo de. Yisenọ he yí Biblu sè lẹ tin na Agùn Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ lọ tọn, “…yè sọ to mì zé dote do dòdónu apọsteli lẹ, po yẹwhegán lẹ po tọn ji, Jesu Klisti Lọsu wẹ Osé gángán lọnglọnẹn tọn” (EFESUNU 2:20). Núdepope matin ehe papa lẹ ko doai he sọgbe po Biblu po to owhè he wáyì lẹ mẹ gba, enẹwutu e ma yín apọsteli lẹ tọn gba. Etẹwutu wẹ Pita, po Jakọbu po, po Johanu po, po Paul po ma do dọhó depope dogbọn Malia tọn dali to whenuena yé ṣẹ̀ azọ́nwà?

Apọsteli Johanu sẹ́ owẹn he tin to ote kakadoi hlan yisenọ nugbo lẹ dọ: “Yẹn ma ko wlánwé hlan mì na mì ma yọ́n nugbo wutu gba, ṣigba dọ mì yọ́nẹn wutu, podọ lalo ma ṣẹ̀ sọn nugbo mẹ wutu” (1 JOHANU 2:21). Enẹwutu zédai didọ nẹlẹ depope ma yín mimọ to Ohó nugbo lọ mẹ gba. Zédai lẹ lọ tọ́nsọn asisà vòvo mẹ. Mẹhe ma tindo jlọjẹ to Nugbo lọ mẹ, podọ to Ohó lọ mẹ, wẹ sọgan zé núdádai de dóai; podọ mẹhe ma dóyise to Jiwheyẹwhe mẹ, nọ wà onú di papa to ninọ̀mẹ papa tọn mẹ ehe gọ́na gbẹtọ he to sinsẹ̀n ẹn lẹ.

Dinvie, dọndopọ́ owhè lẹ lọ tọn yín niná ehe mẹ onú delẹ yín didádai te, podọ ehe matin to Yisenọ tintan lẹ mẹ gba. Yè wlán onú helẹ pó to ofi matin hódọdego to owé winwlán he yín L. J. King, House of Death… S. 117-122 tọn mẹ:

310 Ohia satin lọ tọn ṣẹ̀.

320 Vẹla lẹ yín didohia.

375 Angẹli lẹ sinsẹ̀n po oṣiọ mẹwiwé lẹ tọn sinsẹ̀n po ṣẹ̀.

394 Malia sinsẹ̀n yín zizédai.

500 Yẹwhenọ lẹ ṣẹ̀ aṣọdo gbọnvona gbẹtọ lẹ ji.

600 Odẹ̀hiho po sinsẹ̀n bibasi po to agùn mẹ to ogbè Latin tọn mẹ yín didohia gbọn dawe he yè nọ ylọ dọ Gleguwa dali; odẹ̀ yín hiho hlan Malia kavi hlan oṣiọ mẹwiwé lẹ tọn.

650 Onúyìwá nado doyẹyigona awhli to Gbèji Malia ṣẹ̀.

709 Nùdonùgona afọ papa tọn ṣẹ̀.

750 Aṣẹpipa Papa tọn he ma nọ nọte dẹn yín zizédai.

788 Malia sinsẹ̀n po oṣiọ mẹwiwé lẹ tọn po ṣẹ̀; sinsẹ̀n bibasi to Satin po fọto lẹ tọn po, podọ oṣiọ lẹ tọn yín didóai.

850 Osìn kinklán, yín ṣiṣaka dopọ́ hẹ ojẹ bo sọ yín didona gbọn yẹwhenọ dali, po ogàn odẹ̀ tọn po, po owé lẹ po, podọ vẹla lẹpo yín didóai.

890 Sinsẹ̀n bibasi hlan Mẹwiwé Josẹfu, he yín asú Malia tọn ṣẹ̀.

965 Baptẹm ogàn odẹ̀ tọn yín pinplọ́nmẹ.

995 Zizédaga oṣiọ mẹwiwé lẹ tọn tọn, jẹnukọn yín zizédai gbọn Papa Johanu V dali.

998 Nùbibla ajimọgbè tọn lẹ to ojlẹ juwáyì tọn gbè yín didóai.

1079 Mọnpẹ lẹ po masẹ lẹ po yín gbèdena.

1090 Ṣapelẹ yín didohia.

1100 Kọnmiọnnu-yíyí to nukọnyì taidi avọ́sinsán, podọ winwlán dai oyín lẹ tọn do owégbo lẹ mẹ yín gbèyína.

1184 Yé nọ plọ́nmẹ nado mọ́ yise mẹde tọn bo kẹalọyí núplọ́nmẹ yetọn lẹ.

1190 Bibẹ́nu ylando he yè dọ yé ko jo tọn ṣigba bọ yé ma jo gba.

1200 Yé zé aklahihọ̀ do tenu núdùdù Oklunọ tọn mẹ.

1215 Zédai didiọ akla po ovẹ́ po tọn yín didádai, podọ ylando gbèyiyí hlan yẹwhenọ e whè gbahú yè dọ dopo to owhè dopo mẹ dandan.

1220 Akla sinsẹ̀n yín didóai.

1227 Ogàn odẹ̀ tọn he yẹwhenọ nọ zán to Kọnmiọnnu whenu tin taidi ohia de hlan omẹ lẹpo dọ, dinzãnde aklahihọ̀ yín didiọ do agbasa Klisti tọn tẹnmẹ yín didóai.

1229 Yé gbẹ́na agùnvi lẹ dọ yé ma dóna hia Biblu gba.

1245 Yè dègbèna yẹwhenọ lẹ nado nọ ṣinyọn jẹgbakun vẹ́.

1264 Klisti-whèdùdù yín zizédai.

1414 Yé gbẹ́na gbẹtọ lẹ ma nado dóalọ kọfo go to whenuena yé to kọnmiọnnu dù.

1439 Yé dègbèna oplọ́n lẹwézòmẹ tọn.

1478 Núdodindin nugbo yín didohia to otò Supeni tọn mẹ.

1545 Yè dègbè dọ otànhó yín zẹnzẹn po Biblu po.

1546 Yé zé núplọ́nmẹ he ma yín apọsteli lẹ tọn gọ́ na Biblu.

1854 Owhè yọnnu-alọji Malia tọn yín didóai.

1870 Núplọ́nmẹ magbọvọ Papa lẹ tọn yín didóai.

1925 Awúsọhia awhli to Gbèji Malia tọn to agbasa mẹ to olọn mẹ yín didóai.

1950 Zédai zizéyì olọn awhli to Gbèji Malia tọn yín didọ.

Gbẹtọ he nọ lẹnnúpọ́n lẹpo sọgan kànbiọ dogbọn linlẹn núdádai he lẹpo tọn dali, he yín didọ to owhè he wáyì lẹ mẹ. Alẹ̀nù Yọ́yọ́ Lọsu to Ede mẹ pégan bo sọ sọgbe. Mẹdepope ma tindo jlọjẹ nado gọ́ núdepope na Ohó lọ gba. “Mẹmẹsunnu emi, yẹn to hódọ kẹdẹdi owalọ gbẹtọ lẹ tọn: Yín e bo sọ yín dọ alẹ̀nù gbẹtọ tọn wẹ, ṣigba eyín yè ko yí i dóai, omẹ depope ma sọgan diọ ẹ zùn ovọ́, kavi sọgan dè dogọ́ ẹ gba” (GALATIA 3:15). Eyín mẹdepope dọ ojlo godo mẹ etọn tọn to alẹ̀nù de mẹ, e ma sọgan yín didiọ gba. Ṣigba dogbọn didọ Ojlo Jiwheyẹwhe tọn tọn dali, Alẹ̀nù Yọ́yọ́ lọ, gbẹtọ ko tẹnpọ́n nado diọ Ẹ dogbọn onú dèdogọ́ yise tọn he ma yín Alẹ̀nù Yọ́yọ́ Nugbo lọ tọn gba. Fie wẹ osi he jẹ lọ te kẹdẹdi avàsè niná he, dọ: “… Eyín mẹdepope na dè dogọ́ onú helẹ, Jiwheyẹwhe na dè azọ̀n ylankan he yè wlán do owé he mẹ tọn hlan ẹn” (OSỌHIA 22:18).

Ohóta 7
NÚVỌJLADO – BIBẸ́NU YỌ́YỌ́ DE

Núyìwà wiwé dogbọn Núvọjlado dali ko yín núhọakuẹ titegbe de, ṣigba to núpinpọ́n Biblu tọn mẹ e ma sọgbe gba. Dinvie ohókànbiọ de sọawúhia nado mọdona eyín núvọjladotọ he yín visunnu agùn Katoliki Lomunu tọn lẹpo mọdona dagbedagbe dọ, bibẹ́nu yọ́yọ́ de to dandan mẹ, na onú susu tin matin vọjlado to ninọ̀mẹ aihọn tọn mẹ wutu. To alọ de mẹ, to asiko nẹ mẹ, Ohó dọdai tọn he yẹwhegán Jelemia dọ nido yín ṣiṣẹ̀, dọ, “… mì jlo oglegbọgbé mìtọn, bo ma sọ donú do owun ṣẹnṣẹn blo” (JELEMIA 4:3), to alọ devo mẹ, Ohó dọdai tọn he yè dọ gbọn yẹwhegán Jelemia mẹ, dọ: “Mìwlẹ do ko hẹnazọ̀ngbọna Babilọni, ṣigba ewọ ma yín mẹhẹnazọ̀ngbọna gba: mì gbẹ́ ẹ dai, bo gbọ mí ni yì omẹ dopodopo biọ otò etọn lọsu mẹ…” (JELEMIA 51:9). Tintọ́nsọn e mẹ de wẹ ehe yín, podọ gbigbàkija núde tọn, podọ tintọ́n jẹgbonu sọn núde mẹ, kẹdẹdilé ogbè de yín sisè sọn olọn mẹ dó, dọmọ: “Mì tọ́nsọn e mẹ, mì omẹ ṣie emi, dọ mì yín máhẹtọ to ylando etọn mẹ blo, dọ mì yí to azọ̀nylankan etọn mẹ blo” (OSỌHIA 18:4).

Na pọndego de, Lutẹ mọdona ohó lẹ lọ he yè ko wlán dogbọn apọsteli Johanu dali, dọmọ: “… na ajọ́wàtọ towe lẹ wẹ omẹ gbõgbo aigba tọn lẹ; na owọn towe wẹ yè yí do klọ akọta lẹpo. Na ohò etọn mẹ wẹ yè mọ ohùn yẹwhegán lẹ tọn, mẹwiwé lẹ tọn, po omẹ yè hù to aigba ji lẹ po tọn te” (OSỌHIA 18:23-24), podọ gbèdidè he yín didè gbọn yẹwhegán Jelemia dali, dọ, dọmọ: “Babilọni ko yín kọfo sika tọn de to alọ Oklunọ tọn mẹ, he hẹn aigba lẹpo nùmú: akọta lẹ ko nù sọn ovẹ́n ewọ tọn mẹ: enẹwutu wẹ akọta lẹ yín núlunọ” (JELEMIA 51:7). Ṣigba yé ma ṣiyọn jẹgbakúnna Núvọjlado na e ma pégo nado lùntọ́n biọ Yisenọ tintan lẹ mẹ gba. To nugbo de mẹ, yè vọ́ onú delẹ jlado bọ yè sọ diọ devo lẹ, kavi bo gbà yé do.

To alọ de mẹ, ehe kàn ylando he yè dọ yé ko jo, ṣigba bọ yé ma jo gba, podọ to taji, núyíwà Papa tọn po ninọ̀mẹ etọn po yín núkànbiọ. Núhọakuẹ titegbe lọ wẹ yín kunnudidè dọ, yè whlẹn gbẹtọ bo sọ sùwhẹ̀na ẹn gbọn ojọmiọn kẹdẹ dali, podọ gbọn yise dó to Jesu Klisti, Mẹflitọ lọ mẹ. Owẹn he lọ wẹ owẹn titegbe Núvọjlado tọn. Ehe wẹ tintọ́n nugbo he hẹn gbigbà gànhọ̀ Babilọni tọn lẹ tọn do. To alọ devo mẹ, núplọ́nmẹ delẹ tin he yè to zinzán jẹagọdo Biblu mlẹnmlẹn to agùn Katoliki tọn lẹpo mẹ. Osọha núhe yè ylọ dọ kọnmiọnnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn kẹdẹ wẹ dèpo, ṣigba yé gbẹnkanna Baptẹm yọpọvu lẹ tọn po núhe po lẹpo po.

E wà lẹblanu dọ, yisedidó to yẹwhe-atọ̀n mẹ gbẹ́sọ to Plọtẹstannọ lẹ mẹ, podọ enẹwutu wẹ yé gbẹ́sọ pò to zọnlinzin to afọdodopolọ mẹ po agùn Katoliki tọn po. Jù lẹ po yé mẹhe yise to alọpa vòvo mẹ lẹ po, na pọ́ndego de, nado dọ, yé mẹhe nọ yí baptẹm to osìn mẹ lẹ yín whẹ̀gbledonọ gbọn Lutẹ, po Siṣiwẹnfẹldi po, po omẹ devo he pò lẹ po. To otò Geneva tọn mẹ, dotogán daho he yè nọ ylọ dọ Miṣẹli sọn otò Supeni tọn mẹ yín hiho badabada bo sọ yín fifiọ to azán kò-atọ́n-nukun-awetọ osùn aotọ, owhè fọtọ́n-fowe-kantọn-gban-nukun-atọ̀ntọ (1553) tọn mẹ, po vlẹko oplọ́n núvọjladotọ Kalvin tọn po, poun dọ é gbẹ́ oplọ́n yẹwhe-atọ̀n tọn wutu. Gbèdidè Lutẹ tọn po Mẹlanṣitọn tọn po dogbọn yé mẹhe vọ́ baptẹm yí yín winwlán to otànhó agùn tọn mẹ. Linlẹn Katoliki tọn he yín dọ yéwlẹ kẹdẹ wẹ agùn whlẹngan tọn, ma yín didèsẹ̀ gbọn Núvọjladotọ lẹ dali gba. Enẹwutu wẹ yé ma do sọgbe hẹ yise he pò lẹ gba. Yè dọ kaka jẹ egbé, agùn he ko tin họ̀ owhè kanwe-kò donu susu lẹ gbẹ́sọ to agùn gbẹ́piplinọ lẹ yín, yín e tlẹ yín dọ ohógbè agùn gbẹ́piplinọ lẹ tọn, kẹdẹdi mẹhe yè nọ ylọ dọ Wẹsta, dó apá dopo de hia to pópòlẹpo etọn mẹ dọ, dọ, gbẹplidopọ agùn lẹ tọn. To didohia nugbo he tọn mẹ, gbẹplidopọ agùn lẹpo tọn yín agùn pipli gbonvo de, he yín apadé sọ́n pópòlẹpo mẹ. Na sinsẹ̀n alọpãlọpa he tin to ojlẹ vudè he wáyì lẹ mẹ, ohó he yín “agùn pipli” yín zinzán po owán yinylán de po.

To azán núvọjlado tọn lẹ mẹ, Jiwheyẹwhe dó azọ́n vivẹ de ai do Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn mẹ ehe ma ko jẹ vivọ̀nu. Sigba afọ didè tintan to yise mẹ yín bibasi nugbo na kọlilẹwá didọ Ohó Jiwheyẹwhe tọn tọn. Enẹwutu, mí yín homẹhunnọ pannukọn onú he núvọjladotọ lẹ wà, mẹhe yè sáya na bo sọ fiọ lẹ wẹ núvọjladotọ nugbo lẹ.

Sọn dinvie yì, ahọludu Jiwheyẹwhe tọn yín huhlọnnọ to aliho etọn ji. Vọ́fọ́n de bọdo dego. Hinhọ́n wẹndagbe lọ tọn ṣẹ̀ tintọ́n jẹgbonu kakadoi. Sọn afọdidè tintan owhẹ̀sùna tọn gbọn yise dali, bọdego etọn wẹ dọpọ́n klandowiwé ayiha tọn gbọn Ohó dopolọ podọ Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn dopolọ dali. Yẹwhehódọtọ vọ́fọ́n huhlọnnọ lẹ tọn, mẹhe basi otànhó agùn tọn dọ, nugbo Biblu tọn ehe mẹhe sè lẹ tindo dọpọ́n etọn. Kẹdẹdi devizọ́nwàtọ Jiwheyẹwhe tọn to ojlẹ devo lẹ mẹ, yé ma yín omẹ osinọ lẹ gba na yé ma yín mẹvivẹ lẹ wutu, ṣigba yé yín devizọ́nwàtọ Ohó lọ tọn mẹhe hẹn gbẹtọ lẹ wá kànṣiṣa mẹ hẹ Klisti gbọn yẹwhehódidọ wẹndagbe lọ tọn dali. To awubla de mẹ, omẹ delẹ to omẹ nẹlẹ mẹ gbọṣi núplọ́nmẹ gbọnvo de he yín didohia yé mẹ. Omẹ delẹ yín ayajẹnọ gbọn owhẹ̀sùna dali, omẹ devo lẹ gbọn didiọ po baptẹm po dali, podọ mẹdevo lẹ gbọn klandowiwé dali. Ṣigba Jiwheyẹwhe nọ wàzọ́n gbọn Gbigbọ Etọn dali.

Dogbọn lẹ́do owhè kanwe-kò he tọn dali, nújijọ nugbo Gbigbọ tọn lẹ jọ to agùn Plọtẹstan tọn lẹ, podọ to yisenọ he yè diọ lẹ mẹ he to tenọpọ́n Jiwheyẹwhe. Yé tindo dọpọ́n dopolọ di Agùn tintan tọn, yé sọ tindo dọpọ́n Jiwheyẹwhe tọn to ninọ̀mẹ huhlọnnọ de mẹ. Enẹwutu wẹ núyiwà agùn Penticost tọn to owhè kanwe-kò donu kòtọ mẹ, tindo bibẹ́nu etọn.

Sọn núyiwà vòvo lẹ mẹ, sọn Núvọjlado po vọ́fọ́n susu po mẹ wẹ agùn alọpãlọpa wá ayi mẹ te. Na aijijẹ gbẹtọ tọn podọ gbẹtọ-flusọ lẹ tọn wutu wẹ onú lẹpo do yín wuwlu to gbigbọ mẹ, ṣigba ehe ma ná jlọjẹ mẹdepope nado gbẹ́kọ azọ́n magbọvọ Jiwheyẹwhe tọn go. To vọ́fọ́n dopodopo mẹ, agùn lọ yín hinhẹnsẹpọ́ Agùn tintan tọn lọ. Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn to azọ́nwà kaka É do kọ̀n Gbigbọ Etọn jẹgbonu do mẹhe yè sùwhẹ̀na lẹ ji, po hinhẹnjẹ yọ́yọ́ po vọji yisenọ lẹ tọn po he yè ylọ dọ vọ́fọ́n Gbigbọ tọn.

Johanu Baptisti dọ, dọmọ: “Nugbo yẹn yí osìn do to bibaptizi mì, ṣigba mẹhe húgan yẹn ja, afọpakan mẹhe tọn yẹn ma sù na tú; ewọ wẹ na baptizi mì to Gbigbọ Wiwé po miyọn po mẹ” (LUKU 3:16). Jẹnukọn ohódidọ he yín hinhẹn ṣẹ̀ to azán ayidego Pẹntikọsti tọn gbè. Dọpọ́n baptẹm tọn to Gbigbọ mẹ ná kàndeji yisenọ lẹ dọ Jiwheyẹwhe kẹalọyí yé. Ṣigba hlan Ovi nugbo Jiwheyẹwhe tọn lẹ, enẹ yín ohiadomẹgo Gbigbọ Wiwé tọn de hlan yé (EFESUNU 1:13; EFESUNU 4:30).

Nugbo to egbé, mí tindo núniná azọ̀nhẹngbọ tọn alọpãlọpa podọ núyiwà Gbigbọnnọ agùn Katoliki Lomunu tọn. Fininọ̀ de yín didá dai to fie gbẹtọ lẹ nọ dó dọpọ́n de te, ṣigba yé gbẹ́sọ po to zinzán jọwamọ hóhó yetọn lẹ mẹ. Yé nọ mọ amìsisá de yí gbọn Gbigbọ Wiwé dali, ṣigba e ma yín ninọ̀mẹ Klisti gbọn Wiwé dali gba. Bé yé tindo dọpọ́n Jiwheyẹwhe tọn to ayiha yetọn mẹ? Bé yé mọ vọji yọ́yọ́ yí nado lẹzùn máhẹtọ to jọwamọ olọn tọn lẹ mẹ? Ohókànbiọ helẹ sọgan yín gbingblọn gbọn omẹ dopodopo dali. Ovi nugbo Jiwheyẹwhe tọn he ko mọ gọ́fla Gbigbọ Wiwé tọn yí, wẹ na mọdona Fligọ̀ he tin to Klisti mẹ kakadoi bo sọ hẹn Ohó Jiwheyẹwhe madopòdo tọn lọ go na kunnudidè podọ na kàndeji yetọn.

Yé hẹn sinsẹ́n Gbigbọ tọn Ehe dali yé yọ́n te. Núniná sọgan yín didohia gbọn gbẹtọ susu dali, ṣigba sinsẹ́n Gbigbọ tọn kẹdẹ wẹ sọgan yín mimọ to yé mẹhe yín máhẹtọ nugbo to núyiwà jọwamọ wiwé de tọn mẹ. Ohó he gbẹ́sọ tin to ote, “Enẹwutu gbọn sinsẹ́n yetọn mẹ wẹ mì na yọ́n yé te. E ma yín mẹdepope he ylọ mi, Oklunọ, Oklunọ, wẹ na biọ ahọludu olọn tọn mẹ gba; adavo ewọ he wà ojlo Otọ́ ṣie he tin to olọn mẹ tọn. Omẹ susu wẹ na dọ hlan mi to azán nẹ gbè, dọ, Oklunọ, Oklunọ, bé míwlẹ ma ko dọdai gbọn oyín towe mẹ? Podọ gbọn oyín towe mẹ mí ko yàn lẹgba lẹ jẹgbonu? Podọ oyín towe mẹ mí wàzọ́n huhlọnnọ susu te? Whenẹnu wẹ yẹn na yigbèna yé dọ, Yẹn ma yọ́n mì gbèdé, mì tọ́nsọn dê, mì azọ́n ylankan wàtọ” (MATIU 7:20-23).

Dinvie to otòwhàn awetọ godo, to osùn atọ́ntọ owhè fọtọ́n-fẹnẹ-kantọn-ṣidopotọ (1946) tọn mẹ, vọ́fọ́n azọ̀nhẹngbọ huhlọn daho tọn de fọ́n to otò Amẹlika tọn mẹ. Dẹpẹ devizọ́nwàtọ hùwhẹ̀nọ de he yín didè gbọn alọ Dọtẹ. Roy E. Davis tọn mẹ, to agùn Baptisti tọn gbọn mẹhe yè nọ ylọ dọ William Branham dali († 1965) to otò Jeffersonville tọn mẹ to Indiana, ko mọ azọ́n wiwé de yí bo sọ yín nukọntọ vọ́fọ́n daho de tọn. Yẹwhenọ Rev. Gordon Lindsa dógbè kẹdẹdi kunnudètọ de, podọ mẹhe zọ̀nhẹ dawe hùwhẹ̀nọ he wàzọ́n na owhè susu to owé etọn he yín ‹‹William Branham – mẹsẹ́do sọn Jiwheyẹwhe de››, po onú huhlọnnọ devo lẹ po. É dèkunnu dọ, é mọ ohia po nújawu lẹ po to devizọ́nwiwà dawe lọ tọn mẹ, kẹdẹdilé yè wlán ẹn dó to azán Jesu Klisti tọn po apọsteli lẹ tọn po mẹ. Nukuntọnnọ lẹ mọ nukunnumọ yetọn yí, sẹkunọ lẹ zinzọnlin, podọ azọ̀nhẹngbọ devodevo lẹ sọ yí tẹnmẹ, yedọ mẹhe tindo ahúnmẹzọ̀n lẹ mọ azọ̀nhẹngbọ yí to vivọnu. To apáwhé awetọ winwlán owé he tọn to ogbè Jaman tọn mẹ, owémátọ ‹‹Mehr Lich›› tọn lẹ to otò Hambug tọn mẹ, yè vọ́ onú helẹ wlán gbọn Dọtẹ. Dibelius dali, mẹhe yín biṣọpu to agùn Jaman Evangelical Lutherian tọn mẹ, to pg. 4, dọ: “Núdọdomẹ sọn ayiha mẹ dogbọn homẹfá wéma vivi evangelist William Branham tọn dali, ehe yè tunmẹ titegbe. Na míwlẹ tọn ninọ̀mẹ he yín núyiwà jonọ de kẹdẹdi núyiwà Amẹlikannu lẹ tọn de. E sọgan yín dọ, e yọ́n dọ gbigbọ ni biọ wẹndagbezọ́n wiwà he mẹ. Enẹwutu, yẹn sọgbe hẹ titò towe nado ylọ Branham lọsu ga wá otò Jaman tọn mẹ.”

Devizọ́nwiwà huhlọnnọ gbọnvo de podọ didè wiwé de na owhẹ̀jijọ daho de hlan evangelist susu nado bẹ́ devizọ́nwiwà yetọn dopolọ. Gbẹtọ susu dó devizọ́nwàgbẹ́ yetọn ayi, podọ wẹndagbe pipé azọ́nwàtọ lẹ tọn, podọ núyiwà azọ̀nhẹngbọ tọn po sọha mẹdevo he pò lẹ tọn po ṣẹ̀ azọ́n yetọn wà. Eyín mẹde pọ́n hlan onú lẹ dagbedagbe, dinvie agùn sọflú lẹ sù hú lé yé nọ̀ to hóhówhenu. E yín didọ dọ, “Klisti tin to ofi”, mẹdevo lẹ sọ dọ,dọmọ, “Klisti tin to finẹ”, ṣigba kaka jẹ dinvie agùn depope ma ko wá ayi mẹ he yè na zéjlẹdo Agùn tintan tọn go, he tindo núplọ́nmẹ dopolọ, po núyiwà po, podọ ṣiṣẹ̀ Gbigbọ Wiwé tọn po gba. Dinvie to vivọnu mí tindo húdo ‹‹Awúsọhia Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn›› azọ́n huhlọnnọ Jiwheyẹwhe tọn de gbọn Gbigbọ Wiwé dali, ehe mẹ awutugonu Agùn Asivu Klisti tọn tọn na whẹ́n te bo nasọ tindo dọpọ́n pipé yetọn to Klisti mẹ. Azọ́n wiwé lọ wẹ yín dọ, Klisti na tindo Agùn de to vivọnu, Ehe na taidi Agùn tintan tọn. Núdepope he jọ to whenẹnu, nasọ sọawúhia whladopo dogọ́.

Núdepope he kàn Agùn Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ tọn dóna yín hinhẹngọ̀wá dòdónu nugbo lọ ji. Opagbè ojlẹ awumimiọn tọn podọ onú-gọdo-onútẹnmẹ pipé he yè ko dọ jẹnukọnna kọlilẹ́wá Klisti tọn, kẹdẹdilé yè wlán ẹn dó to Owé OWALỌ 3:19-21, po owéfọ devo lẹ po tọn mẹ. Mẹdepope he yín máhẹtọ to Agùn Jesu Klisti tọn tọn mẹ ma na yín kiklọ gbọn awúvivi agùn pipli lẹ tọn dali gba, ehe gọ́na oklọ, ṣigba yé bo na din gbọn Owé Wiwé lẹ mẹ nado mọ opagbè he yè do hlan ojlẹ he, bo nasọ tindo yise dopolọ. Núdepope he Jiwheyẹwhe wà, É na nọ wà ẹ kẹdẹdi Ohó Etọn. Whẹpo mí nido hodẹ̀ dọ, dọmọ, “Na ojlo towe ni yín wiwà…” ojlo Jiwheyẹwhe tọn dóna yín didohia hlan mí sọn Ohó lọ mẹ na Ede gbọn Gbigbọ lọ dali. Ojlẹ he ma yín hlan omẹ vivẹ lẹ gba, ṣigba ojlẹ Jiwheyẹwhe tọn wẹ ehe, ojlẹ hlan Ohó Jiwheyẹwhe tọn – nugbo lọ. Sọn anádemẹ he mẹ, omẹ lẹpo tindo jlọjẹ nado dohia eyín yise lọ sọgbe hẹ Owé Wiwé kavi eyín yise lọ sọgbe hẹ núplọ́nmẹ Agùn lọ tọn. E to dandan mẹ dinvie, nado din okànṣiṣa hẹ azọ́n godo Jiwheyẹwhe tọn tọn jẹnukọnna kọlẹ́wá Jesu Klisti tọn.

Ohóta 8
JIWHEYẸWHE YÍNYÍN

Po osi daho de po podọ to búdisi wiwé de mẹ, wẹ mí nado pànnukọn ohóta Jiwheyẹwhe yínyín tọn he. Mí tindo sinsẹ̀n vòvo po linlẹn alọpãlọpa lẹ po, podọ núplọ́nmẹ lẹpo dogbọn Jiwheyẹwhe dali. To ohóta helẹ mẹ, Jiwheyẹwhe na dèkunnu gbọn Ewlọsu dali bo nasọ dó Núdohiamẹ Ewlọsu tọn hia ga.

Onú ṣakaṣaka lẹpo dóna yín gbigbẹ́ dai, na e ma vibibasi nado mọdona onú he ma sọgan yín domọna, podọ nado dọ onú he ma sọgan yín didọ, podọ nado sọ tunwun onú he yì aga húgan wuntuntun mítọn. Núdabla he na gbẹ́sọ tin hẹ mí kaka mí nido tọ́nsọn ojlẹ lẹ mẹ biọ madopòdo mẹ. “Dayi e go, olọn podọ olọn olọn lẹ tọn lọ ma sọgan hẹn we” (2 OTANNUGBO 6:18). Whenuena mí na tin po Jiwheyẹwhe po to Gigo mẹ, mí na mọdona núdabla daho Gánhunupo tọn.

Susu to Biblu plọ́nmẹtọ lẹ mẹ ko biọ linlẹn de mẹ dogbọn Jiwheyẹwhe yínyín dali, ehe ko yín didọ bo sọ yín pinplọ́nmẹ to owhè kanwe-kò donu ẹnẹtọ mẹ to okú Klisti tọn godo. E yín núsinyẹnawu nado mọdona núhe wutu yè ma do hia Alẹ̀nù Hóhó jẹ to osi de mẹ. Yẹwhegán de kavi apọsteli de ma dọ ohó depope dogbọn yẹwhe-atọ̀n tọn dali gba. To Kosi lẹ mẹ, yẹwhe-atọ̀n susu wẹ tin to ayi mẹ. Ehe yè mọdona talala wẹ yín ehe tin to Indian tọn mẹ: “Brahmâ” he yè ylọ dọ núdátọ lọ; “Vishnu” he yín mẹhe nọ hlá ogbẹ̀ dai; po Shiva he yín mẹvàsúdotọ. Yè ma dọhó dogbọn gbẹtọ atọ̀n Jiwheyẹwhe yínyín tọn dali to Alẹ̀nù Hóhó kavi to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ gba. E matin to whedepopenu dọ Oklunọ do Ede hia to Ohó Etọn mẹ taidi atọ̀n-to-dopomẹ gba, ṣigba taidi Jiwheyẹwhe dopo akàn. Mẹdepope he tẹnpọ́n nado má Jiwheyẹwhe ma sọgan tindo Jiwheyẹwhe nugbo lọ gba, ṣigba bo tindo yẹwhe he é basi na ede he tindo nukunmẹ awe kavi atọ̀n, kavi yẹwhe susu.

To owhè he wáyì lẹ mẹ, pataki to Vọ́fọ́n Plọtẹstan lẹ tọn mẹ, yọnnu núyọ́nẹntọ lẹ zé ogbè yetọn lẹ daga nado vọ́ Jiwheyẹwhe po Ohó Etọn po. Whedelẹnu gbọn ali nùzinzán tọn de mẹ. Dopo to hunhlun yetọn lẹ mẹ wẹ yín dọ sunnu wẹ Jiwheyẹwhe, É ma yín yọnnu gba. E yín didọ to owé winwlán he yín Idea-Spectrum 1st July 1987, pg. 17 mẹ, dọ: “Jiwheyẹwhe sunnu Biblu mẹ tọn” podọ ga “osẹ́n ao lẹ yín winwlán hlan sunnu lẹ kẹdẹ.” E yín didọ, dọ: “Na yọnnu lẹ ma tindo sunnu tẹnmẹ he yè sọgan gboadà na yé wutu, enẹwutu wẹ yé ma do yín máhẹtọ togùn Jù lẹ tọn mẹ gba.” Na e yín awujinúdo nado tindo dopọ́n to Jiwheyẹwhe vivlẹ̀ mẹ do?

To owhè fọtọ́n donu ẹnẹ he wáyì lẹ mẹ, Jiwheyẹwhe basi alẹ̀nù de hẹ Ablaham bo sọ ná ẹn opagbe de, dọmọ, “…to hiẹ mẹ wẹ yè na dona hẹnnu aigba tọn lẹpo te” (GẸNESISI 12:3). Ju lẹ tọn wẹ Ablaham, Yisenọ lẹpo, po Malénu lẹpo po. To Mọse whenu, nado dọ dọndopọ́ owhè fõ-fọtọ́n-nuọntọ̀n (3,600) hunkọ he wáyì lẹ mẹ, Oklunọ Jiwheyẹwhe jẹte dó Osó Sinai tọn ji bo na osẹ́n lẹ. Nújijọ lọ ma yín didohia gbọn oyín sinsẹ̀n atọ̀n he mí hia wáyì lẹ tọn dali gba. Sọn whenẹnu wẹ yè dè Islaẹli nado dèkunnu na Jiwheyẹwhe nugbo dopolọ tọn to gblagbla akọta he lẹ́do yé lẹ tọn mẹ.

Nado dọ to owhè fõ (2,000) hunkọ he wáyì lẹ mẹ, awúsọhia Messia tọn yín hinhẹn gbọn Gbigbọ Wiwé dali bo sọ yín jiji gbọn Malia awhli to gbèji dali. Yisenọ lẹpo mọdona nugbo he lọ. Malénu lẹ nọ ná sisi I taidi dopo to yẹwhegán daho lẹ mẹ, yé yí I sè to nújawu Etọn lẹ mẹ, ṣigba yé ma yí I taidi Mẹflitọ gba. Na Jù lẹ tọn ojlẹ nado yise to É mẹ ko dọnsẹpọ́. Kẹdẹdilé Josẹfu do ede hia nọvisunnu etọn lẹ dó to asiko ojlẹ awetọ tọn, mọdopolọ wẹ Islaẹli na wá yọ́n Messia yetọn to whenuena É na sọawúhia yé to ojlẹ awetọ mẹ (GENẸSISI 44; OWALỌ 7:13).

Nado dọ dọndopọ́ owhè fọtọ́n-fowe (1,400) tọn hunkọ he ko wáyì lẹ mẹ, Mohammed sọawúhia to núwiwà de mẹ. Azọ́n etọn wẹ nado tún gbẹtọ lẹ dote sọn sinsẹ̀n Kosi lẹ tọn kọ̀n podọ nado hẹn yé yise to Jiwheyẹwhe dopo mẹ, Gánhunupo lọ, mẹhe Mohammed nọ ylọ dọ “Allah”. Mohammed dóyise dọ ewọ wẹ na yín yẹwhegán godo tọn he hó yè dọ to Owé MALAKI 4:5-6 tọn mẹ. Podọ ewọ godo wẹ whẹ̀dida na wá aihọn ji, whenẹnu wẹ Allah na dè mẹhe na yì Paladis lẹ mẹ podọ mẹhe É nasọ gblewhẹ̀do lẹ. Ṣogan to owhè he wáyì lẹ mẹ, nújijọ he Mohammed dọ yé na jọ lẹ depope ma jọ. Ṣigba to ajiji mẹ, agùn de wá ayi mẹ bo diọnukunsọ Jù lẹ po yisenọ lẹ po. Ehe ma yín linlẹn dagbe lọ gba. Whedepopenu he mí hia Korani, e nọ sisẹ́ mí nado nọ hia Owé Wiwé lẹ ga. Dogbọn ohó he Mohammed dọ tọn dali to alọ dindlẹn etọn do Biblu mẹ, he yè dóna hia bo sọ yise. Nugbo susu to hodotọ etọn lẹ mẹ, yèdọ Malénu lẹ, ma tlẹ nọ yìn osẹ́n etọn gba.

Wuntuntun nugbo Jiwheyẹwhe tọn po núdohiamẹ Jiwheyẹwhe tọn po yín núvivẹ titegbe de. Gbọn ehe kẹdẹ mẹ wẹ mí sọgan yín máhẹtọ to titò Jiwheyẹwhe tọn mẹ. Podọ to awúsọhia núdohiamẹ Jiwheyẹwhe Lọsu tọn mẹ, mẹde sọgan dọ po awubla po dọ, susu to Jù lẹ mẹ ma mọdona awúsọhiamẹ Etọn to whenuena É sọawúhia gba, Yisenọ lẹ tunmẹ jẹagọ, ṣigba na Malénu lẹ tọn yé ma tlẹ mọdona lala. Ehe wẹ otànhó nugbo lọ. Eyín Jiwheyẹwhe dopolọ he dọhó hlan Ablaham po Mọse po, bo sọ do Ede hia gbọn Klisti mẹ wẹ sọ dọhó hlan Mohammed, to whenẹnu núdepope he é dọ, bo wlán bo sọ dóyisena dóna sọgbe sọn bibẹ́nu jẹ vivọnu. Kẹdẹdi gbẹtọ owhè kanwe-kò donu kòtọ he ko wáyì lẹ tọn, mí dó jlọjẹ nado kànbiọ dọ, mẹnu wẹ mọdona Ohó Jiwheyẹwhe tọn po titò Etọn po, podọ mẹnu lẹ wẹ sọ mọdona jẹagọ. Azọ́n Jiwheyẹwhe tọn nugbo hlan gbẹtọ lẹpo ma sọ yín yinyọ́nnẹn to agùn pipli egbé tọn lẹ mẹ ba. To nukọnyìyì mẹ, owhẹ̀jijọ titegbe awúsọhia vòvo Jiwheyẹwhe tọn lẹ sọn aga jẹ odò po Núdohiamẹ Ewlọsu tọn po to Klisti mẹ yín domamọna gbọn gbẹtọ susu dali.

Na ohógbè Anglẹ tọn he yín ‹‹ GOD››(JIWHEYẸWHE) bọ tunmẹ etọn to ogbè Heblu tọn mẹ wẹ Elohim. “To whẹ́whẹ́nu wẹ Jiwheyẹwe (Elohim) dá olọn po aihọn”. Ohógbè he yín Jiwheyẹwhe yín didohia mí di Gánhunupo kẹdẹdi núhe yè na sẹ̀n. To Owé GENẸSISI 1 tọn mẹ, mí mọ ohógbè Elohim tọn. Sọn Owé GENẸSISI 2:4 tọn mẹ, to finẹ mí mọ dọndopọ́ ohógbè Oklunọ Jiwheyẹwhe tọn he yín Yahweh-Elohim. Whedepopenu he oyín helẹ yín didọ dagbedagbe bo sọ yín domọna titegbe na núdohiamẹ Jiwheyẹwhe tọn pataki de. Mí nọ dọhó do azọ́nyínkọ Etọn alọpãlọpa lẹ go. Ohógbè Elohim yín zinzán na onú dopo, ṣigba to whedelẹnu nọ yín zinzán na onú susu. Onú dopolọ to alọdlẹn do Ewọ Jiwheyẹwhe dopolọ; ṣigba na onú susu to alọdlẹn do azọ́nyínkọ Etọn lẹ taidi, Núdátọ, Alọgọnamẹtọ, Whẹ̀datọ, Ahọlu po onú he pò lẹpo po.

Ohógbè Elohim tọn, po Elah tọn po kavi El tọn yín mimọ to whedepopenu to alọdlẹn do Jiwheyẹwhe dopo. Whenẹnu e to dandan mẹ nado mọdona alọ he mẹ É sọawúhia te to azọ́nyínkọ Ewlọsu tọn lẹ mẹ. Ohó he hodo É lẹ bo yín zinzán pannukọn Jiwheyẹwhe, he yín ehe lẹ: El Elyon he yín Jiwheyẹwhe he Yíaga (GENẸSISI 14:18) El shaddai he yín Jiwheyẹwhe Ganhunupo (GENẸSISI 17:1); El Olam he yín Jiwheyẹwhe Madopòdo (GENẸSISI 21:33); El Gibbor he yín Jiwheyẹwhe Huhlọnnọ (ISAIA 9:6). E blawu titegbe dọ Biblu tunmẹtọ lẹ ma dètana oyín nugbo lẹ lọ po tunmẹ yetọn lẹ po gba. Enẹwutu wẹ domọnanú dogbọn Jiwheyẹwhe po awúsọhiamẹ Etọn po dali yín núsinyẹnawu, na oyín nugbo lẹ lọ ma yín didohia wutu.

Sọn azán otọ́gbo lẹ tọn jẹ azán he gbè yè ná osẹ́n te, Jiwheyẹwhe-Elohim wẹ to dọhó. Whenẹnu wẹ É dọhó hlan Mọse, dọmọ: “… Yẹn Jehova (YAHWEH) wẹ: yẹn sọawúhia hlan Ablaham, hlan Isaki, podọ hlan Jakọbu di Jiwheyẹwhe Ganhunupo (EL SHADDAI), ṣigba gbọn oyín ṣie Jehova ( YAHWEH ELOHIM) dali wẹ ma yín mẹyinyọ́nẹn hlan yé gba” (EKSỌDUSI 6:2-3). Enẹ wẹ jẹnukọnna alẹ̀nù bibasi hẹ Islaẹli, Jiwheyẹwhe dohia oyín alẹ̀nù Etọn he yè ylọ dọ Yahweh bo sọ yín winwlán to ogbè Heblu tọn mẹ dọ, YHWH. Whedepopenu he mí hia Oklunọ Jiwheyẹwhe to Owé Alẹ̀nù Hóhó tọn mẹ, winwlán he tunmẹ etọn yín Yahweh Elohim. Yahweh wẹ yín awúsọhia gbahungba Elohim tọn.

To alọ dopolọ mẹ kẹdẹdilé Elohim yín mimọ to sisi de mẹ po omẹ Etọn lẹ po nado dọ É to azọ́nwà, bo yín didohia to oyín lẹ mẹ, mọdopolọ wẹ hlan oyín Oklunọ Yahweh tọn. Yahweh-Jireh he yín Oklunọ núpekọtọ nado basi (GENẸSISI 22:7-14), Yahweh-Rapha he yín Oklunọ azọ̀nhẹngbọnamẹtọ (EKSỌDUSI 15:26), Yahweh-Nissi he yín Oklunọ aliglọnnamẹylankantọ (EKSỌDUSI 17:8-15), Yahweh-Shalom he yín Oklunọ he nọ sẹ́ jijọho do (WHẸ̀DATỌ 6:24), Yahweh-Ra-ah he yín Oklunọ Lẹngbọhọtọ ṣie (PSALM 23:1), Yahweh-Tsidkenu he yín Oklunọ dódó ṣie tọn (JELEMIA 23:6), Yahweh-Shammah he yín Oklunọ lọ tin finẹ (EZEKIẸLI 48:35), Yahweh-Sabaoth he yín Oklunọ awhànpa lẹ tọn (1 SAMUẸLI 1:3). Sọn whẹ́whẹ́whenu, Jiwheyẹwhe do Ede hia di Oklunọ kẹdẹdi titò titegbe Etọn tọn po azọ́n po hlan gbẹtọ lẹpo.

Whẹpo Oklunọ Jiwheyẹwhe do hẹn oyín Etọn zùn yinyọ́nẹn hlan Mọse, É dọ hlan ẹn dọ, “Yẹn wẹ mẹhe tin nẹ: ewọ sọ dọmọ, Lé wẹ hiẹ na dọ hlan ovi Islaẹli tọn lẹ, Yẹn na yín† ko do mi hlan mì de…ehe wẹ oyín ṣie kakadoidoi,ehe sọ wẹ oflín ṣie hlan whẹndo lẹpo.”(EKSỌDUSI 3:14-15). Ohógbe Yẹn na yín tọn yín apade Oyín Yahweh tọn kẹdẹdi madopodo, podọ mẹhe tin na Ede. Ewọ lọ wẹ Yẹn na yín to whelẹponu, ma kàn lé É do Ede hia do to whedepopenu. Podọ whenuena É tọ́n jẹgbonu sọn agbasa gbigbọnọ Etọn mẹ biọ gohọ̀ agbasalanọ de mẹ bo sọ do oyín alẹ̀nùnù Alẹ̀nù Yọ́yọ́ he yín Yahshua hia, ehe tunmẹ dọ Yahweh-Whlẹngantọ, Ewọ dopolọ wẹ Yẹn na yín. Sọn dinvie mí mọ hinhẹnṣẹ̀ ohó he lọ tọn gbọn owéfọ lẹ mẹ kaka jẹ vivọnu owé Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn tọn, dọ, dọmọ, “Yẹn wẹ alfa, Yẹn wẹ Omẹga, odòdó po opòdo po, nukọntọ, godotọ.”(OSỌHIA 22:13)

Yé mẹhe yọn aliho he mẹ Jiwheyẹwhe do Ede hia gbọn to Alẹ̀nù Hóhó mẹ lẹ kẹdẹ, wẹ na tindo jlọjẹ nado mọ Ẹn to awusọhia Etọn mẹ to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ. Nugbo, Oklunọ Jiwheyẹwhe dopolọ wẹ to whelẹponu ṣigba bo nọ do Ede hia to alọvovo mẹ to agbasa gbigbọnọ de mẹ to Alẹ̀nù Hóhó mẹ, ṣigba to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ É sọawúhia gbangban to gohọ̀ agbasalan tọn de mẹ.

Kẹdẹdile Jiwheyẹwhe tin do, Gbigbọ wẹ Jiwheyẹwhe (JOHANU 4:24). Kẹdẹdi Gbigbọ, mẹdepope ma ko mọ Ẹn gbede (JOHANU 1:18; 1JOHANU 4:2). Enẹwutu É do nọ yín yiylọ dọ Jiwheyẹwhe he nukun ma nọ mọ (1TIMỌTI 1:17: 1TIMỌTI 6:16). Mẹdepope he mọ Jiwheyẹwhe to Alẹ̀nù Hóhó mẹ ko mọ Ẹn taidi Oklunọ-Yahweh. Mẹdepope he mọ Jiwheyẹwhe to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, na ko mọ Ẹn di Oklunọ-Yahshua, Emmanuel he yín Jiwheyẹwhe tin to mí de. Otọ́ lọ do Ede hia to Ovi lọ mẹ, podọ Jiwheyẹwhe mẹhe yín Gbigbọ do Ede hia kẹdẹdi Oklunọ to agbasa gbẹtọ tọn de mẹ. Dohia he lẹpo he mí mọ to alọdlẹn do Jiwheyẹwhe, mí sọ mọ yé to alọdlẹn do Oklunọ, na Oklunọ lọ wẹ Jiwheyẹwhe.

To Alẹ̀nù Hóhó mẹ, núde matin taidi kọ̀ndopọ́ Otọ́ po Ovi po tọn gba. Yè ko dọ ẹ dai to dọdai mẹ. Nado dọ, Jiwheyẹwhe wẹ Otọ́ Adam tọn; Ewọ wẹ Otọ́ Islaẹli tọn. Ṣigba yẹwhegán depope ma ko ylọ Jiwheyẹwhe dọ Otọ́ Olọn tọn gba. Dopo ma to yé mẹ he dọhó kavi dlẹalọ do Ovi Jiwheyẹwhe tọn to gblagbla owhè fọtọ́n donu ẹnẹ (4,000) tọn to Alẹ̀nù Hóhó mẹ gba. Podọ ohó depope matin to ṣẹnṣẹn Otọ́ po Ovi po tọn he yè wlán dai to Alẹ̀nù Hóhó mẹ gba, na ohógbè nẹ matin lala. Oklunọ Jiwheyẹwhe lọ wẹ Mẹhe yẹwhegán lẹ po ovi Islaẹli tọn lẹ po nọ dọhó hlan bo sọ tindo kọ̀ndopọ́ po É po.

To Owé GENẸSISI 1:27 tọn mẹ, nugbo lọ yín didọ hlan mí, dọ, Jiwheyẹwhe he nukun ma nọ mọ lọ sọawúhia to ninọ̀mẹ awe mẹ. Jiwheyẹwhe nugbo dopolọ gê do Ede hia to bibẹ́nu núdidá tọn, to ninọ̀mẹ awúsọhia gbaungba gbẹtọ de tọn mẹ, enẹwutu wẹ yè do wlán ẹn, dọ, “Mọwẹ Jiwheyẹwhe dá gbẹtọ to boṣiọ etọn titi mẹ, to boṣiọ Jiwheyẹwhe tọn mẹ é dá ẹ do…” podọ awetọ, “… Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn sọ pàváva to osìn nukunta ji” (GENẸSISI 1:2). Na ehe tọn wutu, na mẹdepope ni ma lẹn kavi dọhó dogbọn omẹ susu tọn dali blo. Eyín mì jlo, mì sọgan mọ hlan to bibẹ́nu lọ dolé Jiwheyẹwhe do Ede hia dó to ninọ̀mẹ vòvo mẹ kẹdẹdilé yè lẹzùn nútitegbe dó. Awúsọhia ninọ̀mẹ susu Jiwheyẹwhe tọn tọn to Alẹ̀nù Hóhó mẹ yín yiylọ dọ teofani, podọ to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, É zé ninọ̀mẹ gbẹtọ yínyín de tọn do Ede ji.

Ohóta 9
KUNNUDIDÈ JIWHEYẸWHE LỌSU TỌN

To Owé Wiwé lẹ mẹ, mí mọ kunnudidè tintan Jiwheyẹwhe Lọsu tọn, awetọ kunnudidè gbọn yẹwhegán lẹ dali, podọ atọ̀ntọ gbọn apọsteli lẹ dali. To Alẹ̀nù Hóhó mẹ, Jiwheyẹwhe do Ede hia to agbasa gbigbọnọ de mẹ bo dọ dọdai Awúsọhia Ede titi tọn to gohọ̀ agbasalannọ de mẹ. To Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, mí mọ ṣiṣẹ̀ pagbè nẹ tọn.

E to dandanmẹ na mẹde nido pọ́n hlan lé Jù lẹ nọ lẹnnú dó. Finẹ wẹ mí sọgan mọ Jiwheyẹwhe te to dòdónu nugbo de mẹ. Ovi Islaẹli tọn lẹ kẹdẹ wẹ yè ná jlọjẹ nado dèkunnu Jiwheyẹwhe nugbo dopo gê lọ tọn. Oklunọ do Ede Lọsu hia hlan Ablaham, hlan Isaki, podọ hlan Jakọbu kẹdẹdi Jiwheyẹwhe Ganhunupo. Oklunọ dọhó hlan Mọse nukun na nukun (EKSỌDUSI 33:11). To ojlẹ Alẹ̀nù Hóhó tọn lẹpo mẹ, Jiwheyẹwhe dè yẹwhegán Heblu tọn lẹ kẹdẹ nado dọhó gbọn yé mẹ.

Na Jiwheyẹwhe tindo ogándùdù bo sọ sọawúhia jẹnukọn, É nọ dó Ede hia po Ohó Etọn titi lẹ po, dọ:

“Jiwheyẹwhe dọ ohó helẹ pó, dọmọ, Yẹn wẹ OKLUNỌ Jiwheyẹwhe towe, he hẹn we tọ́nsọn aigba Egypti tọn ji wá, tọ́nsọn owhé afànumẹ tọn gbè. Hiẹ ma na tindo yẹwhe devo de to nukọn ṣie” (EKSỌDUSI 20:1-3).

“Yè do e hia hlan we, na hiẹ nido yọ́nẹn dọ OKLUNỌ lọ ewọ wẹ Jiwheyẹwhe, devo de matin dogọ́ ẹ gba” (DEUTELONOMI 4:35).

“Enẹwutu a ni yọ́nẹn to egbé he, bo sọ yí i do ayiha towe mẹ, dọ OKLUNỌ lọ ewọ wẹ Jiwheyẹwhe to olọn mẹ aga podọ to aigba ji todò: devo de matin finẹ gba” (DEUTELONOMI 4:39).

“Islaẹli È, sè, OKLUNỌ lọ Jiwheyẹwhe mítọn OKLUNỌ dopo wẹ” (DEUTELONOMI 6:4).

“Pọ́n dinvie dọ yẹn, yèdọ yẹn, wẹ ewọ, podọ yẹwhe de matin to dê…” (DEUTELONOMI 32:39).

“Mìwlẹ wẹ kunnudètọ ṣie, wẹ OKLUNỌ dọ, devi ṣie he yẹn ko dè: na mì nido yọ́nẹn, bo sọ yí mi sè, na mì nido tunwun dọ yẹn wẹ, yè ma yọ́n Jiwheyẹwhe de jẹnukọnna mi, mọ ode ma na tin to godo ṣie. Yẹn, yèdọ yẹn wẹ OKLUNỌ, podọ dogọ́ yẹn, whlẹngantọ de matin” (ISAIA 43:10-11).

“Na yé nido yọ́nẹn sọn whèzizẹ podọ sọn whèyihọ, dọ mẹdevo matin gọ́na mi; yẹn wẹ OKLUNỌ, mẹdevo de matin” (ISAIA 45:6).

“Gãnṣo yẹn wẹ OKLUNỌ Jiwheyẹwhe towe sọn aigba Egypti tọn mẹ; podọ hiẹ ma yọ́n yẹwhe de adavo yẹn, podọ whlẹngantọ de matin gọ́na mi” (HOSEA 13:4).

Dinvie mí na dlẹnalọ do owéfọ delẹ to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ ehe sọgbe hẹ Alẹ̀nù Hóhó tọn lẹ.

“… Sè, hiẹ Islaẹli È, Oklunọ Jiwheyẹwhe mítọn, Oklunọ dopo wẹ… Mẹplọ́ntọ, e yọ́n, hiẹ dọ nugbo; na Jiwheyẹwhe dopo wẹ tin; devo de matin, adavo ewọ” (MALKU 12:29,32).

“Eyín mọwẹ e te dọ dopo wẹ Jiwheyẹwhe…” (LOMUNU 3:30).

“Ṣigba hlan míwlẹ Jiwheyẹwhe dopo wẹ tin…” (1 KỌLINTINU 8:6).

“Ṣigba whẹgbọtọ ma yín whẹgbọtọ omẹ dopo tọn de gba, ṣigba dopo wẹ Jiwheyẹwhe” (GALATIA 3:20).

“Bé hlan Ahọlu madopòdo, makú, mamọ, Jiwheyẹwhe núyọ́nẹntọ dopolọ, wẹ yẹyi po gigo po tin na kakadoi” (1 TIMỌTI 1:17).

“Na Jiwheyẹwhe dopo wẹ tin…” (1 TIMỌTI 2:5).

“Hiẹ yise dọ, Jiwheyẹwhe dopo wẹ tin; hiẹ basi dagbe…” (JAKỌBU 2:19).

“Hlan Jiwheyẹwhe Whlẹngan mítọn dopo akàn lọ, gbọn Jesu Klisti mítọn mẹ, wẹ gigo po gigodaho po, ahọludu po huhlọn po ni tin, jẹnukọnna ojlẹ lẹpo, podọ dinvie, podọ jẹ whenu lọ lẹpo mẹ. Niṣẹ” (JUDA 1:25).

Owéfọ dọdai tọn he tin to Alẹ̀nù Hóhó mẹ lẹ lọ podọ núplọ́nmẹ apọsteli lẹ tọn to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, dèkunnu dopolọ. Yè ma dọ to fidepope dọ Jiwheyẹwhe gbẹtọ tin atọ̀n yínyín mẹ kavi to awe yínyín mẹ gba, podọ ga, ohógbè Ovi madopòdo tọn ma yín mimọ to fidepope gba. Owé winwlán susu he tin dogbọn yẹwhe wiwé atọ̀n dali ma sọgbe lala gba, na núplọ́nmẹ Owé Wiwé tọn lẹ po wuntuntun Etọn lẹ po yín hihiajẹ wutu. Ohógbè yẹwhe wiwé atọ̀n tọn nẹ ma ko tin dai, mọ e ma sọ tin to egbé podọ e ma nasọ tin kaka jẹ ogbẹ̀ madopòdo gba. Jiwheyẹwhe wẹ yín ogblọndo godo tọn lọ, podọ núdepope he tọ́njẹgbonu sọn Ewọ mẹ nọ tindo kọ̀ndopọ́ hẹ: Ovi Jiwheyẹwhe tọn, Ohó Jiwheyẹwhe tọn, Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn, po onú he pò lẹpo po, Ovi, Ohó, Gbigbọ, po onú he pò lẹpo po tindo Jiwheyẹwhe taidi nukọntọ yetọn. Ṣigba Jiwheyẹwhe ma yín nukọntọ mọhunkọ tọn gba, na Ewọ lọ wẹ Godotọ, podọ Madopòdo dopolọ. Ewọ lọ wẹ fie omẹ lẹpo nọ jẹ, podọ fie onú lẹpo yín bibladopọ́ te.

To Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, mí mọ otatọ podọ hinhọ́n ohógbè he yè ná he tọn, dọ: “Ṣigba hlan míwlẹ Jiwheyẹwhe dopo wẹ tin, Otọ́, mẹhe de onú lẹpo sọn, mẹhe mẹ míwlẹ te; Oklunọ dopo, Jesu Klisti, mẹhe dali onú lẹpo tin gbọn, podọ míwlẹ gbọn é dali” (1 KỌLINTINU 8:6). Ṣogán ohógbè awe yín zinzán to Owéfọ he mẹ, ṣigba Núdátọ dopolọ gê wẹ yè to alọdlẹn do, yín e tlẹ yín dọ yè dọhó Etọn di Jiwheyẹwhe, bé whenẹnu Oklunọ wẹ É yín.

Fọto he to aga he, to didohia Otọ́ po gànpò po to alọ etọn mẹ, Ovi lọ po satin po to alọ etọn mẹ, podọ Gbigbọ Wiwé taidi apòe de, to zinzlọn to ota yé omẹ awe lẹ tọn ji.

Etẹwẹ mì to mimọ to núdidè nẹlẹ mẹ? – Jiwheyẹwhe dopo kavi yẹwhe atọ̀n?

Omẹ atọ̀n helẹ yín Jiwheyẹwhe dopo. Nawẹ ehe sọgan yín mọ do?

Ohóta 10
AGBASA TEOFANI JIWHEYẸWHE TỌN

To madopòdo mẹ, Jiwheyẹwhe kẹdẹ wẹ tin. Gbigbọ wẹ Jiwheyẹwhe, Jiwheyẹwhe wẹ Hinhọ́n, podọ Jiwheyẹwhe wẹ Ogbẹ̀. To madopòdo hinhọ́n gọ́fla Gbigbọ tọn he mẹ, to whenẹnu É ma ko do Ede hia gba. To ninọ̀mẹ enẹ lọ mẹ, mẹde ma sọgan mọ Ẹn. Dinvie mí na dọhó do fie Jiwheyẹwhe ṣẹ̀ azọ́nwà bo sọ to Ede dohia te ji, enẹ wẹ nado dọ bibẹ́nu ojlẹ lọ tọn. To bibẹ́nu nẹ, Jiwheyẹwhe dá olọn lẹ po aihọn po. Nado pọ́n hlan Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, mí hia dọ, “Whẹ́whẹ́whenu wẹ Ohó lọ ko tin, Ohó lọ ko tin po Jiwheyẹwhe po, Ohó lọ wẹ Jiwheyẹwhe” (JOHANU 1:1). Po gbèdidè he po, Omẹ dopolọ he ṣẹ̀ Ede dohia gbọn tintọ́n jẹgbonu sọn madopòdo gọ́fla hinhọ́n tọn po gigo tọn po mẹ yín alọdlẹn do. Omẹ dopolọ he ṣẹ̀ núdá ji, Jiwheyẹwhe to Awúsọhia Ede titi tọn mẹ di Logos tọ́n jẹgbonu wá, yèdọ Yahweh Mẹhe wàzọ́n bo sọ dá núdidá lẹ, to enẹgodo É lẹzùn agbasalan bo sọ sọawúhia to ninọ̀mẹ Ovi tọn mẹ. Yahweh yín didohia to gbonu to gọ́fla hinhọ́n tọn mẹ, ehe mẹ Elohim nọnọ̀. Enẹwutu, yè wlán ẹn dọ, “Ewọ lọ wẹ ko tin to whẹ́whẹ́whenu po Jiwheyẹwhe po” (JOHANU 1:2), ehe lọ ma yín to madopòdo mẹ gba, na madopòdo ma tindo bibẹ̀nu azán tọn wutu. Na enẹ wẹ omẹ lẹpo dóna mọdona Yahweh kẹdẹdi Núdátọ, to ofi Owé JOHANU 1:3 tọn to alọdlẹn do Logos he yín Ohó lọ, dọ: “Gbọn alọ etọn mẹ wẹ yè dá onú popo; to godo etọn núde matin bọ yè sọ dá to onú he yè dá lẹpo mẹ”. To kọ̀ndopọ́ he mẹ, mí sọ dóna hia Owé KOLOSINU 1:16 tọn: “Na ede wẹ yè gbọn dá onú lẹpo, ehe tin to olọn lẹ mẹ, po ehe tin to aihọn mẹ po, ehe yè mọ po ehe yè ma mọ po, eyín yé tlẹ yín ofin, kavi ahọlu-yigba, kavi ogán lẹ, kavi huhlọn lẹ; gbọn ede wẹ yè dá onú lẹpo, podọ na ewọ.”

Dogbọn kàndai núdidá he yè dọhó etọn hlan mí lẹ tọn dali, aihọn tin jẹvọ (tohu) bo sọ gbọgbe (bohu). To whenẹnu ninọ̀mẹ de kavi ogbẹ̀ de matin. Zinvlu sọ ṣinyọn dogbo nukunmẹ. To asiko nẹ mẹ wẹ Jiwheyẹwhe ṣẹ̀ azọ́n núdidá tọn wà ji, podọ Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn sọ pàváva osìn nukunta ji. Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn biọ Ohó lọ he yín Logos lọ mẹ bo ṣẹ̀ azọ́nwà to whẹ́whẹ́whenu, podọ azọ́n kọ̀ndopọ́ tọn. Núdidá lẹ sọawúhia gbọn Ohó didọ dali, ṣigba ogbẹ̀ lọ kẹdẹ wẹ tọ́n jẹgbonu gbọn azọ́nwiwà Gbigbọ tọn dali. Jiwheyẹwhe dọhó bọ e sọ yín mọ. É dọ, dọmọ: “gbọ hinhọ́n ni tin: bọ hinhọ́n sọ tin”. Núdepope he Jiwheyẹwhe dọ nọ jọ. Huhlọn núdidá tọn tin to Ohó Etọn mẹ.

Kẹdẹdilé mí ko dọ dó jẹnukọn, to bibẹ́nu Jiwheyẹwhe tọ́n jẹgbonu sọn gigọ́fla madopòdo tọn mẹ, bo sọ do Ede hia gbaungba to ninọ̀mẹ awúsọhiamẹ tọn de mẹ. “Mọwẹ Jiwheyẹwhe dá gbẹtọ to boṣiọ etọn titi mẹ, to boṣiọ Jiwheyẹwhe tọn mẹ wẹ é dá ẹ do…” (GENẸSISI 1:27). Boṣiọ Jiwheyẹwhe tọn wẹ yín awúsọhia gbẹtọ tọn. “… podọ apájlẹ ofin lọ tọn ji wẹ apájlẹ de te di awúsọhia gbẹtọ de tọn to e ji aga” (EZEKIẸLI 1:26; OSỌHIA 4:2).

Gbẹtọ wẹ de Jiwheyẹwhe. To ninọ̀mẹ he mẹ wẹ É zinzọnlin te to ojipa edẹni tọn mẹ bo sọ nọ basi sinsẹ̀n po Adam po Evi po. To Owé GENẸSISI 18:1-2 tọn mẹ, mẹdlapọ́n Etọn hlan Ablaham yín winwlán dai: “OKLUNỌ sọ sọawúhia ẹ to ozùn mamle tọn ji: ewọ sọ sinai to họntọnu ogohọ̀ tọn to yozò azán lọ tọn mẹ. Ewọ sọ zé nukun etọn hlan bo sọ pọ́n, bo dayi e go, sunnu atọ̀n nọte to é de”. Oklunọ dọhó hẹ Ablaham. Angẹli awe he zọnhẹ Oklunọ lọ lẹ yì otò Sọdọmi tọn mẹ (GENẸSISI 19). E yín winwlán dai to Alẹ̀nù Hóhó mẹ nugbo dọ, Jiwheyẹwhe do Ede hia jẹgbonu to agbasa gbigbọnọ tọn he mẹ. Jakọbu diahi hẹ Ẹ bo bla alọ etọn lẹ do alọ Etọn go, bo sọ hẹn Oklunọ go kaka jẹ whenuena É dóalọ dọnklanmẹ etọn, enẹgodo Jakọbu lẹzùn gbẹtọ sẹkunọ (GENẸSISI 32:22-32; HOSEA 12:4-6). Oklunọ Jiwheyẹwhe dopolọ to osọ, dopolọ to egbé to aigba ji podọ mẹhe jlo É wẹ É na do Ede hia hlan, bọ yé na sọ dọ nugbo lọ hézéhézé.

Núvivẹ awetọ to kàndai azọ́n núdidá tọn he mẹ yín didohia nugbo, dọ, angẹli lẹ lọsu nọ sọawúhia di gbẹtọ, kẹdẹdilé Owé Wiwé dèkunnu dó, dọ: “… bo dayi e go, di awúsọhia gbẹtọ de tọn ṣite finẹ to yẹn nukọn. Yẹn sọ sè ogbè omẹ de tọn to otó Ulai tọn lẹ ṣẹnṣẹn, he ylọ, bo sọ dọmọ, Gabliẹli, hẹn dawe he nado tunwun númimọ lọ” (DANIẸLI 8:15-16). To ota etọn 9 mẹ, Daniẹli dèkunnu dọ, “Mọwẹ whenuena yẹn to hódọ to odẹ̀ mẹ, dawe lọ Gabliẹli, mẹhe yẹn ko mọ to númimọ lọ mẹ…” (DANIẸLI 9:21).

Oklunọ Lọsu po angẹli lẹ po tindo ninọ̀mẹ gbẹtọ de tọn. Ehe wẹ tunmẹ daho de gbọn gblọndo magbọvọ Ohó Jiwheyẹwhe tọn he tọ́n jẹgbonu to Owé GENẸSISI 1:26 tọn mẹ, fie Jiwheyẹwhe dọ te dọmọ: “Gbọ mí ni basi gbẹtọ to boṣiọ mítọn mẹ, to apájlẹ mítọn mẹ…” Sọn whẹ́whẹ́whenu, angẹli lẹ nọ sinai lẹ́do Jiwheyẹwhe na yé tindo ninọ̀mẹ taidi Ewlọsu wutu. É dọ hlan Job, dọ, “Fie wẹ hiẹ te whenuena yẹn dó dòdó aigba tọn lẹ ai?… Mẹnu wẹ dodògbo ojlẹ etọn lẹ tọn, e yín hiẹ yọ́nẹn? Kavi mẹnu wẹ dlẹn okàn do e ji? Ehe ji yè hẹn oslò etọn lẹ nado diọ? Kavi mẹnu wẹ dó zannu lọnglọnẹn etọn tọn; whenuena sunwhlẹvu afọnnu tọn lẹ to hànji dopọ́, bọ visunnu Jiwheyẹwhe tọn lẹpo to abóbodo hlan homẹhun?” (JOB 38:4-7). To ofi mí mọ gblọndo Jiwheyẹwhe tọn gbọn Ohó didọ Ewlọsu tọn dali dọ awhànpa olọn tọn lẹ tin finẹ to whenuena Jiwheyẹwhe dá aihọn. Yé wẹ É dọhó hlan dọmọ: “Gbọ mí ni basi gbẹtọ…” Tunmẹ he dọ, dọ Jiwheyẹwhe to hódọ hlan omẹ vòvo lẹ to Jiwheyẹwhe yínyín Etọn mẹ, yín tunmẹ jẹagọ de bo sọ yín núhe matin. Yẹwhegán de kavi apọsteli de ma tunmẹ owéfọ he do alọ mọtọnhunkọ ji gba. Whenuena yẹwhegán Isaia mọ Gigo Jiwheyẹwhe tọn, é dèkunnu dọ, yẹn mọ Oklunọ sinai to ofi he yì aga de ji bọ awhànpa olọn tọn lẹ lẹ́do É, bo to hànji dọmọ, “Wiwé, wiwé, wiwé…” To whenẹnu é sè ogbè Oklunọ tọn to didọmọ, “Mẹnu wẹ yẹn na dohlan, mẹnu wẹ na yì na mí?” (ISAIA 6:8).

Yẹwhegán Mikaia tindo dọpọ́n dopolọ, bo dèkunnu dọmọ, “Yẹn mọ Oklunọ aísínsín to ofin etọn ji, awhànpa olọn tọn lẹpo ṣite to alọ adusi etọn ji podọ amiọn etọn ji” (2 OTANNUGBO 18:18). Whenuena Oklunọ Jiwheyẹwhe mágbè nado dóalọtena didó atọhọ̀ Babẹli tọn, É sọ dọhó hlan mẹhe lẹ́do É lẹ, dọmọ, “Mì tọ́nyì, mì gbọ mí ni jẹte yì, bo wlu ogbè yetọn to finẹ…” (GENẸSISI 11:7). É nọ dọhó hlan angẹli nẹlẹ to whelẹponu po awhànpa olọn tọn lẹ po. Ohógbè he yín “mí” kavi “míwlẹ” he gbẹtọ lẹ ylọ dọ omẹ atọ̀n wẹ Jiwheyẹwhe, ma yín tuntunmẹ gbèdé gbọn yẹwhegán Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn lẹ dali kavi gbọn apọsteli he tin to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ lẹ dali gba.

Núdabla daho he yè ma sọgan tunmẹ wẹ yín dọ, Oklunọ Jiwheyẹwhe tọ́n jẹgbonu sọn agbasa Etọn gbigbọnọ mẹ biọ Gohọ̀ agbasalan tọn de mẹ. Ṣigba É klọ́n gigo Etọn dai, É yí ojlẹmọ afànumẹ tọn de na Ede. Yè basi I to apájlẹ gbẹtọ lẹ tọn mẹ. Jẹnukọn Adam yín didá to agbasa gbigbọnọ de mẹ taidi apájlẹ Oklunọ Jiwheyẹwhe Lọsu tọn (GENẸSISI 1:27). Podọ to Owé GENẸSISI 2 tọn mẹ, Adam yín didá sọn kọ̀gudu aigba tọn mẹ, bo sọ lẹzùn alindọn gbẹtenọ. Evi gbẹ́sọ tin to Adam mẹ to whenuena é gbẹ́sọ tin agbasa gbigbọnọ tọn de mẹ, ṣigba to godo whenuena Adam yín gigọdo gohọ̀ agbasalannọ etọn mẹ, wẹ Evi do yín didètọ́n jẹgbonu sọn é go. To alọ dopolọ mẹ Agùn Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ tọn ko tin to É mẹ to whenuena É tin to agbasa gbigbọnọ demẹ, ṣigba Agùn lọ yín didètọ́n jẹgbonu sọn Ewọ mẹ to whenuena É sọawúhia to gohọ̀ agbasalannọ de mẹ.

Gbẹtọ ma yín tolivẹtọ to whenuena é tin to agbasa gbigbọnọ de mẹ gba, ṣigba aijijẹ bẹ́ to whenuena é tin to gohọ̀ agbasalannọ de mẹ. Sọn ninọ̀mẹ aijijẹ ehe tọn mẹ, yè dóna flí i gọ̀ nado hẹn ẹn gọ̀wá makú mẹ. Enẹwutu Oklunọ dóna jẹte biọ gohọ̀ agbasalannọ he mẹ bo nasọ taidi míwlọsu, nado sọgan súahọ́ fligọ̀ mítọn tọn, nado kú do otẹn mítọn mẹ, nado dè adí okú tọn sẹ̀, nado yí mí do basi Visunnu lẹ po Viyọnnu Etọn lẹ po. Bibẹ́nu yọ́yọ́ sọawúhia, yèdọ núdidá yọ́yọ́.

Ohóta 11
GIGO OKLUNỌ TỌN

Oklunọ Jiwheyẹwhe sọawúhia hlan Mọse to ozòlọ miyọn tọn de mẹ sọn ṣẹnṣẹn nukàn lọ tọn. To Osó Sinai tọn ji, É jẹte to ninọ̀mẹ miyọn tọn de mẹ, po abidide hẹvioso tọn po, po hinhọ́n po, po núdidọ opẹngbè tọn po. Gbẹtọ ewlẹ sọ sè ogbè huhlọnnọ Etọn (EKSỌDUSI 19 po ota 20 po). “Whenẹnu wẹ Mọse hẹji yì aga po Aalọn po, po Nadabi, po Abihu po, po mẹhó kande-gban ovi Islaẹli tọn lẹ tọn po: yé sọ mọ Jiwheyẹwhe Islaẹli tọn lọ; e sọ taidi zannu Safili tọn titẹ́ tin finẹ to afọ etọn glọ, podọ e sọ taidi olọn lọsu lọsu na hinhọ́ngblégede etọn. E ma zé alọ etọn do yẹyinọ ovi Islaẹli tọn lẹ tọn ji gba: yé bo sọ to Jiwheyẹwhe pọ́n, bo dù bo sọ nù” (EKSỌDUSI 24:9-11). Gbẹtọ nẹlẹ pó tindo dọpọ́n lé Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ do Ede hia dó to aigba ji. Pẹvi de wẹ yé mẹhe tindo jlọjẹ nado sọawúhia to nukọn Etọn. Yé mọ Ẹn to ninọ̀mẹ agbasalan tọn mẹ bo sọ sọgan do onú dopolọ hia dolé É te hézéhézé.

Mọse sọ hẹji yì osó ji nado pé Oklunọ Jiwheyẹwhe. “Mọse sọ hẹji yì biọ osó lọ mẹ, aslọ lọ sọ ṣinyọn osó lọ. Gigo OKLUNỌ lọ tọn sọ nọ̀ osó Sinai ji, aslọ lọ sọ ṣinyọn e ji họ̀ azán ṣidopo: to azán ṣinawetọ lọ gbè, é ylọ hlan Mọse sọn gblagbla aslọ lọ tọn mẹ. Awúsọhia gigo OKLUNỌ lọ tọn tọn tin di miyọn mẹvàsúdo de to aga osó lọ tọn ji to nukun ovi Islaẹli tọn lẹ tọn mẹ” (EKSỌDUSI 24:15-17). Whedepopenu he mí hia dogbọn ‹‹Gigo Oklunọ tọn ›› dali, enẹ wẹ Shekinah bo sọ nọte na onú he nukun mọ to ogbè Heblu tọn mẹ, hinhọ́n ablanọ de bo nọ sọawúhia di ninọ̀mẹ aslọ tọn de mẹ to whedelẹnu. Shekina to ewlọsu mẹ wẹ aliho huhlọnnọ Oklunọ tọn nado do Ede hia gbaungba. Lé wẹ É do Ede hia hlan Islaẹli dó na owhè kande bo sọ jẹte wá gohọ̀tuntun opli lọ tọn ji, bo dọhó hlan Mọse to finẹ. To whedelẹnu É nọ sọawúhia di dotin aslọ tọn de, to ozán mẹ di dotin miyọn tọn de po hinhọ́n huhlọn de tọn po.

Podọ omẹ Jiwheyẹwhe tọn devo lẹ sọ mọ Gigo Shekinah Oklunọ tọn lọ. “E sọ wá jọ, whenuena yè hẹn yẹwhenọ lẹ lọ jẹgbonu sọn otẹn wiwé lọ mẹ wá, wẹ aslọ gọ́ ohọ̀ OKLUNỌ tọn lọ mẹ, sọmọ bọ yẹwhenọ lẹ lọ ma sọgan ṣite nado wàdevizọ́n na aslọ lọ tọn wutu: na gigo OKLUNỌ tọn gọ́ ohọ̀ OKLUNỌ tọn lọ mẹ” (1 AHỌLU 8:10).

Yẹwhegán Isaia mọ Oklunọ to ofin Etọn ji bo wlán núhe é dó dọpọ́n etọn, dọmọ: “Odé dawhá hlan awetọ, dọmọ, Wiwé, wiwé, wiwé wẹ OKLUNỌ awhànpa lẹ tọn: aihọn lẹpo gọ́ na gigo etọn” (ISAIA 6:3).

Podọ yè sọ hẹn yẹwhegán Ezekiẹli nado mọ Gigo Oklunọ lọ tọn, ewọ sọ wlán dọmọ, “… Podọ hlan odò yẹn mọ di e yín awúsọhia miyọn tọn, osisẹ́ sọ tin finẹ lẹ́do e pé. Di awúsọhia ayídowhẹdo tọn he tin to aslọ mẹ to azán ojikun tọn mẹ, mọwẹ awúsọhia osisẹ́ lọ tọn te lẹ́do pé. Ehe wẹ awúsọhia apájlẹ sọn gigo OKLUNỌ tọn lọ tọn mẹ…” (EZEKIẸLI 1:27-28).

Tadena lọ sọn Alẹ̀nù Hóhó mẹ biọ Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ sọgbe sọmọ bọ Jiwheyẹwhe kẹdẹ wẹ pégo nado basi. Ojlẹ he mẹ Oklunọ Gigonọ lọ sọawúhia to agbasalan mẹ, wẹ yín asiko he mẹ Gigo Shẹkinah tọn nọ jẹte wá te. “Angẹli Oklunọ tọn sọ jẹte to yéde, gigo Oklunọ tọn sọ họ́n lẹ́do yé; obu sọ di yé talala” (LUKU 2:9). To Osó Nukunmẹdidiọ tọn ji, Gigo dopolọ sọ jẹte wá. “Lé é gbẹ́ to hódọ, do ayi e go, aslọ sisẹ́mlanmlan de siọnyọn yé: bo pọ́n, ogbè de sọn aslọ mẹ to didọmọ, ehe wẹ Ovi yinwanna ṣie, mẹhe mẹ yẹn yín hòmẹhunnọ te talala; mì nọ sè etọn… Podọ lé yé jẹte sọn osó ji ja, Jesu kọ́ na yé, dọ, mì dọ númimọ lọ hlan mẹde blo, kaka Ovi gbẹtọ tọn nado fọ́nsọn oṣiọ mẹ” (MATIU 17:5 po afọ 9 po).

To odẹ̀hiho Oklunọ mítọn tọn mẹ, É dọ to Owé JOHANU 17:5 tọn mẹ, dọ: “Dinvie, Otọ́ È, yí de we titi do pagigona mi po gigo lọ po he yẹn tindo to dewe whẹpo aihọn do jọ”. Whẹpo aihọn do tin Jiwheyẹwhe ko tin taidi Logos – Yahweh po gigo daho he po Ewọ kẹdẹdi Yahweh yín gigopana. Dọpọ́n dopo nẹ lọ to tenọpọ́n mẹfligọ̀ lẹ. “Podọ gigo he hiẹ na mi, yẹn ko na hlan yé: na yé nido yín dopo, yèdọ dilé míwlẹ yín dopo do” (JOHANU 17:22). Pipégan mẹdidè lẹ tọn yín alọdlẹn do kẹdẹdi hodotọ Jesu Klisti tọn, “Otọ́, ehelẹ he hiẹ na mi lẹ yẹn jlo dọ ofi he yẹn te yéwlẹ ga ni tin to dê; na yé nido to gigo ṣie he hiẹ na mi pọ́: na hiẹ yinwanna mi jẹnukọnna jijọ aihọn tọn” (JOHANU 17:24). Mọdoplọ wẹ hlan yé mẹhe yè dè jẹnukọn na dòdó aihọn tọn (EFESUNU 1:4-5).

Ohóta 12
NÚHE TỌ́NSỌN JIWHEYẸWHE DE

Klisti tọ́nsọn Jiwheyẹwhe yínyín mẹ. Ewọ sọ wẹ Ohó Mẹhe tọn yè dọ kẹdẹdi núdidá tintan Jiwheyẹwhe tọn (OSỌHIA 3:14). Adam yín didá di ovi Jiwheyẹwhe tọn, ṣigba Klisti yín Ovi dètọ́n akàn Jiwheyẹwhe tọn. Kẹdẹdi núdidá, Adam tin to boṣiọ Jiwheyẹwhe tọn mẹ, ṣigba Klisti yín apájlẹ Jiwheyẹwhe tọn he tọ́njẹgbonu wá po ninọ̀mẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹpo po. To gbaungba, Adam tindo ninọ̀mẹ dopolọ, ehe mẹ Oklunọ Jiwheyẹwhe sọawúhia te to whenuena É dá ẹ to boṣiọ Etọn titi mẹ, na é ma tọ́njẹgbonu sọn Jiwheyẹwhe de taidi Adam awetọ wutu. Jiwheyẹwhe jlo ovisunnu lẹ po oviyọnnu lẹ po he na tọ́njẹgbonu wá sọn Ewlọsu mẹ, yé he na tindo jijọ Jiwheyẹwhe tọn, podọ gbẹ̀zán Etọn. Ovi dètọ́n dopo akàn lọ wẹ tọ́nsọn Jiwheyẹwhe mẹ. Gbọn Ewọ mẹ, yèdọ Ovi plọ́nji lọ mẹ wẹ ogbẹ̀ wiwé he ṣẹ̀ sọn hlan omẹ lẹpo.

Yahweh wẹ Jiwheyẹwhe Lọsu, Ewọ wẹ YẸN NA YÍN, Ewọ wẹ madopòdo dopo gê he tin, yèdọ Logos, Mẹhe mẹ yè dá onú lẹpo gbọn. Enẹwutu wẹ É do lẹzùn gbẹtọ to vivọnu. Núhe núyọ́nẹntọ lẹ gbẹ́dai wẹ núvivẹ he to taji, he yín dọ Yahweh tọ́njẹgbonu sọn bibẹ́nu mẹ, yèdọ sọn gọ́fla Jiwheyẹwhe tọn mẹ. To Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, mí zán ohógo he yín dọ Ovi dètọ́n jẹgbonu sọn Jiwheyẹwhe de wá.

“… Eyín Jiwheyẹwhe wẹ Otọ́ mìtọn, mì do yinwanna mi: na yẹn tọ́njẹgbonu bo sọ sọn Jiwheyẹwhe de wá” (JOHANU 8:42).

“Na Otọ́ lọsu yinwanna mì, na mìwlẹ yinwanna mi wutu, bo ko sọ yise dọ Jiwheyẹwhe de wẹ yẹn sọn wá” (JOHANU 16:27).

“Na ohó he hiẹ ko na mi lẹpo wẹ yẹn ko na hlan yé: yé ko yí yé, bo sọ yọ́nẹn hézéhézé dọ, dewe wẹ yẹn sọn wá, yé ko sọ yise dọ hiẹ wẹ do mi hlan” (JOHANU 17:8).

Ojlẹ he mẹ núwhiwhlá he yín didohia hlan núplọ́ntọ lẹ, whenẹnu wẹ yé dawhá ogbè lélé dọ, “Dinvie wẹ mí yọ́nẹn dọ hiẹ yọ́n onú popo, bo ma sọ tinnúwhedo dọ mẹde ni kàn onú de biọ we: gbọn ehe mẹ wẹ míwlẹ yise dọ Jiwheyẹwhe de wẹ hiẹ sọn wá” (JOHANU 16:30).

To Alẹ̀nù Hóhó po Yọ́yọ́ po mẹ Oklunọ dopolọ wẹ to azọ́nwà, dopo to agbasa gbigbọnọ Etọn tọn mẹ, podọ awetọ to gohọ̀ agbasalannọ de mẹ. E ma yín Ovi Jiwheyẹwhe tọn wẹ tin to ada Jiwheyẹwhe tọn mẹ gba, eyín e yín mọ, yèdọ enẹ na ko yín agọ̀jẹdo, Jesu matin di Ovi to Jiwheyẹwhe de gba, ṣigba kẹdẹdilé Owé Wiwé dọ hézéhézé dó, dọ, Jesu tọ́njẹgbonu sọn Jiwheyẹwhe de bo yín Ovi dètọ́n gbọn Gbigbọ Wiwé dali. Enẹwutu É tindo ninọ̀mẹ Jiwheyẹwhe Lọsu tọn. Tadena Ovi tọn wẹ nado tọ́njẹgbonu sọn Otọ́ mẹ kavi nado jọ̀ sọn Otọ́ de. Jesu tindo Ogbẹ̀ Jiwheyẹwhe tọn to Ewlọsu mẹ kẹdẹdilé É yín Jiwheyẹwhe Lọsu dó. Sọn Jiwheyẹwhe kẹdẹ mẹ wẹ Jiwheyẹwhe sọgan tọ́njẹgbonu wá bo sọawúhia to apájlẹ Ede titi tọn mẹ. Gbọn Ewọ mẹ wẹ visunnu po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn lẹpo po na tindo jijọ Jiwheyẹwhe tọn (2 PITA 1:4).

To núyọ́nẹn aihọn tọn mẹ, ohóta titegbe yetọn wẹ yín kọ̀ndopọ́ Otọ́ po Ovi tọn po, podọ Ovi tọn po Gbigbọ Wiwé tọn po, po kọ̀ndopọ́ he pò lẹpo po. Yé yín zinzán jẹagọ̀ do yénọzo lẹ go. Nukunnumọjẹnugo depope matin to nújijlẹ nẹlẹ depope mẹ gba. Eyín e yín mọ, bé whenẹnu ohóta nẹlẹ pó lẹzùn majiki hlan zìnzìntọ lẹ po núyọ́nẹntọ aihọn he tọn lẹpo po. E na sinyẹnawu titegbe na omẹ depope he biọ omọ̀ mọtọnhunkọ mẹ nado lùn in tọ́n. Núyọ́nẹn Biblu tọn tin to ṣiṣẹ̀ titò madopòdo Jiwheyẹwhe tọn hlan gbẹtọ lẹpo mẹ gbọn Jesu Klisti Oklunọ mítọn dali. Mí matindo whenu nado dọ awúsọhia vòvo Jiwheyẹwhe tọn po kọ̀ndopọ́ Etọn po gba, ṣigba mí dóna mọdona núdohiamẹ Jiwheyẹwhe tọn dohlan mí de bo sọ tunwun dọ É dó kọ̀ndopọ́ Etọn ai po mí po. Dinvie, ohókànbiọ lọ wẹ yín dọ: etẹwẹ kọ̀ndopọ́ po É po? Ehe wẹ ohó vivẹ lọ. Nugbo Jiwheyẹwhe ko táhinhọ́n do e ji bo ko sọ dó kọ̀ndopọ́ Etọn ai po gbẹtọ lẹpo po.

Núplọ́nmẹ he yè dá dayi, ehe yè ylọ dọ zédai Nisene tọn ma sọgbe hẹ Owé Wiwé gba. To finẹ mẹde sọgan mọ ohógbè helẹ he yè wlán to owé winwlán F. Hauss, Vӓter der Christenheit, pg. 40 tọn mẹ, dọmọ, “… Ovi dopo akàn Jiwheyẹwhe tọn, mẹhe yè ji sọn Otọ́ lọ de jẹnukọnna aihọn, Jiwheyẹwhe sọn Jiwheyẹwhe mẹ, hinhọ́n sọn hinhọ́n mẹ, Jiwheyẹwhe nugbo lọ sọn Jiwheyẹwhe nugbo lọ mẹ, he yín jiji ṣigba bo ma yín didá gba…” Nawẹ Otọ́ sọgan ji Ovi to olọn mẹ dó? To vlẹkẹsi de, ehe ma sọgan yín domọna gba. Linlẹn mọhunkọ tọn lẹ ma yín mimọ to fidepope to Owé Wiwé lẹ mẹ gba. Ehe wẹ ahlidida daho hlan Jù lẹ po Malénu lẹ po.

Otọ́ tindo Ovi dètọ́n lọ gbọn Gigbọ Wiwé dali to aigba ji fi. Podọ gbọn enẹ dali, Jiwheyẹwhe basi bibẹ́nu lọ po visunnu po viyọnnu Etọn lẹpo po. Gbigbọ lọ mẹ wẹ É do yín Ovisunnu Jiwheyẹwhe tọn, ṣigba agbasalan lọ mẹ wẹ É do yín gbẹtọ, podọ na gbẹtọ yínyín tọn wutu É nido hẹn mí gọ̀wá otẹn mítọn wiwé mẹ. É dóna yín gbẹtọ nado kú, ṣigba É dóna yín Jiwheyẹwhe na É nido gbàwhàn okú tọn, po lọnzòdo mẹ tọn po, podọ Satani tọn. Apọsteli Paul ma dọ núdabla he yè ma mọdona gba, ṣigba to vlẹkẹsi de mẹ, é dọ, dọmọ: “Podọ matin núdindọn, daho wẹ núdabla jijọ-di-Jiwheyẹwhe tọn: yè yí Jiwheyẹwhe hia to agbasa mẹ, bo sọ sùwhẹ nệ to Gbigbọ mẹ, yè mọ ẹn to angẹli lẹ de, yè dọyẹwhehó etọn hlan Kosi lẹ, yè yí i sè to aihọn mẹ, yè sọ yí i daga do gigo mẹ” (1 `TIMỌTI 3:16).

Ovi lọ ma yín mimọ to ofi mayọ́nẹn to madopòdo mẹ, podọ to whenu Alẹ̀nù Hóhó tọn mẹ gba kẹdẹdilé e yín winwlán hézéhézé dó to bibẹ́nu Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn mẹ. Opagbè nújijọ̀ daho he tọn yín kinkọ̀ndopọ́ hẹ ohó egbé tọn. Dọdai nújijọ̀ daho he tọn to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ gbẹ́sọ to alọdlẹndó nukọn. Alẹ̀nù Yọ́yọ́ lọ wlán ṣiṣẹ̀ dọdai Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn lẹpo dai.

Ṣiṣẹ̀ titò whlẹnganzọ́n Jiwheyẹwhe tọn tọn yín lilá dolé dọ, “Yẹn na dọ osẹ́ndóai lọ: OKLUNỌ ko dọ hlan mí, dọmọ, hiẹ wẹ Ovi ṣie; egbé wẹ yẹn dè we tọ́n” (PSALM 2:7). To Owé HEBLU 1:5 tọn mẹ, ehe yín ṣiṣẹ̀ dọ, “Na angẹli tẹlẹ wẹ é ko dọ hlan to ojlẹ de mẹ, dọ, hiẹ wẹ Ovi ṣie, egbé wẹ yẹn dè we tọ́n?…”

Asiko ojọmiọn tọn yín didọ to Owé Wiwé lẹ mẹ di egbé. “Podọ, é ko dó azán de, bo to didọ to owé Davidi tọn mẹ, dọ, Egbé…” (HEBLU 4:7). Egbé he wẹ azán whlẹngan tọn. “Na é ko dọmọ, yẹn ko sèhó towe to ojlẹ he yè kẹalọyí tọn de mẹ, to azán whlẹngan tọn gbè wẹ yẹn ko gọalọna we: dayi e go, dinvie wẹ ojlẹ he yè kẹalọyí lọ: dayi e go, dinvie wẹ azán whlẹngan tọn” (2 KỌLINTINU 6:2; ISAIA 49:8). Mẹhe wlánwé hlan Heblu lẹ zizéjlẹdo yisenọ Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn he mayise lẹ go bo sọ ná avàse yé dọ, “Enẹwutu, dilé Gbigbọ Wiwé dọ, dọmọ, to Egbé, eyín mìwlẹ na sè ogbè etọn… Ṣigba mì ni nọ jlahòmẹdona mìnọzo egbésọ-egbésọ, whenuena yè to yiylọ ẹ Egbé; na mẹdepope mìtọn nika hẹn ayiha etọn sinyẹn gbọn oklọ ylando tọn dali” (HEBLU 3:7 po afọ etọn 13 po). Sọn awúsọhia Klisti tọn tintan mẹ, wẹ ojlẹ ojọmiọn tọn he yín awúsọhia wiwé Etọn tọn ṣẹ̀ kaka jẹ kọlilẹ́wá Etọn whenu, mí tin to awúsọhia (parousia) Klisti tọn mẹ, mí tin to azán whlẹngan tọn mẹ, ehe yín Alẹ̀nù Yọ́yọ́ to egbé.

To Owé LOMUNU 1:3-4 tọn mẹ, mí hia dogbọn Ovi lọ tọn dali, dọ, “Gbọn Ovi etọn Jesu Klisti Oklunọ mítọn dali, he yè ji sọn okún David tọn mẹ, dilé agbasalan tọn te; bo sọ lá nado yín Ovi Jiwheyẹwhe tọn to huhlọn mẹ kẹdẹdi gbigbọ owiwé tọn, gbọn fọ́nsọnkú oṣiọ lẹ mẹ tọn dali”. Fọ́nsọnkú wẹ odohia awhàngbigba tọn dọ, Ewọ wẹ Ovi pagbè tọn. “Míwlẹ sọ to owẹndagbe ayajẹ tọn do mì, opagbè yè do hlan Otọ́ mítọn lẹ. Lé Jiwheyẹwhe ko hẹn ṣẹ̀ hlan ovi mítọn lẹ dó, whenuena é zé Jesu tite; dilé yè kàn ẹn dó to Psalm awetọ mẹ ga, dọ, hiẹ Ovi ṣie, egbé wẹ yẹn dè we tọ́n” (OWALỌ 13:32-33).

Whenuena angẹli Gabliẹli hẹn owẹn pagbè gbọnvo Messia lọ tọn wá Malia de, Malia gblọn bo dọ hlan ẹn, dọmọ, “Nawẹ ehe na yín, whenuena yẹn ma yọ́n sunnu gbèdé? Angẹli lọ sọ gblọn bo dọ hlan ẹn dọ, Gbigbọ Wiwé na wá oji we, huhlọn Gigogán tọn nasọ sinyọn oyẹ oji we: enẹwutu ga onú wiwé he tin nado yín didètọ́nsọn hiẹ mẹ, Ovi Jiwheyẹwhe tọn yè na nọ ylọ ẹ” (LUKU 1:34-35). Kẹdẹdi kunnudidè Owé Wiwé lẹ tọn, Malia ji Ovi lọ to aigba ji fi, e ma yín Jiwheyẹwhe to olọn mẹ gba.

Yè ma do Malia hia mí nado yín núdoyẹyigona kavi núsinsẹ̀n gba, ṣigba bo yín pọ́ndego de na onú he jọ̀ gbọn yise po osi po dali, to whenuena Jiwheyẹwhe basi bibẹ́nu núdidá Etọn he Malia ma sọgan gọ́ onú depope na tọn. Ovi gbẹtọ tọn he yín Jesu Klisti, yín pipé po dòdónu Jiwheyẹwhe tọn po. Malia wẹ mẹhe hẹn okún wiwé lọ. Yè ji Jesu gbọn huhlọn núyiwà pipé podọ gọ́fla tọn dali.

Núyiwà agùn depope tọn ma sọgan yín didiọ do Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ gba. To Owé MATIU 1:20 tọn mẹ, mí hia dọ, “… na ehe to ohò etọn mẹ, Gbigbọ Wiwé si wẹ e sọn”. Gbigbọ Wiwé ma yín gbẹtọ klándovo de gba, ṣigba Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn wẹ. Enẹwutu, yè ma ylọ Jesu gbèdé dọ, Ovi Gbigbọ Wiwé tọn gba sọlé e yín dọ Gbigbọ Wiwé mẹ wẹ yè mọhò Etọn te, adavo Ovi Jiwheyẹwhe tọn. Ehe lọ jọ̀ na ehe yè dọ gbọn yẹwhegán Isaia mẹ nido di, dọmọ, “… Dayi e go, awhli de na mọhò, bo nasọ ji visunnu de, bo na ylọ oyín etọn dọ Emmanuẹl” (ISAIA 7:14).

Dogbọn Ovi lọ tọn dali, yè wlán ẹn dọ, “Biọ mi, yẹn nasọ yí Kosi lẹ na we na ogú towe, aigba pòdo lẹ na nútindo towe” (PSALM 2:8). É lẹzùn mẹflitọ mítọn godo he Otọ́ lọ do Ede hia to Ovi lọ mẹ. Enẹwutu, yise to Ovi Jiwheyẹwhe tọn mẹ yín kàndeji de podọ nútotaji de na mí nido mọ whlẹngan. Fie Jiwheyẹwhe gbowhẹ hẹ gbẹtọ te kẹdẹ wẹ to Klisti mẹ, podọ Klisti mẹ wẹ yè hẹn hòmẹgble Jiwheyẹwhe tọn miọn te. Yise to Ovi lọ mẹ wẹ yín yise nugbo dopo akàn he tin to Otọ́ lọ mẹ. “Mẹdepope he mọ́ Ovi, ewọ lọ wẹ ma tindo Otọ́: ṣigba, ewọ he yigbè Ovi tọn, é tindo Otọ́ ga” (1 JOHANU 2:23). Mẹdepope he mọ́ Jiwheyẹwhe yínyín Ovi lọ tọn, ma sọgan tindo Jiwheyẹwhe di Otọ́ etọn gba.

Owé Psalm tọn dọ, matin alọtúndomẹ sọn Yahweh de podọ sọn Ovi lọ de dọ, “Yí osi do sẹ̀n OKLUNỌ bo sọ jaya po sisọsisọ po. Yí nùdonùgo na Ovi lọ, é nikã sadi, mìwlẹ bo nasọ và to ali lọ ji, whenuẹna homẹgble etọn fọ́ngu vude. Donanọ wẹ yé he dín fibẹtado to emẹ lẹ” (PSALM 2:11-12).

Yise to Ovi lọ mẹ wẹ yín núvivẹ na whlẹngan, na ofligọ̀ ma sọawúhia gbọn Otọ́ lọ mẹ to olọn gba, ṣigba gbọn Ovi lọ mẹ to aigba ji. Enẹwutu, yè wlán ẹn dolé dọ, “Mẹhe yise to Ovi mẹ tindo ogbẹ̀ madopòdo: mẹhe ma yise to Ovi mẹ ma to na mọ ogbẹ̀; ṣigba homẹgble Jiwheyẹwhe tọn nọte to é ji” (JOHANU 3:36).

Jiwheyẹwhe ma ná mí núplọ́nmẹ dogbọn Ede tọn dali gba, ṣigba É do Ede hia mí. Ayihun wẹ zédai he yè ṣaka ehe ṣẹ̀ sọn owhè kanwe-kò donu ẹnẹ he wáyì lẹ mẹ gbọn Ovi Jiwheyẹwhe madopòdo tọn dali. Ovi madopòdo dètọ́n akàn wẹ É yín hlan mẹde lẹ, hlan mẹdevo lẹ Ewọ lọ wẹ Ovi he yè dá lọ, podọ yè sọ pọ́n hlan ẹn taidi mẹhe yè ji sọn Jiwheyẹwhe de, podọ ehe wẹ jẹ nado yí tẹnmẹ to madopòdo mẹ. Dagbe tẹwẹ e na yín na mí nado sẹ̀n Jiwheyẹwhe Ovi he yè dètọ́n, kavi he yè dá, kavi ehe yè ji? Ohógbè mọhunkọtọn matin lala gba. Ovi lọ yín didètọ́n sọgbè dolé Owé Wiwé dọ dó. Ovi lọ jọ̀ sọn Jiwheyẹwhe mẹ, podọ enẹwutu wẹ yè ma do ylọ Ẹ dọ Ovi Malia tọn to Owé Wiwé mẹ gba, adavo Ovi dètọ́n dopo akàn Otọ́ tọn. Na núyọ́nẹn egbé tọn wutu, Núyọ́nẹntọ aihọn tọn delẹ lẹn dọ, azin lọ tọ́nsọn Malia mẹ bọ jinukun lọ yín didètọ́n gbọn Gbigbọ Wiwé dali. Eyín e yín mọ dọ to nújijọ̀ mọtọnhunkọ mẹ, bé gbẹ̀zán ylankan he sọawúhia to azin nẹ mẹ na ko dù to jinukun wiwé nẹ lọ ji. Gbọn enẹ mẹ, onú ṣakaṣaka de na ko tin. Ṣigba enẹ ma sọgan jọ̀ gbèdé. Ohógbè Owé Wiwé mẹ tọn he yín “Dètọ́n dopo akàn” yèdọ azin lọsu ga, tọ́nsọn Jiwheyẹwhe mẹ.

To ninọ̀mẹ dọdai Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn gbọn ohó lọ dali, gbọn pọ́ndego lẹ dali, podọ gbọn oló lẹ mẹ, mí mọ núdohia dọdai tọn he to awúwle nado wá ṣiṣẹ̀ mẹ. Onú titegbe lọ wẹ yín dọ, “… na kunnu onú helẹ tọn he yè na to ohó dọ to godo…” (HEBLU 3:5). Jiwheyẹwhe dọhó gbọn yẹwhegán lẹ mẹ, bọ yé pọ́n hlan nukọn mẹ, podọ hlan yéwlẹ wẹ yè hùndohia dọ yé ma to devizọ́nwà hlan yénọzo lẹ gba, adavo hlan míwlẹ (1 PITA 1:12). Sọn whenuena Omẹ Dopo he ko dọhó gbọn yé dali ko lẹzùn gbẹtọ, mí tindo núdohiamẹ Jiwheyẹwhe tọn, gbẹtọ yínyín Klisti tọn he sọawúhia to gọ́fla ṣiṣẹ̀ Etọn tọn mẹ. Yẹwhegán lẹ ko dọ jẹnukọn bọ apọsteli lẹ ko sọ dèkunnu dolé e jọ̀ dó tọn. Omẹ Dopolọ he ko dọ ẹ na Ede gbọn Ohó Etọn dali ko sọawúhia, dọ, “Na ewọ mẹ wẹ gigọ́ ozọn ji Jiwheyẹwhe tọn lẹpo nọnọ̀ to agbasa mẹ” (KOLOSINU 2:9).

E sinyẹnawu nado mọdona, lé e bọawu nado diọ Ohó titegbe Jiwheyẹwhe tọn, he tọ́njẹgbonu po núdohiamẹ Ewlọsu tọn po kaka jẹ whenuena awúsọhia daho Etọn tọn to Klisti mẹ, lẹzùn núplọ́nmẹ yẹwhe-atọ̀n tọn dó. Owéwlántọ he yè nọ ylọ dọ, Emil Bluna wlánwé dogbọn ohóta he tọn dali dọ, “ Ohógbè he yín yẹwhe-atọ̀n tọn yín núhego yè ma sọgan dọhó do. Dawe he yè nọ ylọ dọ, Ogustẹn hia to owé he yè nọ ylọ dọ, (De Trinitate, V 9) mẹ. Podọ dawe he yè nọ ylọ dọ, K. Bat sọ dọ onú dopolọ to owé he yè ylọ dọ, (Kirchliche dogmatik I., I, page. 703) tọn mẹ. Eyín mì lẹnpọ́n titegbe, mì na mọ dọ omẹ atọ̀n- kẹdẹdi omẹ dopo ma yín núde gba, ṣigba ehe wẹ zánnu-agbali de to yé omẹ yẹwhe-atọ̀n-sẹ̀ntọ lẹ po yẹwhe-dopo-sẹ̀ntọ lẹ po ṣẹnṣẹn. Ṣigba e ma yín amìsisá onú de poun tọn gba, ṣigba núyọ́nẹn he dohia omẹ susu kẹdeẹdi onú helẹ hunkọ, sọ dóna dohia núdabla dopo yínyín Etọn tọn po domọna núdohia Etọn tọn po, po Ewọ mẹhe do Ede hia po. Linlẹn yẹwhe-atọ̀n tọn sọawúhia na gbẹtọ lẹ ma mọdona titò whlẹngan Jiwheyẹwhe tọn tọn wutu. Yé gọ̀ biọ zédai otọ́ lẹ tọn glọ́ to núdohiamẹ yẹwhe-atọ̀n tọn mẹ kẹdẹdi azọ́n yetọn. To sisosiso de mẹ, Bible jẹagọ̀do agùn yẹwhe-atọ̀n-sẹ̀ntọ lẹ tọn” wẹ yè wlán to owéwinwlán E. Brunner, Dogmatik, vol. 1, pg. 243-244) mẹ.

Whladopo dogọ́, e yín didọ hézéhézé dọ yẹwhegán lẹ kavi apọsteli lẹ de ma yọ́n núde dogbọn yẹwhe-atọ̀n tọn dali gba. Enẹwutu, ohógbè he yín Jiwheyẹwhe atọ̀n tọn matin to Biblu mẹ gba. Nawẹ omẹ atọ̀n sọgan dogbèpọ́ bo lẹzùn Jiwheyẹwhe dopo dó? Enẹ lọ yín onújonọ de, bo sọ jẹagọ̀do núplọ́nmẹ Biblu tọn, bo sọ yín alọdlẹndó di núplọ́nmẹ Kosi lẹ tọn. Jiwheyẹwhe Madopòdo he yín Nugbo dopolọ wẹ do Ede hia to ninọ̀mẹ vòvo atọ̀n mẹ: to olọn mẹ kẹdẹdi Otọ̀, to aigba ji di Ovi, bo sọ yín Gbigbọ to Yisenọ lẹ po mẹ. Enẹ wẹ kunnudidè Owé Wiwé lẹpo tọn. Aliho he ji wẹ yẹwhegán lẹ po apọsteli lẹ po tindo dọpọ́n po É po te bo sègbè Etọn, yé yọ́n Ẹn hézéhézé bo sọ do É hia to ninọ̀mẹ he É sọawúhia te lẹpo mẹ. Núyọ́nẹntọ lẹ diọ Jiwheyẹwhe dopo zùn omẹ atọ̀n. Núyọ́nẹntọ lẹpo to didọ, dọmọ, Biblu ma mọdona núplọ́nmẹ yẹwhe-atọ̀n tọn gba. Dinvie to nukọnyíyí mẹ, yé gbẹ́sọ to avùn dopolọ hò. Nawẹ enẹ sọgan yín wiwà dó?

Ohóta 13
OYÍN OKLUNỌ TỌN

Godo he Oklunọ Jiwheyẹwhe ko ná osẹ́n ao lẹ wẹ É dọhó vivẹ he dọ, “… to otẹn fie yẹn hẹn oyín ṣie yín flinflin te lẹpo yẹn na wá de we bo sọ dona we.” (ESỌDUSI 20:24). Na otẹn dopo nẹ lọ mẹ wẹ Oklunọ Jiwheyẹwhe hẹn Oyín Etọn zùn yínyọ́nẹn te, finẹ wẹ omẹ de sọgan dó jlojẹ nado sẹ̀n Ẹn te to gbigbọ mẹ podọ to nugbo mẹ. Sọn bibẹ́nu, Oklunọ do Oyín Etọn hia omẹ he yọ́n Ẹn lẹ. “Podọ hlan Ṣẹti, ewọ ga wẹ yè sọ ji visunnu de; é sọ ylọ oyín etọn dọ Enọṣi: whenẹnu wẹ gbẹtọ lẹ ṣẹ̀ nado to avàleyan Oyín Oklunọ tọn.” (GENẸSISI 4:26).

To owé EKSỌDUSI 33:11-23 tọn mẹ, yè to didohia hézéhézé núdohiamẹ Oyín Jiwheyẹwhe tọn tọn. Whedepopenu Oklunọ dọhó bo sọ do jọmiọn Etọn hia hlan omẹ de, É nọ hẹn Oyín Etọn zùn yínyọ́nẹn hlan omẹ mọtọnhunkọ ga. Oklunọ dọhó hlan Mọse onù hlan onù. Mọse jlo nado mọ gigo Jiwheyẹwhe tọn. To whenẹnu Oklunọ gblọn hlan ẹn dọmọ, “Ewọ sọ dọmọ, do gigo towe hia mi, yẹn vẹ̀ we. Ewọ sọ dọmọ, yẹn na hẹn dagbewà ṣie lẹpo gbọn nukọn towe, bo nasọ lá Oyín Oklunọ lọ tọn to nukọn towe…” Jiwheyẹwhe ma yín mamọdona kavi tin to whiwhla tẹn de mẹ gba, ṣigba É de afọ jẹgbonu bo sọ hẹn Ede zùn yínyọ́nẹn podọ Oyín Etọn ga.

Núdohiamẹ Oyín Oklunọ Jiwheyẹwhe tọn tọn yín onú he ji yè dóna táhinhọ́n do titegbe. Na Mọse tọn, Oklunọ zọ́n azọ́n ẹn dọmọ: “ Dọhó hlan Aalọn podọ hlan visunnu etọn lẹ, dọmọ, Alọpa he ji wẹ mì na nọ dona ovi Islaẹli tọn lẹ lọ; mì na nọ dọ hlan yé dọ, Oklunọ lọ ni dona we, bo payi ogo we: Oklunọ lọ ni hẹn nukunmẹ etọn nado to sisẹ́ to oji we , bo yín hòmẹhùnnọ hlan we: Oklunọ lọ ni zé nukunmẹ etọn lọ daga to oji we, bo na jijọho we. Mọwẹ yé na yí Oyín ṣie do ovi Islaẹli tọn lẹ lọ ji do; yẹn bo nasọ dona yé.” ( OSỌHA 6: 23-27).

Jiwheyẹwhe ma dọhó gbèdé po ohóta lẹpo gba, ṣigba É dọhó to Oyín Etọn mẹ. Whedepopenu he gbẹtọ lẹ to yíylọ Ẹ kavi to azọ́nwà hlan Ẹn, yé nọ basi popo to Oyín Etọn mẹ. Mọdopolọ wẹ e jọ̀ dó to whenu Alẹ̀nù Hóhó po Yọ́yọ́ tọn tọn mẹ.

Ehe wẹ osẹ́n dóai Jiwheyẹwhe tọn lọ, dọ Jiwheyẹhwe yín mimọ to ofie É do Oyín Etọn hia te kẹdẹ: “Ṣigba otẹnmẹ lọ he Oklunọ lọ Jiwheyẹwhe mìtọn na dè sọn whẹndo mìtọn lẹpo mẹ nado yí Oyín etọn do finẹ, yèdọ fininọ̀ etọn wẹ mì na nọ din hlan podọ finẹ wẹ hiẹ na nọ wá” (DEUTELONOMI 12:5).

Sọlọmọni lọsu dọhó nugbo dopolọ tọn whenuena é to tẹmpli lọ hùn; to odẹ̀hihò etọn mẹ, é dọ, dọmọ: “… Na akọta aigba tọn lẹpo nido yọ́n oyín towe nado nọ dibusi we, dilé Islaẹli omẹ towe lẹ to wiwà dó, podọ yé nido yọ́nẹn dọ yè ylọ ohọ̀ he ehe yẹn ko dó lọ gbọn oyín towe dali. (1 AHỌLU 8: 43). “Enẹwutu omẹ ṣie lẹ na yọ́n oyín ṣie to azán lọ gbè, na yẹn wẹ mẹhe to ohódọ: doayi e go, yẹn wẹ.” ( ISAIA 52: 6).

Jiwheyẹwhe dopolọ wẹ sọ dọhó hlan Mọse dọ, “Yẹn na yín wẹ do mi hlan mì de”. É do Ede hia ovi Islaẹli tọn lẹ to osó sinai tọn ji kẹdẹdi ohógbè helẹ dọmọ: “Jiwheyẹwhe dọ ohó he lẹpo, dọmọ, Yẹn wẹ Oklunọ Jiwheyẹwhe towe, he hẹn we tọ́nsọn aigba Egipti tọn ji wá, tọ́nsọn owhé afanùmẹ tọn gbè.” (EKISỌDUSI 20:1-2). Yẹwhegán Isaia táhinhọ́n do ohó he Oklunọ Lọsu dọ ji, dọmọ. “… Yẹn Oklunọ wẹ; omẹ tintan, podọ gọ́na godotọ, yẹn lọ wẹ.” (ISAIA 41:4) “Yẹn wẹ Oklunọ (Yahweh): ehe wẹ oyín ṣie: gigo ṣie wẹ yẹn ma na jó na mẹdêvo, mọ yẹn ma na jó pipa ṣie na boṣiọ pipa lẹ” (ISAIA 42: 8). “Yẹn, yèdọ yẹn wẹ Oklunọ; podọ dogọ́ yẹn, Whlẹngantọ de matin… Enẹwutu mì wẹ kunnudètọ ṣie, wẹ Oklunọ dọ, dọ yẹn wẹ Jiwheyẹwhe.” (ISAIA 43:11-12). “Le wẹ Oklunọ dọ, Ahọlu Islaẹli tọn, podọ Omẹflítọ etọn Oklunọ Awhànpa lẹ tọn; Yẹn wẹ omẹ tintan, Yẹn wẹ omẹ godotọ; Jiwheyẹwhe de matin to godo ṣie.” ( ISAIA 44:6). “… Yẹn wẹ Oklunọ mẹhe basi onú lẹpo” ( ISAIA 44:24). “Yẹn wẹ Oklunọ mẹdevo de matin, Jiwheyẹwhe de matin gọ́na mi: yẹn ko blagbajana we, eyín hiẹ ma tlẹ ko yọ́n mi: Na yé nido yọ́nẹn sọn whèzízẹ podọ sọn whèyíhọ, dọ mẹdevo de matin gọ́na mi; Yẹn wẹ Oklunọ mẹdevo de matin.” ( ISAIA 45:5-6). “… Yẹn lọ wẹ; Yẹn wẹ omẹ tintan, Yẹn wẹ omẹ godo tọn ga. Alọ ṣie ga wẹ yí dòdónu aigba tọn dóai, adusilọ ṣie wẹ dlẹn olọn lẹ: whenuena yẹn ylọ yé, yé fọ́n nọte dopọ́.” ( ISAIA 48:12-13).

To owé Alẹ̀nù Hóhó tọn lẹpo mẹ, omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹpo yọ́n Oyín Oklunọ lọ tọn bo sọ yín yíylọ gbọn Oyín dopolọ dali. Tùnmẹ lọ to owé Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn mẹ dlẹalọdó hézéhézé, dọ, “… JESU wẹ hiẹ na ylọ Oyín Etọn ( YAHSHUA)” ( MATIU 1:21). É yín jiji di Whlẹngantọ, Mẹssia Oklunọ lọ ( LUKU 2:11). Oyín lọ tindo kọ̀ndopọ́ po whlẹnganzọ́n he yè na Ẹn po to whenuena yè to owhẹgbo na Ẹn (LUKU 2:21).

E to dandanmẹ nado mọdona aliho he mẹ Jiwheyẹwhe do Ede hia te, to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ taidi Otọ́ to olọn mẹ, podọ di Ovi to aigba ji, podọ gbọn Gbigbọ Wiwé dali to Agùn Etọn mẹ. E to dandanmẹ nado yọ́n Oyín he mẹ oflígọ̀ mítọn yín bibasi te, podọ to Oyín he mẹ mí sọgan dọnsẹpọ́ Jiwheyẹwhe te. Otẹn dopo gê wẹ tin to aigba ji fie Jiwheyẹwhe do Ede hia te hlan whlẹngan mítọn, enẹwẹ nado dọ, to JESU KLISTI OKLUNỌ tọn mẹ. Enẹwutu mẹdepope he jlo nado dín Jiwheyẹwhe dóna dín In mọ to otẹn fie jẹ É ni yín mimọ te. Mẹdepope he jlo nado mọ Jiwheyẹwhe dóna mọ Ẹn to otẹn he jẹ É ni yín mimọ te. Mẹdepope he jlo nado sè ogbè Etọn dóna wá otẹn fie jẹ na ewọ nido sè ogbè Etọn. Finẹ lọ wẹ É do Ede hia te po Oyín Etọn po. Ofi dopo gê he gbẹtọ lẹpo sọgan pé Jiwheyẹwhe te wẹ yín to JESU KLISTI OKLUNỌ mítọn mẹ.

Etẹwutu wéplọ́nmẹtọ lẹ do diọ Oyín Yahweh tọn do Jehova podọ Yahshua tọn do Jesu bọ yè ma sọ mọdona? To ogbè Heblu tọn mẹ, Oyín Oklunọ YHWH tọn dóna yín dopolọ to owé Alẹ̀nù Hóhó po Yọ́yọ́ tọn po mẹ. Yè ma na ogbè tùnmẹ devo de gba. Whiwhèpò winwlán Yahweh tọn wẹ yín Yah kẹdẹdi El he nọte na Elohim. Ohógbè he yín Hallelu-Yah wẹ yín dọ, mì pa Yahweh; tùnmẹ Isa-Yah tọn wẹ yín dọ, Yahweh wẹ whlẹngan: Yahshua tùnmẹ dọ Yahweh whlẹngantọ; Isra-El tunmẹ dọ mẹhe dèahì po Jiwheyẹwhe po; Otadena Iṣma-El tọn wẹ Jiwheyẹwhe he nọ sè ohó; Immanu-El tùnmẹ dọ Jiwheyẹwhe tin to mí de podọ kakadoi. Whedepopenu he Oklunọ Jiwheyẹwhe do Ede hia to finẹ, wẹ É nọ hẹn Oyín Etọn zùn yínyọ́nẹn to otẹn dopolọ mẹ fie jẹ yè ni nọ sẹ̀n Ẹn te.

To owé Alẹ̀nù Hóhó tọn mẹ, “YẸN NA YÍN” yín didohia di Jiwheyẹwhe. Mọdopolọ wẹ e sọ yín didọ dó to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ hlan Oklunọ mítọn. “Yẹn wẹ akla ogbẹ̀ tọn…”( JOHANU 6:48) “Yẹn wẹ hinhọ́n aihọn tọn” ( JOHANU 8:12). Nado dóyise dọ, whlẹngantọ mítọn wẹ “YẸN NA YÍN”, enẹwutu wẹ Ewlọsu do dọ hézéhézé dọmọ, “Enẹwutu wẹ yẹn dọ hlan mì, dọ, mì na kú to ylando mìtọn mẹ: na eyín mì mayise dọ YẸN LỌ WẸ mì na kú to ylando mìtọn lẹ mẹ… Enẹwutu Jù lẹ dọ hlan ẹn, dọ, owhè towe ma yì kandé-ao, hiẹ ko sọ mọ Ablaham? Jesu sọ dọ hlan yé, dọ, whẹpo yè ji Ablaham yẹn tin” (JOHANU 8:24, 57-58). “YẸN WẸ lẹngbọhọtọ dagbe lọ, yẹn sọ yọ́n lẹngbọ ṣie titi lẹ, ṣie titi lẹ sọ yọ́n mi” (JOHANU 10:14). “Jesu sọ dọhlan yé, dọ, YẸN WẸ fọ́nsọnkú po ogbẹ̀ po…” (JOHANU 11:25). “Yẹn wẹ vệntin nugbo…” (JOHANU 15:1).

Ohógbè he yín “YẸN NA YÍN” yín zinzán na Oklunọ mítọn to alọ susu mẹ kẹdẹdilé mí mọ dó. Eyín mẹde zé ohógbè he tin to owé yẹwhegán Isaia tọn mẹ lẹ jlẹdo Owé Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn lẹ go, whenẹnu wẹ omẹ lọ dóna mọ lé alọdlẹndó Oklunọ mítọn yín zinzán dó to Alẹ̀nù Hóhó po Yọ́yọ́ po mẹ. E dóna yín didohia hézéhézé dọ Omẹ dopolọ wẹ to ohódọ to whelẹponu. “… A savo blo, YẸN WẸ nukọntọ po godotọ po…” (OSỌHIA 1:17). “Oklunọ dọmọ, YẸN WẸ Alfa, YẸN WẸ Omẹga, odòdó, opòdo, mẹhe tin, bo ko tin, bo sọ ja, Ganhunupo” (OSỌHIA 1:8). Jẹnukọnna Ẹn, mẹde matin podọ to godo Etọn, mẹde ma sọ tin. Omẹ Ganhunupo dopo gê wẹ tin.

Ovi lọ dọ, dọmọ, “Yẹn wá to oyín Otọ́ ṣie tọn mẹ…” (JOHANU 5:43). “Otọ́, pagigona oyín towe…” (JOHANU 12:28). “Yẹn ko do oyín towe hia omẹ he hiẹ ná mi sọn ayihọn mẹ lẹ…” (JOHANU 17:6). Kẹdẹdi wiwà gbẹtọ lẹpo tọn, omẹ lẹpo nọ yín yínyọ́nẹn gbọn oyín yetọn dali. To alọ dopolọ mẹ, Oklunọ Lọsu do Ede hia to omẹ he mẹ mí sọgan yọ́n Oyín Etọn te. Apájlẹ dagbe he họakuẹ lọ wẹ ehe apọsteli Paul dọ, dọmọ: “Hiẹ Mẹnu wẹ, Oklunọ? Oklunọ sọ dọmọ, YẸN Jesu mẹhe hiẹ to hòmẹkẹ̀ndo wẹ…” (OWALỌ 9:5).

“… Otọ́ Wiwé, whlá yé he hiẹ ná mi to oyín dewe tọn mẹ… Yẹn sọ hẹn oyín towe zùn yínyọ́nẹn hlan yé” (JOHANU 17:11, 26). É gbẹ́sọ to mọ wà to egbé. Oyín Otọ́ tọn po Ovi tọn po yín dopolọ, yèdọ Jesu, he yín Yahshua – YAHWEH Whlẹngantọ. Fidepope he oyín he ma yín didohia te to tùnmẹ nugbo lọ tọn mẹ, gbẹtọ he to finẹ lẹ nọ gbẹnkẹnna agùn bibasi po otànhó he ma yín Biblu tọn lẹpo po.

“Enẹwutu, lé wẹ mì ni nọ hodẹ̀ dó: Otọ́ mítọn he tin to olọn mẹ, Hihiọ wẹ oyín towe…” (MATIU 6:9). “Sọlé yè hẹn ẹn pọ́nte hú angẹli lẹ do dilé é ko mọ oyín he gbọnvode yí hú yé” (HEBLU 1:4).

Yè dopagbè Ogbẹ̀ madopòdo tọn hlan mí to oyín Etọn mẹ (JOHANU 20:31). Podọ jonaylando sọ yín mimọ to oyín Etọn mẹ (OWALỌ 10:43). Núdepope he mí nọ mọyí sọn Jiwheyẹwhe de nọ wá gbọn oyín Jesu Klisti tọn mẹ. Devizọ́nwàtọ Jiwheyẹwhe tọn depope ma ko zán azọ́nyínkọ kavi ohógbè yẹwhe-atọ̀n tọn gba, ṣigba yé wà onú lẹpo to oyín Etọn mẹ. Kẹdẹdi Owé Wiwé lẹ, núdepope he Yisenọ lẹ nọ wà dóna yín to oyín Etọn mẹ, dọ, “Núdepope he mì to bibasi to ohó mẹ, kavi to wiwà mẹ, mì nọ basi popo to oyín Jesu Oklunọ tọn mẹ, bo nọ ná opẹ hlan Jiwheyẹwhe Otọ̀ gbọn ewọ mẹ” (KOLOSINU 3:17).

Azán lọ ja whenuena kligonu lẹpo na dẹ́ do odò, podọ odẹ́ lẹpo nasọ yígbè dọ Jesu Klisti wẹ Oklunọ (FILIPINU 2:10-11). Whenuena Jiwheyẹwhe dótana fligọ̀zọ́n Etọn, whenẹnu wẹ núhe yè wlán na yín hinhẹn ṣẹ̀, dọ: “Yẹn sè ogbè daho de sọn olọn mẹ to didọmọ, do ayi e go, gohọ̀ Jiwheyẹwhe tọn tin to gbẹtọ lẹ de, ewọ nasọ nọ̀hẹ yé, yé na yín omẹ etọn, Jiwheyẹwhe lọsu nasọ nọ̀hẹ yé, bo nasọ yín Jiwheyẹwhe yetọn. Jiwheyẹwhe nasọ súnsún dasìn lẹpo sẹ̀ sọn nukun yetọn mẹ; okú ma nasọ tin ba, kavi awubla, kavi avi, mọ awufiẹsa ma na tin ba: na onú tintan lẹ ko juwáyì. Ewọ he sọ sinai to ofin lọ ji dọmọ, Pọ́n, yẹn diọ onú lẹpo zùn yọ́yọ́. E sọ dọ hlan mi, dọmọ, Wlánwé: ohó helẹ dódó po nugbo po wẹ. É sọ dọ hlan mi, dọ, E vọ. Yẹn wẹ Alfa, yẹn wẹ Omẹga, odòdó, opòdo. Yẹn nasọ ná ewọ he núgblahú nù vọnu. Ewọ he gbawhàn wẹ na dùgú onú popo tọn; yẹn nasọ yín Jiwheyẹwhe etọn, ewọ nasọ yín ovi ṣie” (OSỌHIA 21:3-7).

Ohóta 14
NÚJLẸDONÚGO HE YỌ́N ZINZÁN

Owéfọ he mí na hia to Owé Wiwé lẹ mẹ, na do Mẹflitọ hia to Jiwheyẹwhe yínyín Etọn mẹ podọ ga to Gbẹtọ yínyín Etọn mẹ. Whedepopenu he yè lá Wiwá Etọn, e nọ yín didohia to godo mẹ dọ Mẹsẹ́do wẹ É yín. Eyín É dọhó do Ede kavi do Wiwá Etọn go, mí nọ mọ to gbèdidó lẹ mẹ dọ, É ko wá. Awelẹ sọgbè. Na onú nugbo lọ po apáde gbẹtọ tọn po dóna yín owhẹ̀sùna.

To aijijẹ Jipa Edẹni tọn mẹ godo, Oklunọ dopagbè wiwá okún lọ tọn gbọn yọnnu lọ mẹ, he na gbàtana odàn lọ. Enẹwutu, É dọ hlan odàn lọ, dọmọ, “Yẹn na yí okẹ̀n do hiẹ po yọnnu lọ po ṣẹnṣẹn; podọ do okún towe po okún etọn po ṣẹnṣẹn: ewọ na só ota towe, hiẹ na só afọgbẹ̀n etọn” (GENẸSISI 3:15). Klisti he yín Messia lọ, wẹ Okún yọnnu lọ tọn he hó yè dọ, ehe Bibluhiatọ lẹpo yọ́nẹn. Enẹwutu wẹ Ewọ ma do ylọ Malia dọ onọ Etọn gbèdé kẹdẹdilé omẹ he pò lẹ wà dó gba, ṣigba bo ylọ ẹ dọ yọnnu (JOHANU 2:4).

“Ogánpò ma na tọ́nyìsọn Juda, kavi opò ogán tọn sọn afọ etọn lẹ ṣẹnṣẹn, whẹpo ṣilo do wá gba; hlan é dali wẹ tónusisè gbẹtọ lẹ tọn na te. Bo nọ sìn osọ́vi etọn hlan ovệntin go, po kẹtẹkẹtẹvi etọn po hlan ovệntin whanpẹnọ go:” (GENẸSISI 49:10-11). “Viyọnnu Ziọni tọn É, jaya dahodaho, dabobo hiẹ viyọnnu Jelusalẹm tọn É: dayi e go, ahọlu towe ja de we; nugbonọ wẹ ewọ, bo tindo whlẹngan; whiwhẹnọ, bo hẹ́ kẹtẹkẹtẹ de ji, yèdọ kẹtẹkẹtẹsiwhe de ji, ovú kẹtẹkẹtẹ de tọn.” (ZEKALIA 9:9). To Owé MATIU 21 tọn po MALKU 11 tọn po; po Owé LUKU 19 tọn po Owé JOHANU 12 po mẹ, mí mọ ṣiṣẹ̀ pagbè helẹ tọn to whenuena Klisti hẹ́ osọ́ ji biọ Jelusalẹm mẹ to azán ayidego tọn de gbè. To Owé OSỌHIA 5:5 tọn mẹ, Klisti yín yíylọ dọ, Kinnikinni whẹndo Juda tọn tọn.

“Yẹn na zé yẹwhẹgán fọ́n na yé sọn mẹmẹsunnu yetọn lẹ mẹ, jijlẹdo ogo é; yẹn yí ohó ṣie lẹpo do onù etọn mẹ, é bo na dọhó hlan yé he yẹn degbéna ẹn lẹpo. É bo na wá jọ, dọ mẹdepope he ma na tuntóai hlan ohó ṣie he é na dọ to oyín ṣie mẹ lẹ, yẹn na kàn ẹn biọ sọn é de.” (DEUTELONỌMI 18:18-19). To wẹndagbè ẹnẹlẹ mẹ, Mẹssia lọ yín alọdlẹndó to dọdaizọ́n Etọn lẹ mẹ, kẹdẹdi Ovi gbẹtọ tọn. Pita dọhó to Owé OWALỌ 3:22-23 tọn mẹ, dọmọ, “Mọse dọ hlan Otọ́ lẹ nugbonugbo, dọ, Oklunọ Jiwheyẹwhe mìtọn na zé yẹwhegán de tite hlan mì to mẹmẹsunnu mìtọn lẹ mẹ, di yẹn hunkọ; ewọ wẹ mì ni yise to onú he é na dọ hlan mì lẹpo mẹ. E na sọ wá jọ, ayiha depope he mayí yẹwhegán lọ sè, wẹ yè na súdo sọn gbẹtọ lẹ mẹ.” Mẹssia lọ yín yẹwhegán Jiwheyẹwhe tọn. Ohó Etọn to dandanmẹ hlan omẹ he jlo nado sọawúhia to Jiwheyẹwhe nukọn lẹpo. Ewọ mẹ wẹ Jiwheyẹwhe ná gblọndó godo tọn te to aigba ji, po ṣiṣẹ̀ Ohó Etọn he yè ko dọ lẹpo tọn, gbọn dọdai lẹpo mẹ.

“Etẹwẹ gbẹtọ, bọ hiẹ do to núflín jẹ é go? Podọ ovi gbẹtọ tọn, bọ hiẹ do to didla ẹ pọ́n? Hiẹ yí i do dá hùwhẹnọ pẹvide hú Jiwheyẹwhe, Hiẹ sọ yí gigo po yẹyi po do ṣinyọn ojẹgbakun nệ. Hiẹ ko yí i do dogán do azọ́n alọ towe nù tọn lẹ ji, Hiẹ sọ yí onú popo do afọ etọn glọ.” (PSALM 8:4-6). Kọ̀ndopọ́ ṣiṣẹ̀ dọdai he tin to Alẹ̀nù Hóhó po Yọ́yọ́ tọn po mẹ yín onú huhlọnnọ de. “Mẹhe, tintin to ohia Jiwheyẹwhe tọn mẹ, ma lẹn ẹn na ale nado sọzẹn hẹ Jiwheyẹwhe gba: ṣigba é klọ́n gigo etọn dai, é yí ojlẹmọ afanùmẹ tọn de na ede, yè basi i to apájlẹ gbẹtọ lẹ tọn mẹ: mimọ ẹn to apájlẹ gbẹtọ de tọn mẹ, é whiwhẹ ede, bo sọ lẹzùn tónusètọ kakajẹ okú, yèdọ okú satin tọn. Enẹwutu Jiwheyẹwhe zé é do aga ga, bo sọ na oyín de ewọ he hú oyín lẹpo; dọ to oyín Jesu tọn mẹ kligonu lẹpo nido nọ jẹklo, yé he tin to olọn mẹ lẹ tọn, yé he tin to aigba lẹ tọn, podọ yé he tin to aigba sabọ lẹ tọn po. Podọ na odẹ́ lẹpo ni nọ yígbè dọ, Jesu Klisti wẹ Oklunọ, hlan gigo Jiwheyẹwhe Otọ́ tọn. (FILIPPINU 2:6-10).

“Ewọ na dawhá ylọ mi, dọ, Hiẹ wẹ otọ́ ṣie, Jiwheyẹwhe ṣie, podọ awinyan whlẹngan ṣie tọn. Yẹn ga na yí i do basi plọ́nji ṣie daho pete ahọlu aigba tọn lẹ tọn” (PSALM 89:26-27). “Na mẹhe é yọ́nẹn jẹnukọn, ewọ wẹ é ko dè nado yín mẹkọ̀ndopọ́ hlan apájlẹ ovi etọn tọn, na ewọ nido yín oplọ́nji to mẹmẹsunnu susu ṣẹnṣẹn” (LOMUNU 8:29). “Podọ whenuena é hẹn plọ́nji lọ wá aihọn mẹ, é dọmọ, gbọ angẹli Jiwheyẹwhe tọn lẹpo ni nọ litaina ẹn” (HEBLU 1:5). “Mẹhe mẹ míwlẹ dó ofligọ̀ te gbọn ohùn etọn mẹ, yèdọ ojona ylando tọn; mẹhe yín apájlẹ Jiwheyẹwhe tọn he yè ma mọ, ovi plọ́nji to yé he yè dá lẹpo mẹ” (KOLOSINU 1:14-15). “Enẹwutu eyín omẹ de tin to Klisti mẹ, mẹdidá yọ́yọ́ wẹ ewọ: yè ko hẹn onú hóhó lẹ juwáyì; bo dayi e go, onú lẹpo lẹzùn yọ́yọ́” (2 KỌLINTINU 5:17). “… mẹhe yín kunnudètọ nugbonọ lọ, omẹ plọ́nji sọn oṣiọ lẹ mẹ…” (OSỌHIA 1:5).

“Enẹwutu Oklunọ lọsu na ná ohia de mì; dayi e go, awhli de na mọhò, bo nasọ ji visunnu de, bo na ylọ oyín etọn dọ Emmanuẹl” (ISAIA 7:14). “… Josẹfu, hiẹ ovi Davidi tọn, a dibú nado plán Malia asi towe blo, na enẹ he to ohò etọn mẹ, Gbigbọ Wiwé si wẹ é sọn. É nasọ ji visunnu de, JESU wẹ hiẹ na nọ ylọ oyín etọn, na ewọ wẹ na whlẹn omẹ etọn lẹ gán sọn ylando yetọn lẹ mẹ. Onú helẹ pó sọ jọ, na ehe yè ko dọ sọn Oklunọ de gbọn onù yẹwhegán lẹ tọn mẹ nido di” (MATIU 1:20-22).

“Na yè ji ovi de hlan mí, yè ná ovisunnu de hlan mí; ahọludu nasọ tin to abọ́ etọn ji: yè na nọ ylọ oyín etọn dọ Jawu, Hónamẹtọ, Jiwheyẹwhe Huhlọnnọ, Otọ́ Madopòdo, Ahọvi Jijọhonọ. Ahọludu etọn po jijọho po ma na ponù, to ofin Davidi tọn ji, podọ to ahọludu etọn ji, nado nọ pọ́n e go, podọ nado sọ́ yonu etọn hẹn-ayi gbọn whẹ̀dida dali; podọ gbọn dódó dali, sọn dinvie, yèdọ kakadoi. Vivẹnu OKLUNỌ awhanpa lẹ tọn tọn na basi ehe” (ISAIA 9:6-7).

Yè dọhó hlan mí dogbọn ovi he dóna yín jiji tọn dali kẹdẹdi Jiwheyẹwhe Huhlọnnọ podọ Otọ́ Madopòdo. Awelẹ, yèdọ gbẹtọ yínyín lọ po ninọ̀mẹ nugbo lọ po yín didọ hézéhézé to Owé Wiwé lẹ mẹ. Yẹwhegán Isaia dọhó hòmẹmimiọn tọn, dọmọ, “Mì hẹn alọ madogannọ sinyẹn, bo sọ hẹn okligonu he ma sinyẹn dote. Mì dọ hlan yé he ayiha gọ́na obú lẹ, dọ, Mì wlekli, dọmọ, mì dibú blo: pọ́n, Jiwheyewhe mìtọn na wá po ahọsuyí po; ewọ na wá bo nasọ whlẹn mì” (ISAIA 35:3-4).

Jiwheyẹwe ma dọ gbèdé dọ Ewọ tindo Ovi de he tin to apá Etọn, Mẹhe Ewọ ko dọ, dọ É na sẹ́do. Ewlọsu wẹ wá na Ede bo yí tẹnmẹ ovi tọn. Ohia he mí nado yọ́nẹn, wẹ yín dọ, “Whenẹnu wẹ nukun nukuntọnnọ lẹ tọn na hùn, otó tókunọ lẹ tọn nasọ hùn. Whenẹnu wẹ potẹnnọ na lọ́n di agbanlin, odẹ́ ungbọpẹn tọn nasọ jihàn…” (ISAIA 35:5-6). Ehe lẹpo wá ṣiṣẹ̀ mẹ hézéhézé to devizọ́n Oklunọ mítọn Jesu Klisti tọn tọn mẹ. Nukuntọnnọ lẹ mọ nú, tókunọ lẹ sè nú, sẹkunọ lẹ zinzọnlin, podọ ungbọpẹnnọ lẹ sọ dọhó (LUKU 7:22).

Yè dọ hlan mí to Owé ISAIA 40:3, 9-10 tọn mẹ dọ, “Ogbè mẹde tọn he to awhádo to zungbo mẹ, dọ, Mì jla aliho OKLUNỌ (YAHWEH) tọn dó, mì basi alihogbó jijlọ to zùnmẹ na Jiwheyẹwhe mítọn (ELOHIM)… Hiẹ wẹndagbenọ Jelusalẹm tọn, Zé ogbè towe daga po huhlọn po: zé e daga, a dibú blo; dọ hlan otò Juda tọn dọ, Mì pọ́n Jiwheyẹwhe mìtọn. Do ayi e go, OKLUNỌ JIWHEYẸWHE (ELOHIM-YAHWEH) na wá po alọ sinsinyẹn po, awà etọn na dùgán nệ…” Yahweh Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn wẹ Yahshua Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn. Jiwheyẹwhe tin to aga na mí kẹdẹdi Otọ́, Jiwheyẹwhe wá míde to Ovi mẹ, podọ Jiwheyẹwhe tin to mí mẹ gbọn Gbigbọ Wiwé dali. É do Ede hia to alọ vòvo mẹ nado hẹn titò whlẹngan Etọn tọn hlan mí dali wá ṣiṣẹ̀ mẹ.

Ohóta 15
JESU WẸ OKLUNỌ LỌ

To pipli vọfọ́n tọn depope mẹ, fidepope he nújijọ dagbe de jọ te, omẹ lẹpo nọ ná gigo Jesu Klisti Oklunọ. Ṣigba e ma wá hinhọ́nnu na hógbè he omẹ helẹ nọ zán. Kẹdẹdi Owé Wiwé, eyín mẹde dọ, dọ, Jesu Klisti wẹ Oklunọ, omẹ lọ dóna dlẹnalọdó É kẹdẹdi Jiwheyẹwhe, eyín e ma yín mọ, bé núdohiamẹ nugbo yín ovọ́. Whenuena Jesu yín didohia to gbẹtọ yínyín Etọn mẹ, mí mọ Ẹn to Jiwheyẹwhe de kẹdẹdi Yẹwhegán podọ Ovi gbẹtọ tọn, Mẹhe ma sọgan wà núde to Ededenu. “Enẹwutu Jesu gblọn, bo dọ hlan yé, dọmọ, nugbo, nugbo, wẹ yẹn dọ hlan mì, Ovi ma sọgan wà núde ededenu, adavo onú he é mọ Otọ́ wà: na núdepope he é wà, ehelẹ wẹ Ovi to wiwà mọ ga… Yẹn ma sọgan wà núdepope dêdenu gba; lé yẹn sè, wẹ yẹn to whẹ̀da dó: dódó wẹ whẹ̀dida ṣie: na yẹn ma to ojlo ṣie lọsu din gba, adavo ojlo mẹhe do mi hlan tọn” (JOHANU 5:19,30). To nugbo de mẹ, mí matindo omẹ unvinọ de kavi omẹ núyọ́nẹntọ de gba, kavi omẹ huhlọnnọ de po omẹ he matindo huhlọn de po to Jiwheyẹwhe yínyín Etọn mẹ to ofi gba. Adavo dawe lọ Jesu Klisti, Mẹhe ma wà ojlo Ewlọsu titi tọn, adavo ojlo Jiwheyẹwhe tọn.

Owé Wiwé lẹ lọsu sọ dlẹnalọdó É kẹdẹdi Oklunọ Mẹhe dọhó huhlọnnọ, “Jesu sọ wá yé de, bo dọ hlan yé, dọmọ, Aṣẹ lẹpo wẹ yè ko jo hlan mi to olọn mẹ podọ to aigba ji.” (MATIU 28:18). To gbẹtọ yínyín Etọn mẹ, Jesu yín alọdlẹndó kẹdẹdi Yẹwhegán de, whẹ̀gbọtọ de, kẹdẹdi whẹ̀yídọtọ de, kẹdẹdi Ovi gbẹtọ tọn, po onú he pò lẹpo po. Whenẹnu É yín mimọ to Jiwheyẹwhe de. Mọkẹdẹ wẹ Stefani mọ Ẹn dó. “… é zínnukun do aga do olọn mẹ, bo sọ mọ gigo Jiwheyẹwhe tọn, po Jesu po to ote to adusilọ Jiwheyẹwhe tọn mẹ. É sọ dọmọ, pọ́n, yẹn mọ olọn lẹ hùn, po Ovi gbẹtọ tọn po to ote to adusilọ Jiwheyẹwhe tọn mẹ” (OWALỌ 7:55-56). Stefani mọ gigo daho Jiwheyẹwhe tọn, yèdọ Shekinah lọ. Gigo he mẹ wẹ Ovi gbẹtọ tọn na wá te, “Ṣigba whenuena Ovi gbẹtọ tọn na wá to gigo etọn mẹ, po angẹli lẹpo po é po, whenẹnu wẹ é na sinai to ofin gigo etọn tọn ji” (MATIU 25:31).

E to dandan mẹ nado tindo oyọ́nẹn nugbo, dọ, Jesu ma yín Oklunọ poun gba, ṣigba Oklunọ Lọsu wẹ. To jiji Etọn whenu, lẹngbọhọtọ lẹ sè yè to lilá, dọmọ, “Na yè ji Whlẹngantọ de hlan mì to egbé to otò daho Davidi tọn mẹ, he yín Klisti Oklunọ” (LUKU 2:11). Ehe hó wẹ Paul dọ to whenuena é wlán dọ, “… omẹ depope ma sọgan dọ dọ Jesu wẹ Oklunọ, adavo to Gbigbọ Wiwé mẹ” (1 KỌLINTINU 12:3). Gbigbọ dopolọ wẹ to whelẹponu (afọ 4), Oklunọ dopolọ (afọ 5), Jiwheyẹwhe dopolọ kaka jẹ vivọnu Biblu tọn tọn. “Mẹdidá ẹnẹlẹ dopodopo tindo awà ṣidopo ṣidopo lẹ́do é pé; yé sọ gọ́na nukun to hòmẹ: yé ma sọ gbọjẹ to okle po ozán po do to didọmọ, Wiwé, wiwé, wiwé, wẹ Oklunọ Jiwheyẹwhe Ganhunupo; he ko tin, bo ko sọ tin, bo sọ ja” (OSỌHIA 4:8). “Oklunọ mítọn podọ Jiwheyẹwhe mítọn, hiẹ wẹ jẹ nado yí gigo, yẹyi, po huhlọn po: na hiẹ wẹ dá onú popo, podọ to ojlo towe mẹ wẹ yé do tin, bọ yè sọ do dá yé” (OSỌHIA 4:11).

Dogbọn hógbè alọpãlọpa po dohia alọpãlọpa lẹ po tọn dali, Jiwheyẹwhe dopolọ wẹ to azọ́nwà to whelẹponu. “… yè sọ sè ogbè daho lẹ sọn olọn mẹ wá to didọmọ, Ahọludu aihọn tọn lẹzùn ahọludu Oklunọ mítọn tọn, po Klisti etọn tọn po; ewọ nasọ to ahọludu kakadoidoi” (OSỌHIA 11:15).

“Yẹn sọ sè ogbè lélé de to olọn mẹ, to didọmọ, Dinvie wẹ whlẹngan, huhlọn, ahọludu Jiwheyẹwhe mítọn tọn, po huhlọn Klisti etọn tọn po wá…” (OSỌHIA 12:10).

“Mí dopẹna we, Oklunọ È Jiwheyẹwhe Ganhunupo, hiẹ mẹhe tin, bo sọ tin, bo sọ ja; na hiẹ ko yí huhlọn daho towe, bo ko sọ to ahọludu” (OSỌSHIA 11:17). To vivọnu, yè dọ hlan mí Omẹ dopo he na wá dùahọlu.

Awhàngbatọ ohù mẹpọ́nnu tọn tọn lẹ na jihàn pipa tọn lẹ dopa Lẹngbọvu lọ po ohógbè helẹ po, dọmọ, “Kiklo po nújawu po wẹ azọ́n towe, Oklunọ È Jiwheyẹwhe Ganhunupo; dódó po nugbo po wẹ ali towe, hiẹ Ahọlu mẹwiwé lẹ tọn” (OSỌHIA 15:3).

To Owé OSỌHIA 16;7 tọn mẹ, ogbè de yín sisè sọn agbà lọ mẹ, dọmọ, “Mọwẹ Oklunọ È, Jiwheyẹwhe Ganhunupo, nugbo po dódó po wẹ whẹ̀dida towe lẹ”.

Núdabla daho Jiwheyẹwhe yínyín tọn gbẹ́sọ tin to domamọna mẹ. E dóna yín mọ, na ojlo Jiwheyẹwhe tọn wẹ, dọ, mí ma sọgan mọdọna yì sisosiso kavi dindona onú sisosiso Jiwheyẹwhe tọn lẹ gba, ṣigba mí na mọdona yé gbọn Gbigbọ Wiwé dali, e ma yín gbọn tunmẹ gbẹtọ de tọn dali gba. É jlo dọ mí ni wá nukọn Etọn po sisi po bo ná to pipa Ẹ kakadoi.

Jesu Klisti yín jiji taidi gbẹtọ de. Kẹdẹdi ovi, yè zé É whle to tẹmpli lọ mẹ (LUKU 2:22-24).

Simeọn zé É hẹn to awà lẹ mẹ, “… bo dona Jiwheyẹwhe, bo sọ dọmọ, Oklunọ È, dinvie wẹ a ni jo devi towe do ni yì jijọho, kẹdẹdi ohó towe” (LUKU 2:28-29).

Whenuena Ovi lọ dọhó kẹdẹdi gbẹtọ, É dọ, dọmọ: “Na Otọ́ yín kiklo hú mi” (JOHANU 14:28). Whenuena É dọhó kẹdẹdi Oklunọ, É dọ, dọmọ: “Dopo wẹ yẹn po Otọ́ po” (JOHANU 10:30). Otọ́ lọ to olọn mẹ, Ovi to aigba ji, dinvie mí dóna na wá oyọ́nẹn nẹ kọ̀n, “… Otọ́ tin to yẹn mẹ, podọ yẹn to Otọ́ mẹ” (JOHANU 10:38). E sọgan yín to adamẹ, kavi to odò, kavi to Otọ́ mẹ, ohó nẹlẹ pó sọgbe nugbo, É hẹn gbèdidè nẹlẹ pó ṣẹ̀ to hógbè he mẹ dọmọ, “Ewọ he ko mọ mi ko mọ Otọ́…” (JOHANU 14:9).

Apọsteli Pita dlẹnalọdó devizọ́n Oklunọ Jesu Klisti tọn kẹdẹdi ohógbè helẹ, dọmọ, “… Jesu Nazalẹti tọn, dawe jlodè sọn Jiwheyẹwhe de hlan mì gbọn azọ́n huhlọnnọ lẹ po nújawu lẹpo po ohia lẹ po dali, he Jiwheyẹwhe wà gbọn é dali to ṣẹnṣẹn mìtọn, yèdọ dilé mìlọsu yọ́nẹn do; mẹhe yè yí ogbèmimá yinyọ́nẹn tọn po yinyọ́nẹn dali Jiwheyẹwhe tọn po do jo hlan mìwlẹ yì, mì sọ gbọn alọ ylankan mẹ whè é do satin go, bo sọ hù i: mẹhe Jiwheyẹwhe zétite whenuena é túnkàn awufiẹsa okú tọn: na é ma sọgan yín wiwà dọ yè ni gbọn alọ etọn mẹ hẹn é go gba” (OWALỌ 2:22-24). Eyín gbẹtọ, podọ to gbẹtọ yínyín Etọn mẹ, É kú to gohọ̀ agbasalan Etọn mẹ. Gbọn fọ́nsọnkú Etọn mẹ, É gbawhàn okú tọn bo sọ ná mí jlọjẹ nado diọ sọn gohọ̀ agbasalan tọn mẹ biọ gohọ̀ fọ́nsọnkú tọn mẹ.

Apọsteli Pita wlán dọmọ, “… OKLUNỌ (YAHWEH) dọ hlan Oklunọ (YAHSHUA) ṣie, dọ, hiẹ sinai to adusilọ ṣie mẹ, kaka yẹn nado yí kẹntọ towe lẹ do basi tokloafọligbe towe tọn. Enẹwutu na mẹhe to owhé Islaẹli tọn gbè lẹpo ni yọ́nẹn hézéhézé dọ, Jiwheyẹwhe ko yí Jesu dopolọ mẹhe mì whè do satin go, do basi Oklunọ Klisti” (OWALỌ 2:34-36).

Apọsteli Paul dọ, dọmọ, “Ṣigba míwlẹ to núyọ́nẹn Jiwheyẹwhe tọn dọ to núdabla mẹ, yèdọ núyọ́nẹn he whlá, he Jiwheyẹwhe ko dóai jẹnukọnna aihọn hlan gigo mítọn: ehe ahọvi aihọn he tọn lẹ de ma yọ́nẹn: na eyín yé ko yọ́nẹn, yé ma do whè Oklunọ gigo tọn do satin go gba” (1 KỌLINTINU 2:7-8).

To Owé 1 KỌLINTINU 6:14 tọn mẹ, Paul wlán dọ, “Jiwheyẹwhe he zé Oklunọ tité, na zé mílọsu tité ga gbọn huhlọn etọn mẹ”.

Mẹdepope he wá Klisti de ma sọgan yí Jesu taidi ovivu he to adọzàn de ji kavi ovi he tin to alọ Malia tọn mẹ de gba, ṣigba adavo yé ni yí I taidi Mẹwhè do satin go, he kú, bo sọ fọ́nsọn oṣiọ lẹ mẹ. Yè dọhó do Oklunọ he lọ go di Gbigbọ Wiwé to alọ dopolọ mẹ kẹdẹdilé Owé JOHANU 4:24 tọn dọ do dọ, Gbigbọ wẹ Jiwheyẹwhe. “Dinvie Oklunọ lọ wẹ Gbigbọ lọ: ofie Gbigbọ Oklunọ tọn tin te, mẹdèkannujẹ tin to finẹ” (2 KỌLINTINU 3:17). Apọsteli Paul sọ gbẹnkanna dọmọ, “Ṣigba mí omẹ popo matin nukunmẹ ṣinyọnnu he to gigo Oklunọ tọn pọ́n taidi to mẹpọ́nnu de mẹ, wẹ yè diọ do apájlẹ dopolọ mẹ sọn gigo mẹ jẹ gigo mẹ, yèdọ taidi sọn gigo Oklunọ tọn mẹ” (2 KỌLINTINU 3:18).

Na omẹ delẹ ehe lọ sọawúhia di apájlẹ he yè ma mọdona de tọn, ehe yè ma sọgan dọ̀ndopọ́ gba, hlan mẹdevo lẹ eyín núhe sọgbe bo sọ tin to kọ̀ndopọ́ mẹ. To Owé 2 KỌLINTINU 4:5-6 tọn mẹ, Paul wlán dogbọn Gigo Klisti Mẹhe yín apájlẹ Jiwheyẹwhe tọn tọn dali, bo sọ dohia mí dọ, “Na míwlẹ ma to yẹwhehó míde tọn dọ gba, adavo Klisti Jesu Oklunọ tọn; mílọsu mẹmẹglọ mìtọn na Jesu tọn wutu. Na Jiwheyẹwhe, he dègbèna hinhọ́n nado họ́nwun sọn zinvlu mẹ, ko họ́nwun to ayiha mítọn lẹ mẹ nado ná hinhọ́n oyọ́nẹn gigo Jiwheyẹwhe tọn tọn omẹ to nukun Jesu Klisti tọn mẹ”.

Ohóta 16
MẸDEPOPE HE YÍGBÈ JESU KLISTI TỌN…
BÉ GBÈYÍYÍ NUGBO TỌN KAVI LALO TỌN WẸ?

To wẹndagbelilá mẹ, odẹ́tẹdo ohó ji susu nọ tin do gbèyíyí Jesu Klisti tọn po ji. Wẹndagbèlátọ lọ nọ kànbiọ yé mẹhe wá nukọn na lẹnvọjọ lẹ, nado vọdọ, gbèyíyí Jesu Klisti tọn. To whenẹnu yẹwhehódọtọ na ná yé adọgbó dọ, dinvie na yé ni yín Jesu Klisti tọn. Kẹdẹdi ohóta he pò lẹpo po, e to dandan mẹ nado dindona to owhẹ̀hó he mẹ núhe gbèyíyí Biblu tọn hlan Jesu Klisti Ovi Jiwheyẹwhe tọn tọn yín, nado yín mẹsùwhẹ̀na to Jiwheyẹwhe nukọn.

Gbèyíyí mẹde titi tọn hlan Jesu Klisti Ovi Jiwheyẹwhe tọn, yín onú titegbe de na whlẹngan mítọn. Kẹntọ podọ mẹglatọ Jiwheyẹwhe tọn he ko tùnafọ nugbo he lọ ji bo sọ hẹn oklọ dopolọ he yè nọ̀pọ́ basi wá. Owéfọ atọ̀n gê wẹ mí na zán na apáwhé jẹagọ he yè nọ zán na Ohó lọ.

Yé mẹhe gọ́na gbigbọ mawé lẹ dawhá ogbè lélé bo to didọ, dọmọ, “Bo pọ́n, yé dawhá dọmọ, Etẹwẹ wà mí po hiẹ po, Jesu, hiẹ Ovi Jiwheyẹwhe tọn? Bé hiẹ wá to ofi whẹpo ojlẹ lọ na wá nado doyana mí wẹ? (MATIU 8:29). Wẹndagbe Malku tọn wlánwé, dọmọ: “Gbigbọ mawé lẹ, whedepope yè mọ ẹn, nọ jẹklo to nukọn etọn, bo nọ to awhádo dọ, Hiẹ wẹ Ovi Jiwheyẹwhe tọn” (MALKU 3:11). Luku lọsu wlán dọ, “Dọmọ, Jo mí do abọẹ; etẹwẹ mí do nado wà to de we, hiẹ Jesu Nazalẹti tọn? Hiẹ wá nado hù mí súdo wẹ? Yẹn yọ́n mẹhe hiẹ yín, Omẹ Wiwé Jiwheyẹwhe… Aovi lẹ tọ́nsọn omẹ susu go ga, bo to awhádo dọmọ, Hiẹ wẹ Klisti, Ovi Jiwheyẹwhe tọn…” (LUKU 4:34, 41).

Omẹ Jiwheyẹwhe tọn de dọhó hlan dawe azọ̀ntọ de, dọmọ, “… to oyín Jesu Klisti Nazalẹti tọn mẹ, fọ́n bo zinzọnlin” (OWALỌ 3:6). Ṣigba kẹdẹdilé mí ko mọ do dọ, gbigbọ mawé lẹ lọsu nọ zán oyín Jesu tọn po ohógbè nugbo tọn he yín “Jesu Nazalẹti tọn” kavi “Ovi Jiwheyẹwhe tọn” po.

Matin dọpọ́n mẹde titi tọn po Jesu Klisti po, podọ matin kọ̀ndopọ́ hẹ Ẹ, bé whenẹnu ohó gbèyíyí tọn he yè basi ma yín núdepope gba. Jẹnukọn na onú lẹpo, omẹ dopodopo dóna tindo hùdo núdohiamẹ tọn sọn olọn mẹ. Whenẹnu gbèyíyí po zọnlinzin hẹ Klisti po to osi mẹ yín núhe sọgbe. Yè dọ hlan mí to Owé Wiwé mẹ dọ, “Mẹhe yise to Ovi mẹ tindo ogbẹ̀ madopòdo: mẹhe ma yise to Ovi mẹ ma to na mọ ogbẹ̀; ṣigba hòmẹgble Jiwheyẹwhe tọn nọte to é ji” (JOHANU 3:36).

Núdohiamẹ yise tọn dóna tọ́nsọn gbèyíyí mẹ, dọ, “… Ohó lọ tin to de we, yèdọ to onù towe mẹ, podọ to ayiha towe mẹ: enẹ wẹ, ohó yise tọn, he mí to yẹwhehó etọn dọ; dọ eyín hiẹ na yí onù towe do yígbè Jesu Oklunọ tọn, bo nasọ yise to ayiha towe mẹ dọ Jiwheyẹwhe zé é tité sọn oṣiọ lẹ mẹ, yè na whlẹn we gán” (LOMUNU 10:8-9). Paul sẹsinwhena ehe dolé, dọ, “… Yẹn yise, enẹwutu wẹ yẹn dọhó; mìwlẹ yise ga, enẹwutu wẹ mì do dọhó ga” (2 KỌLINTINU 4:13). Gbèyíyí he matin gbọn yise to Jesu Klisti Oklunọ mẹ tọn dali nado dóyisena Ohó Jiwheyẹwhe tọn lẹ yín lalo.

Apọsteli Johanu dọ hlan mí, dọmọ, “Mẹnu wẹ ewọ he gbawhàn aihọn tọn, adavo yé he yise dọ Jesu wẹ Ovi Jiwheyẹwhe tọn?” (1 JOHANU 5:5).

Satani zán ohógbè vlẹkẹsi de to whenuena é tẹn Oklunọ pọ́n to awà tẹmpli tọn ji to aga, dọmọ, “… Eyín hiẹ yín Ovi Jiwheyẹwhe tọn, lọ́nsọn ofi yì odò…” (LUKU 4:9).

Gbèyíyí hlan Jesu Klisti Ovi Jiwheyẹwhe tọn dóna yín bibasi to alọ dopo gê mẹ, e sọgan yín gbọn ovi Jiwheyẹwhe tọn lẹ kavi gbọn ovi kẹntọ lẹ tọn dali ga. Yisenọ he tin to agùn gbẹ́pipli tọn lẹ mẹ, yèdọ agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọsu zán ohógbè dopolọ. Gbèyíyí nọ yín núhọakuẹ eyín e tin to kọ̀ndopọ́ mẹ hẹ kunnudidè Biblu mẹ tọn lẹpo, podọ yise mẹde titi tọn to Klisti mẹ podọ osi to Jiwheyẹwhe po Ohó Etọn po mẹ. Omẹ dopodopo tindo húdo núdohiamẹ mẹde titi tọn sọn Jesu Klisti de.

E sinyẹnawu titegbe na susu to yẹwhehódọtọ lẹ mẹ nido tunmẹ Owé 1 JOHANU 4:2-3 tọn dagbedagbe, dọmọ: “Ehe mẹ wẹ mì ni yọ́n Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn: Gbigbọ he yígbè dọ Jesu Klisti wá to agbasalan mẹ lẹpo, Jiwheyẹwhe de é jọ̀ sọn. Gbigbọ he ma yígbè dọ Jesu Klisti wá to agbasalan mẹ lẹ, ma jọ̀ sọn Jiwheyẹwhe de gba; ehe wẹ gbigbọ agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn, ehe tọn mì ko sè dọ é ja; yèdọ to dinvie é tin to aihọn mẹ”. To owéfọ he mẹ yè dlẹnalọdó ohó susu kẹdẹdilé omẹ de sọgan mọ dó to núpinpọ́n etọn tintan mẹ. Mí to hódọ do núyọ́nẹn nugbo he yín dọ Yahweh wẹ yín Yahshua ji, yèdọ Whlẹngantọ lọ, Mẹyíamìsisádodè lọ, Klisti Oklunọ he wá to agbasalan mẹ lọ.

Gbèyíyí he mẹde basi po nùflo etọn lẹ po, kavi ehe é vọ́dọ na yè kànbiọ ẹ dọ, é ni vọ́dọ wutu, gbèyíyí nẹ ma sọgbe gbọn alọ depope mẹ. Gbigbọ depope he ma yígbè Jesu Klisti tọn to ninọ̀mẹ Biblu mẹ tọn ji, é ma jọ̀ sọn Jiwheyẹwhe de gba. Enẹ wẹ gbigbọ agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn po gbèyíyí ewlọsu titi tọn po. Omẹ depope he yígbè Jesu tọn to alọ devo mẹ, to didohia dọ ewọ lọ ma tindo núyọ́nẹn nugbo lọ, dọ, Yahweh Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn wẹ Jesu Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn. Yé ma sọgan mọdona gba. Omẹ depope he mọ́ Ohó Jiwheyẹwhe tọn po aṣẹpipa nugbo Etọn lẹpo po, to didọ, dọmọ, ewọ lọ yín máhẹtọ to gbigbọ agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn mẹ.

Apọsteli Paul dọhó vivẹvivẹ do wiwá Etọn to ninọ̀mẹ agbasalan tọn ji, dọ, “… Jiwheyẹwhe to dido Ovi etọn titi hlan to ohia gbasalan he gọ́na ylando, podọ na ylando, ko gblewhẹ̀do ylando to agbasalan mẹ: na yè nido hẹn ogbèdai osẹ́n tọn ṣẹ̀ tọ mí mẹ, mẹhe ma zinzọnlin di agbasalan tọn, adavo di Gbigbọ tọn” (LOMUNU 8:3-4).

Na gbẹtọ jai to ylando mẹ gbọn gohọ̀ agbasalannọ he mẹ bo na sọ kú na enẹ tọn wutu, enẹwutu Mẹfligọ̀tọ lọ dóna wá to ohia agbasalan ylando tọn mẹ. Núplọ́n jẹagọ he dọ, dọ yè ji Malia matin ylando tọ́nsọn agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ de. Klisti kẹdẹ wẹ Mẹhe ma tindo ylando depope, podọ na Ewọ kẹdẹ wẹ yè nọ zán ohógbè he na “Mẹhe ma tindo mọdọ depope” (1 PITA 1:19). É dóna wá to agbasalan ylando tọn de mẹ, ṣigba bo ma tindo mọdọ kavi ylando depope to Ede mẹ, na É nido whlẹn núdidá he jai biọ ylando mẹ sọn ninọ̀mẹ ylando tọn lọ mẹ. É dóna yín dódónọ hlan osẹ́n podọ na enẹ tọn wutu É dóna zé dẹ̀hodo de do Ede ji, yèdọ ehe ko tin to míwlẹ ji (GALATIA 3:13).

Ohógbè he yín “Onọ wiwé Malia he ma tindo mọdọ de” matin lala gba. Malia yín apáde núdidá he jai tọn, bọ yè zán ewọ di núzinzán de nado kẹalọyí Omẹ Dopo he ma tindo ylando bo sọ flí mí gọ̀ sọn ylando mẹ. Jinukun wiwé lọ yín didó do núzinzán mawé de mẹ. Dinvie yé mẹhe yè ji to ylando mẹ lẹ sọ kẹalọyí Klisti Mẹhe ma tindo ylando depope. Nugbo omẹ nẹlẹ hẹn adọkunnu olọn mẹ tọn to núzinzán okọ́ tọn lẹ mẹ sọlé yé yín apáde núdidá he jai lọ tọn do. E ma yín dọ núzinzán lọ wẹ yín núhọakuẹ lọ gba, ṣigba jinukun he tin to núzinzán lọ mẹ. “Ṣigba míwlẹ tindo adọkunnu he to núzinzán okọ́ tọn lẹ mẹ, na owhanpẹ huhlọn tọn nido yín Jiwheyẹwhe tọn, bo ma yín sọn míwlẹ mẹ gba” (2 KỌLINTINU 4:7).

Omẹ depope he dọ poun dọ, “Ovi Jiwheyẹwhe tọn wẹ Jesu Klisti”, podọ to enẹ godo bo lẹn bo sọ yise kẹdẹdilé é jlo dó, ma ko mọdona ohókànbiọ lọ gbọn alọ depope mẹ gba. Podọ mẹdepope he dọ poun dọ, “Yẹn yise dọ Jesu wá to agbasalan mẹ” ma ko dlẹnalọdó núhe Owé Wiwé lẹ to kunnudè na nugbonugbo. Klisti wá matin mọdọ podọ matin ylando. Satani ma tindo aṣẹpipa depope to Ewọ ji gba. Ṣigba É dóna lẹzùn ylandonọ na mí omẹ pó tọn wutu, bo sọgbe hẹ mẹhòbá he, dódó Jiwheyẹwhe tọn to bibiọ na ylando. Enẹwutu, É dóna kú na míwlẹ, nado flí mí gọ̀ bo sọ tún mí dote sọn okú si. “Na okú wẹ ale ylando tọn; ṣigba núniná Jiwheyẹwhe tọn wẹ ogbẹ̀ madopòdo to Jesu Klisti Oklunọ mítọn mẹ” (LOMUNU 6:23).

Ninọ̀mẹ devo de tin, ehe mẹ mí sọgan mọdona núplọ́nmẹ agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn te. To Owé episteli 2 JOHANU 1:7 tọn mẹ, apọsteli Johanu dọ, dọmọ, “Na mẹklọtọ susu ko jẹgbonu yì biọ aihọn mẹ, yèdọ yé he ma yígbè dọ Jesu Klisti wá to agbasalan mẹ. Mẹklọtọ wẹ ehe lọ podọ agọ̀jẹdo-Klistigotọ”. E yín domọna dagbedagbe dọ, to ehe yè ylọ dọ zédai apọsteli lẹ tọn mẹ núde matin he yè dọ dogbọn kọlilẹ́wá agbasalan Jesu Klisti tọn mẹ tọn gba. To finẹ, mí mọ ohógbè he yín, “… sọn dinvie yì É na wá nado dawhẹ̀ na mẹgbẹ̀ po oṣiọ lẹ po…” Nugbo owhẹ̀dida godogodo tọn ma tindo núdepope nado wà po kọlilẹ́wá Jesu Klisti tọn po gba.

Plaun to jiyìyì Oklunọ tọn godo, yè dọ hlan núplọ́ntọ lẹ, dọ, “… Jesu he lọ, he yè yí do olọn mẹ sọn mì de, nasọ lẹ́gọ̀wá dilé mì mọ ẹn bọ é jei olọn do” (OWALỌ 1:11). Oklunọ Jesu he fọ́nsọn oṣiọ lẹ mẹ tindo agbasa fọ́nsọnkú tọn de ehe mẹ É sọgan dù bo sọ nù te (LUKU 24:43), agbasa he mẹ Tọmasi sọgan yí alọviyẹyẹ etọn do (JOHANU 20:27). “Enẹwutu Jesu dọ han yé, dọ, Yọpọ emi, mì tindo núde nado dù?… Jesu sọ wá, bo yí akla bo yí na yé, mọkẹdẹ wẹ whevi ga” (JOHANU 21:5, 13).

Mẹdepope he jẹagọdo agbasa Jesu Klisti tọn dopo he lọ go nado dọhó do wiwá Etọn go, omẹ lọ to didohia to núyiwà he mẹ dọ, núplọ́nmẹ agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn wẹ. Kẹdẹdi Owé Johanu 14 tọn, Oklunọ yì olọn mẹ nado wléawu otẹn de tọn dai, bo dopà kọlilẹ́wá tọn nado hẹn mí yì olọn mẹ fie nọ̀tẹn susu tin te. Whenẹnu wẹ Owé 1 KỌINTINU 15:51 tọn po 1 TẸSALONIKA 4:13 tọn po, po Owéfọ susu devo lẹ po na yín ṣiṣẹ̀. Domọna titò whlẹngan Jiwheyẹwhe tọn tọn kẹdẹdilé yè hùndohia yẹwhegán lẹ po apọsteli lẹ po dó, yín hinhẹnbú mlẹnmlẹn to otànhó agùn tọn mẹ, to otànhó agùn tọn mẹ, apọsteli tẹ kavi yẹwhegán tẹwẹ dọyẹwhehó kẹdẹdi devizọ́n apọsteli lẹ tọn.

Núplọ́nmẹ agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn yín mimọ nugbo dọ kọlilẹ́wá agbasa Jesu Klisti, Asisúnọ, Mẹhe na lẹ́gọ̀wá nado zé Asivu Etọn yì whégbe tọn, yín gbigbẹ́ dai. Dogbọn nújijọ daho he lọ tọn dali, núde matin he yín zédai gba. Ṣigba Owé Wiwé dọhó do kọlilẹ́wá Klisti tọn ji, do fọ́nsọnkú yé mẹhe na yín máhẹtọ to bẹ́yìlọn mẹ mẹ, podọ didiọ agbasa kúkú yé mẹhe togbẹ̀ to ojlẹ nẹ lọ mẹ tọn do agbasa fọ́nsọnkú tọn he mẹ yè na zé mí yì aga nado pé Oklunọ te to aslọ mẹ. Podọ omẹ pẹvi de wẹ mọdona núhe kàn núdùdù alọwle hunwhẹ̀ Lẹngbọvu lọ tọn (OSỌHIA 19), kavi ahọludu owhè fọtọ́n (OSỌHIA 20).

Jesu Klisti Dopolọ he yè yì do olọn mẹ nasọ lẹ́gọ̀wá nado yí omẹ Etọn lẹ do whégbe jẹnukọnna nukunbibia daho lọ podọ whẹpo whẹ̀dida nado wá aigba ji. To núdepope mẹ, e ma pé na mí nido yí onù mítọn lẹ kẹdẹ do yígbè núde tọn gba, ṣigba mí tindo hùdo núdohiamẹ Jesu Klisti tọn. Awelẹ pó dóna sọgbe hẹ Biblu, dọ, na mí nido yígbè Jesu Klisti, Ovi Jiwheyẹwhe tọn tọn dọ Ewọ wẹ Oklunọ, podọ nado dèkunnu dọ, Ewọ Jesu Dopolọ na lẹ́gọ̀wá to agbasalan mẹ nado zé mí Asivu lọ yì núdùdù alọwle hunwhẹ̀ Lẹngbọvu lọ tọn kọ̀n.

Ohóta 17
DAWE JESU KLISTI LỌ

“… (Johanu 19:5) Mì pọ́n dawe lọ” wẹ Pilati dọ whenuena é pọ́n hlan Jesu. Sọn jiji Jesu tọn jẹ okú Etọn, É yín didohia kẹdẹdi gbẹtọ, na e vẹawuna omẹ delẹ nado mọdona. Taidi gbẹtọ, É yín jiji do aihọn he mẹ, bo sọ mlọnai to adọzán de ji (LUKU 2:7). É dù bo sọ nù, agbọpe É bọ É sọ damlọn, É viavi bo sọ hodẹ̀, po núhe pò lẹpo po. Whenuena É to kúkú, É dawhá ogbè lélé, dọmọ, “… Otọ́, alọ towe mẹ wẹ yẹn jo gbigbọ ṣie do: lé é dọ ehe, é jo gbigbọ etọn do.” (LUKU 23:46). Visunnu po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn lẹpo po sọgan dọ onú dopolọ. É yí otẹn mítọn to sisi pipé de mẹ, yèdọ yè klán Ẹn sọn Jiwheyẹwhe go kẹdẹdilé É dawhá do, dọ, “… ELI, ELI, LAMA SABAKTANI? Enẹ wẹ, Jiwheyẹwhe ṣie, Jiwheyẹwhe ṣie, etẹwutu wẹ hiẹ gbẹ́ mi dai?” (MATIU 27:46). Mí yín mẹgbigbẹ́ sọn Jiwheyẹwhe de. To whenẹnu É yí otẹn mítọn, podọ agọ̀jijẹ mítọn po ylando mítọn po yín zizédo É ji. To whenẹnu Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn jẹlá sọn É mẹ.

Enẹgodo, yè sọwhán adaja mẹ nệ bọ ohùn kọ̀n ai jẹgbonu, whenẹnu wẹ yè gbọwhẹ̀ hẹ mí bọ Owé Wiwé yín hinhẹn ṣẹ̀ dọ, “… Jiwheyẹwhe tin to Klisti mẹ, bo to whẹ̀gbọ hẹ aihọn hlan ede, bo ma sọ to ylando yetọn hia hlan yé gba” (2 KỌLINTINU 5:19). Nugbo wẹ awelẹ. Tintan wẹ kinklán, podọ awetọ wẹ owhẹ̀dọgbọ. Ehe lọ to dandanmẹ na ylando gbẹtọ lẹpo tọn wutu. To ninọ̀mẹ he Jiwheyẹwhe do Ovi Etọn hlan te yín winwlán hézéhézé to Owé Wiwé lẹ mẹ. “Ṣigba whenuena ojlẹ gigọ́ lọ wá, Jiwheyẹwhe do Ovi Etọn hlan, mẹhe yè ji sọn yọnnusi de, he yè ji to osẹ́n glọ, na é nido flí yé he tin to osẹ́n glọ lẹ, na míwlẹ nido mọ yí sọdodovi ovi lẹ tọn” (GALATIA 4:4-5).

Oklunọ lẹzùn afànumẹ de. “Ṣigba é klọ́n gigo etọn dai, é yí ojlẹmọ afànumẹ tọn de na ede, yè sọ basi i to apájlẹ gbẹtọ lẹ tọn mẹ: mimọ ẹn to apájlẹ gbẹtọ de tọn mẹ, é huwhẹ ede, bo sọ lẹzùn tónusètọ kaka jẹ okú, yèdọ okú satin tọn” (FILIPINU 2:7-8). Kẹdẹdi afànumẹ, yè dọhó do É go do kọ̀ndopọ́ he mẹ po wiwà ojlo Oklunọ tọn tọn po. To Owé yẹwhegán Isaia tọn mẹ, titò ofligọ̀ tọn yín didọ to tunmẹ lẹpo mẹ. Podọ ohógo he yín “afànumẹ” yín winwlán to kọ̀ndopọ́ helẹ mẹ. “PỌ́N devi ṣie, mẹhe yẹn gọalọna, mẹvivẹ ṣie, mẹhe go hòmẹ ṣie hùn do; yẹn ko yí Gbigbọ ṣie do é ji: ewọ nasọ hẹn whẹ̀dida jẹgbonu wá na Kosi lẹ” (ISAIA 42:1). To Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, ṣiṣẹ̀ Owéfọ he lọ tọn yín winwlán to Owé MATIU 12:17-21 tọn mẹ.

To Owé MATIU 3:16-17 tọn mẹ, yè dọ hlan mí lé hòmẹhùn Jiwheyẹwhe tọn wá dawe Jesu Klisti ji do. “Podọ Jesu, whenuena yè ko baptizi nệ, é tọ́n jẹ age to afọdoponẹji sọn osìn mẹ: bo pọ́n, olọn hùn hlan ẹn, é mọ Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn jẹte di apoe bo jẹ do é ji: bo pọ́n, ogbè de sọn olọn lẹ mẹ, didọmọ, Ehe wẹ Visunnu ṣie; Mẹvivẹ ṣie, mẹhe mẹ hòmẹ ṣie vivi te talala”. Agbasa okú tọn wẹ agbasa lọ, enẹwutu Gbigbọ dóna jẹ do É ji nado diọ agbasa lọ do makú mẹ. To asiko dopolọ mẹ, zizédai di Ovi to devizọ́n lọ mẹ lọsu sọawúhia ga.

To Owé MATIU 17:2-5 tọn mẹ, nukunmẹ didiọ dawe Klisti Jesu lọ tọn jọ nugbo to nukun núplọ́ntọ Etọn atọ̀n lẹ tọn po Mọse po Eli tọn po mẹ. To Owé MATIU 3:17 tọn mẹ, yè dọ hlan mí dọ, “… to ewọ mẹ wẹ yẹn yín hòmẹhùnnọ te”, podọ to ota 17 mẹ, azọ́n lọ wẹ yín dọ, “Mì nọ sè etọn”. Visunnu po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn lẹ po nọ dotó ogbè Etọn, bo yise to wẹndagbe Etọn mẹ bo sọ wléawu nado yín bibaptizi kẹdẹdilé Biblu dọ do. Yé nọ kẹalọyí Gbigbọ Wiwé to alọ dopolọ mẹ kẹdẹdi Ewọ Oviplọ́nji lọ basi do, gbọn omẹ he mẹ Jiwheyẹwhe Lọsu dèkunnu bo sọ yín hòmẹhùnnọ to Ewọ mẹ.

Dawe he yè dá to apájlẹ Jiwheyẹwhe tọn mẹ, he lẹzùn huhlọnnọ. Ṣigba É mágbè nado dè aliho ylankan bo sọ yín omẹ búbú. Na Jiwheyẹwhe basi gbẹtọ do aliho he ji é na jai te, whenẹnu na Jiwheyẹwhe nido tindo jlọjẹ nado flí gbẹtọ lọ gọ̀. Núdidá yọ́yọ́ to Klisti mẹ wẹ hòmẹhùnhùn Jiwheyẹwhe tọn, ehe gọ̀wá visunnu lẹ po viyọnnu Etọn lẹ po ji. Yé yín zizé daga sọn fie yé jai te bo sọ yín gigọ̀ do otẹn yetọn he Jiwheyẹwhe dè na yé mẹ. To pipégan visunnu po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn lẹpo po tọn mẹ, e na sọawúhia dọ, yéwlọsu ni magbè nado wà ojlo Jiwheyẹwhe tọn kẹdẹdi pọndego Oviplọ́nji lọ tọn. “… e ma yín ojlo ṣie, ṣigba na ojlo towe ni yín wiwà” (LUKU 22:42), podọ dogọ́, “Hòmẹ ṣie hùn nado wà ojlo towe Jiwheyẹwhe ṣie È; nugbo osẹ́n towe tin to yẹn hòmẹ dọ́n” (PSALM 40:8).

“Mìwlẹ ga, mẹhe yè ko hẹn zùn jonọ, zùn kẹntọ to ojlẹ de mẹ dai to ayiha mìtọn mẹ gbọn azọ́n ylankan dali, wẹ é sọ gbowhẹ hẹ to dinvie. To agbasa agbasalan etọn tọn mẹ gbọn okú mẹ, nado hẹn mì wá to wiwé mẹ ma do diho podọ ma do whẹkọ to ewọ nukọn” (KOLOSINU 1:21-22).

“Bé lé eyín ovi lẹ yín máhẹtọ to agbasalan po ohùn po mẹ, ewlọsu basi máhẹtọ to e mẹ ga; dọ gbọn alọ okú tọn mẹ é nido hù mẹhe tindo huhlọn okú tọn súdo, enẹ wẹ, lẹgba; bo sọ whlẹn yé he gbọn osi okú tọn mẹ tin to ogbẹ̀whenu yetọn lẹpo mẹ jẹ mẹmẹglọnọ mẹ” (HEBLU 2:14-15). Enẹ wẹ wẹndagbe gigonọ Oklunọ Jesu Klisti mítọn tọn, Mẹflitọ donanọ lọ.

To Alẹ̀nù Hóhó mẹ, titò fligọ̀ tọn yín didohia to aliho susu avọ́sinsán tọn de mẹ. Gbẹtọ he ko klán sọn Jiwheyẹwhe de ma do jlọjẹ nado wá nukọn Etọn gba. Enẹwutu avọ́sinsán owhẹ̀dọgbọ tọn, po owhẹ̀gbọtọ po, po owhẹ̀yídomẹjitọ po dóna tin dandan. Na Ablaham tọn, yè dohia mí pọ́ndego dagbe de, mẹhe yí ovi sunnu etọn Isaki do sánvọ́ (GENẸSISI 22). É to alọdlẹndó Messia lọ he na wá kú kẹdẹdi Visunnu Jiwheyẹwhe tọn to otẹn mítọn mẹ. Isaki hẹn nake agbà lọ tọn lẹ ehe ji yè tệ do. Klisti Lọsu hẹn satin ehe ji yè whè É do lọ. Kaka jẹ túndote ovi Islaẹli tọn lẹ tọn sọn Egipti mẹ, yé yín ylọ dọ togùn sọn asiko he mẹ yé mọ túndote yetọn yí te (EKSỌDUSI 12:3). Islaẹli yín yiylọ dọ agùn. Mọse yín owhẹ̀gbọtọ po whẹ̀yídomẹjitọ po to ninọ̀mẹ vòvo mẹ. Ewọ wẹ mẹhe nọ yí ohó sọn Jiwheyẹwhe de bo nọ wá dọ na gbẹtọ lẹ lọ. “…Ewọ dopolọ wẹ Jiwheyẹwhe dohlan nado yín ogán, mẹwhlẹntọ gbọn alọ angẹli lọ tọn mẹ he sọawúhia to nukan mẹ.” (OWALỌ 7:35)

Mẹssia lọ dóna yín yẹwhegán de, whẹ̀gbọtọ de, whẹ̀yídọtọ de, yẹwhenọ daho de, po onú he pò lẹpo po. Mọse dọhó to Gbigbọ Klisti tọn mẹ whenuena é to odẹ̀ho, dọ, “Gãnṣo dinvie, eyín hiẹ na jona oylando yetọn –; podọ eyín lala, súnsún mi, yẹn vẹ̀ we sọn owé towe hiẹ ko wlán mẹ.” (EKSỌDUSI 32:32). Omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ tin to ayiha etọn mẹ, podọ mọwẹ é basi do, kẹdẹdilé Klisti wà do to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ na yisenọ lẹ.

Whládopo to owhè dopo mẹ, yẹwhenọ daho nọ biọ Ofiwiwé Ofiwiwé lẹ tọn mẹ nado dọwhẹ̀gbọ na togùn lọ to Jiwheyẹwhe nukọn. Dogbọn Klisti tọn dali, mí hia dọ, “Ṣigba Klisti ko wá nado yín yẹwhenọ daho onú dagbe he ja tọn, gbọn gohọ̀ he klo bo sọ sọgbe gbahú dali, ehe yè ma yí alọ do basi, enẹ wẹ nado dọ, e ma sọn didá he mẹ gba, … ṣigba gbọn ohùn etọn titi mẹ wẹ é biọ fiwiwé nẹ mẹ whládopo, to ehe godo é mọ ofligọ̀ madopòdo yí na mí… Nẹmunẹmu wẹ ohùn Klisti tọn, mẹhe gbọn Gbigbọ madopòdo mẹ yí agbasa ede tọn do sánvọ́ mado diho hlan Jiwheyẹwhe, ma na lẹ̀ ayiha mìtọn wé sọn azọ́n kúkú mẹ nado sẹ̀n Jiwheyẹwhe ogbẹ̀nọ lọ?” (HEBLU 9:14). Enẹ wẹ whlẹngan madopòdo he tin to ote to Klisti Jesu mẹ.

Linlẹn whẹ̀yídọtọ de tọn yín jijlẹ po Job po. Gãnṣo é dawhá ogbè lélé, dọmọ, “Na yẹn yọ́nẹn dọ Whẹ̀yídomẹjitọ ṣie to ogbẹ̀…” (JOB 19:25), whenuena é mọ dọ yè dù to ewọ ji, é dọ, dọmọ: “… yèdọ sọn agbasalan ṣie mẹ wẹ yẹn na mọ Jiwheyẹwhe” (JOB 19:26). Job lọsu mọdona akuẹhihọ whẹ̀gbọtọ tọn, bo dọmọ, “Eyín mẹdagun (angẹli) de tin to é de, gbèsètọ (whẹ̀gbọtọ) de, mẹdopo sọn fọtọ́n lọ mẹ, nado dohia hlan gbẹtọ temanọgli etọn. Bọ ewọ yín dagbenọ hlan ẹn, bo dọmọ, Whlẹn ẹn sọn tejẹ yì jẹ odò lọ kọ̀n mẹ, Yẹn ko mọ ofligọ̀ de. Agbasalan etọn yín jẹ e mẹ hú ovi de tọn; É lẹ́gọ̀ do azán ovú etọn tọn lẹ kọ̀n” (JOB 33:23-25). É ma dọhó do whẹ̀gbọtọ, po whẹ̀yídọ po, po ofligọ̀ na gbẹtọ de tọn kẹdẹ ji gba, ṣigba bo dọ nugbo dọ, mẹfligọ̀ lẹ na lẹ́gọ̀ do azán ovúwhenu yetọn lẹ mẹ. Gbọn enẹ mẹ, é do nugbo daho lọ hia dọ yé mẹhe yín máhẹtọ to fọ́nsọnkú tintan mẹ lẹ na yín didiọ, bo na yí agbasa fọ́nsọnkú tọn he na taidi dopolọ he yé ko tindo to aflanmẹ ovúwhenu yetọn tọn.Yé na sọawúhia to pipégan podọ to agbasa ovúwhenu yetọn tọn mẹ. To madopòdo mẹ, ohia whinwhẹn tọn po ylando tọn po, po azọ̀n tọn po kavi okú tọn ma to na tin ba. Yé na tin to jọunjọja podọ to jijọho mẹ kakadoidoi.

Job sọ dọhó yé mẹhe lẹ́gọ̀ do Jiwheyẹwhe de bo sọ kẹalọyí kàndeji whlẹngan tọn lẹ ji, dọ, “Ewọ hodẹ̀ hlan Jiwheyẹwhe, ewọ sọ yín hòmẹ dagbenọ hlan ẹn; Sọmọ bọ ewọ yí ayajẹ do mọ nukunmẹ etọn: É sọ gọ̀ dódó etọn jó hlan gbẹtọ” (JOB 33:26). É ko mọ dódó pipé Jwheyẹwhe tọn he míwlẹ ko kẹalọyí gbọn Jesu Klisti Oklunọ mítọn mẹ dote. Hlan omẹfligọ̀ mọtọnhunkọ tọn, ohógbè he lọ yín zinzán dọ, “É pọ́n gbẹtọ, bo dọmọ, Yẹn ko wàylando, bo hẹn enẹ he yín jlọjlọ sọtadòna, Yè ma sọ lẹn ẹn hlan mi: É ko flí alindọn ṣie sọn yìyì odò lọ mẹ, Ogbẹ̀ ṣie nasọ mọ hinhọ́n lọ” (JOB 33:27-28). Ohógbè he lọ ma yín ofligọ̀ pipé na gbẹtọ yínyín, na ojona ylando ylando lẹ tọn, na ogbẹ̀ madopòdo podọ jijọho ninọ̀ to agbasa fọ́nsọnkú tọn mẹ tọn gba. Gbẹtọ lọ blébu, yèdọ alindọn lọ po gbigbọ lọ po, podọ agbasa lọ yín apáde ofligọ̀ tọn. To fọ́nsọnkú tintan mẹ, yè na zé mẹfligọ̀ lẹ do dòdónu dotẹn he Jiwheyẹwhe ko dè na yé lọ mẹ bọ yé na to jọunjọja mẹ kakadoi.

Akuẹhiho yẹwhenọ daho lọ tọn yín didọ ga to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, dọ, “Na míwlẹ ma tindo yẹwhenọ daho he ma yọ́n vivẹ madogán mítọn lẹ tọn; ṣigba to onú lẹpo mẹ he yè whlepọ́n kẹdẹdi míwlẹ, ṣigba to matin ylando mẹ” (HEBLU 4:15).

Podọ ga yè dọhó do whẹ̀gbọtọ lọ go, dọmọ, “Na Jiwheyẹwhe dopo wẹ tin, whẹ̀gbọtọ dopo ga to Jiwheyẹwhe po gbẹtọ po ṣẹnṣẹn, dawe lọ, Jesu Klisti; Mẹhe yí ede do flí omẹ popo…” (1 TIMỌTI 2:5-6). “Na dilé omẹ popo kú to Adam mẹ, mọ ga wẹ yè na hẹn omẹ popo yín ogbẹ̀nọ to Klisti mẹ” (1 KỌLINTINU 15:22). “Sunnu tintan wẹ sọn aigba mẹ, aigbanù: sunnu awetọ wẹ sọn olọn mẹ. Lé aigbanù te, mọwẹ yé ga he yín aigbanù te; podọ lé olọnnù te, mọwẹ yé ga he yín olọnnù te. Lé mí hẹn ohia aigbanù tọn, mí na hẹn ohia olọnnù tọn ga” (1 KỌLINTINU 15:47-49). Ohógbè he wá hinhọ́nnu de wẹ ehe. Dinvie mí to ohia Adam tintan tọn mẹ, to godo mẹ mí na wá tin to ohia olọnnù Jesu Klisti he yín Adam awetọ lọ tọn mẹ.

Fidepope he yè do Jesu Klisti hia te to apá Jiwheyẹwhe tọn, mí nọ mọ Ẹn di gbẹtọ to dopo ninọ̀mẹ nugbo he kàn titò whlẹngan tọn tọn lẹ mẹ. Mí nọ mọ Ẹn di Ovi Jiwheyẹwhe tọn, di Ovi gbẹtọ tọn, di Ovi Davidi tọn, di Ahọlu, di Yẹwhegán, di Yẹwhenọ, di Whẹ̀gbọtọ, di Whẹ̀yídomẹjitọ, di Lẹngbọvu Jiwheyẹwhe tọn, di Ohó Jiwheyẹwhe tọn, di Aliho Jiwheyẹwhe tọn, di Akla Jiwheyẹwhe tọn, po onù he pò lẹpo po. É dóna yín onú he lẹpo nado ná mí whlẹngan pipé lọ. Núplọ́nmẹ he yín (Jesu-Kẹdẹ) matin to Owé Wiwé lẹ mẹ, mọ núplọ́nmẹ yẹwhe-atọ̀n tọn lọsu matin to Owé Wiwé lẹ gba. Yẹwhegán lẹ po apọsteli lẹ po dèkunnu na nugbo lọ. Jiwheyẹwhe ko zé Ovi Etọn titi lẹ do kọ̀ndopọ́ mẹ kẹdẹdi visunnu lẹ po viyọnnu lẹ po. Enẹwutu wẹ Jesu Klisti dóna yín Oviplọ́nji to mẹmẹsunnu susu ṣẹnṣẹn (LOMUNU 8:29). To fọ́nsọnkú Etọn godo, Jesu dọ hlan Malia Magdaleni, dọ, “… A do alọ ogo é blo; na yẹn ma ko hẹji yì Otọ́ ṣie de gba: ṣigba yì mẹmẹsunnu ṣie lẹ de, bo dọ hlan yé, dọ, Yẹn hẹji jei Otọ́ ṣie po Otọ́ mìtọn po de; podọ Jiwheyẹwhe ṣie po Jiwheyẹwhe mìtọn po de” (JOHANU 20:17).

Kẹdẹdilé Ovi Jiwheyẹwhe tọn yín jiji gbọn Gbigbọ Wiwé dali dó, mọkẹdẹ wẹ jiji yọ́yọ́ nọ yí tẹnmẹ gbọn Gbigbọ Wiwé dali dó. Enẹwutu wẹ Jesu to jiji yọ́yọ́ de biọ, bo sọ dọ, dọmọ: “… Nugbo, nugbo, wẹ yẹn dọ hlan we, Adavo yè vọ́ gbẹtọ ji, ewọ ma sọgan mọ ahọludu Jiwheyẹwhe tọn… Ehe yè ji gbọn agbasa dali agbasa wẹ; ehe yè ji gbọn Gbigbọ dali gbigbọ wẹ” (JOHANU 3:3, 6). “Na mẹdepope he yè dètọ́nsọn Jiwheyẹwhe de, gbawhàn aihọn tọn: ehe sọ wẹ awhàngba yé he gbawhàn aihọn tọn, yèdọ yise mítọn” (1 JOHANU 5:4). Ovọ́ wẹ núwiwà agùn lẹpo tọn. Jiwheyẹwhe dóna wàzọ́n, yín e ma yín mọ núde ma sọgan jọ. É sọgan wàzọ́n gbọn yé mẹhe mọdona whlẹnganzọ́n Etọn to Ovi Etọn Jesu Klisti mẹ lẹ kẹdẹ dali.

“Na é jẹ hẹ ẹ, mẹhe onú lẹpo tin na, podọ mẹhe dali onú lẹpo gbọn, to hinhẹn ovi susu wá gigo mẹ, nado hẹn awhàngán whlẹngan yetọn tọn sọgbe gbọn yajiji dali. Na mẹhe to omẹ hẹn zùn wiwé, po mẹhe yè to hinhẹn zùn wiwé po, omẹ dopo tọn wẹ yé omẹ pó: na enẹwutu wẹ é ma do kuwinyan nado ylọ yé dọ mẹmẹsunnu, dọmọ, Yẹn na dọhó oyín towe tọn hlan mẹmẹsunnu ṣie lẹ, to ṣẹnṣẹn agùn tọn wẹ yẹn na jihàn pipa tọn hlan we” (HEBLU 2:10-12). Mẹflitọ he ylọ núplọ́ntọ Etọn lẹ dọ, “mẹmẹsunnu” to fọ́nsọnkú Etọn godo, yín yiylọ dọ, “Oklunọ ṣie, Jiwheyẹwhe ṣie” gbọn Tomasi dali (JOHANU 20:28).

To whenẹnu, mẹfligọ̀ he na tọ́nsọn aigba he ji lẹ tindo hùdo whẹ̀yídomẹjitọ de tọn, “Mì yọpọ ṣie lẹ emi, na mì ma nado wàylan. Eyín mẹdepope wàylan, mí tindo whẹ̀yídọtọ de to Otọ́ de, Jesu Klisti dódónọ lọ: Ewọ sọ wẹ oyẹ̀su na ylando mítọn: e ma yín mítọn kẹdẹ, ṣigba na ylando aihọn lẹpo tọn ga” (1 JOHANU 2:1-2). “Do ayi e go, owanyin he hunkọ Otọ́ kọ̀n do mí ji, dọ yè nido ylọ mí ovi Jiwheyẹwhe tọn lẹ: enẹwutu aihọn ma yọ́n mí, na é ma yọ́n ewọ wutu. Mẹyinwanna emi, dinvie ovi Jiwheyẹwhe tọn wẹ mí, é ma ko sọ sọawúhia lé mí na te: ṣigba mí yọ́nẹn dọ, ewọ na sọawúhia, míwlẹ na di ewọlọsu; na mí na mọ ẹn dolé é te” (1 JOHANU 3:1-2).

Nado hẹn ehe pégan, apọsteli Paul wlán dọ, “Na é ma na nọ ma dùahọlu, kaka é na do zín kẹntọ lẹpo dai to afọ etọn glọ. Kẹntọ he yè na súdo gbọn godo wẹ okú. Na é ko yí onú lẹpo do afọ etọn glọ. Ṣigba whenuena é dọmọ onú lẹpo wẹ yè yí do afọ etọn glọ, e sọawúhia dọ omẹ he yí onú lẹpo do oglọ etọn dopo kẹdẹ wẹ pò. Whenuena yè na yí onú lẹpo do oglọ, whenẹnu wẹ Ovi na ede na yín mẹmẹglọ ga hlan ewọ he yí onú lẹpo do oglọ etọn, na Jiwheyẹwhe nido yín popo to onú popo mẹ” (1 KỌLINTINU 15:25-28; PSALM 110:1-2; PSALM 8:7). E ma sọ sọgan yín didọ hézéhézé humọ gba. Enẹwutu, azọ́n daho lọ ko yín wiwà bọ visunnu po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn lẹpo po yín didiọ, bo sọ sọawúhia to apájlẹ Klisti Ovi Jiwheyẹwhe tọn tọn mẹ. To whenẹnu yè ko fó po kẹntọ lẹpo po, yèdọ okú lọsu ma sọ tin ba, bọ yè gọ̀ onú lẹpo do otẹn yetọn lẹ mẹ to madopòdo mẹ, podọ Jiwheyẹwhe nasọ yín popo to onú popo mẹ. To madopòdo mẹ, yè ma sọ to oyín Otọ́ tọn, po Ovi tọn po, po Gbigbọ Wiwé tọn po na ylọ ba gba, mọ yè ma sọ to oyín nẹ na ylọ gbèdé ba. Whenuena asiko lẹ na to nukọnyì to madopòdo mẹ wẹ azọ́n madopòdo tọn na yín ṣiṣẹ̀ gbọn awúsọhiamẹ Jiwheyẹwhe Lọsu tọn lẹ mẹ di Otọ́, di Ovi, podọ di Gbigbọ Wiwé. Whenẹnu Jiwheyẹwhe na yín popo to onú popo mẹ.

Ohóta 18
BAPTẸM

Owé Wiwé lẹ, ná mí núplọ́nmẹ pipé dogbọn Baptẹm Biblu mẹ tọn ji. Baptẹm nọ yín bibasi gbọn Yisenọ lẹpo dali. Ṣigba to finẹ, núṣiwà daho de sọawúhia. Azọ́n mítọn wẹ nado do núplọ́nmẹ po wiwà baptẹm tọn po hia kẹdẹdilé e yín bibasi dó to bibẹ́nu Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn mẹ dó, bo sọ yín winwlán to Owé Wiwé mẹ. E sọgan sinyẹnawu na Bibluhiatọ lẹ nado mọdona dọ susu to yé he to devizọ́nwà hlan Jiwheyẹwhe lẹ mẹ, yín kiklọ gbọn yédelẹ dali. Nugbo mí omẹ pó wẹ mọdona dọ, e ma yín whelẹponu wẹ agùn lẹ nọ sọgbe hẹ núplọ́nmẹ Biblu tọn gba, ṣigba gbẹ́pipli agùn titò alọpãlọpa lẹ tọn tindo núplọ́nmẹ yetọn titi lẹ po wiwà yetọn he yọ́n na yé lẹ po.

Oklunọ mítọn dọ, dọmọ, “… Mẹhe yise bọ yè baptizi i, yè na whlẹn ẹn gán; ṣigba mẹhe ma yise wẹ yè na gblewhẹdo” (MALKU 16:16). Ninọ̀mẹ tintan he Oklunọ Lọsu biọ sọn omẹ he jlo nado yí baptẹm si, wẹ yise. Kẹdẹdilé yè wlán ẹn to Owé LOMUNU 10:17 tọn mẹ dó, dọ, yise nọ wá sọn sisè mẹ, podọ sisè gbọn Ohó Jiwheyẹwhe tọn dali. Na owhẹ̀jijọ he lọ tọn wutu to azọ́n daho he lọ mẹ, yè nọ dọyẹwhehó Wẹndagbe lọ tọn jẹnukọn, podọ enẹgodo wẹ yè na baptizi yé mẹhe yise lẹ. Nújijọ he lọ yín hinhẹn ṣẹ̀ to yẹwhehó tintan he Pita dọ to Azán Pẹntikọsti tọn gbè, bọ e sọ lẹzùn wiwà apọsteli lẹ tọn to asiko Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn lẹpo mẹ. “Whenẹnu wẹ yè baptizi yé mẹhe yí hòmẹhùnhùn do yí ohó etọn lẹ…” (OWALỌ 2:41). E to dandan dọ gbẹtọ lẹ ni sè Yẹwhehó he yè dọ lọ jẹnukọn, enẹgodo wẹ yé na yígbè Jesu Klisti tọn to gbèmimá yéwlọsu tọn mẹ.

Na apajlẹ he hodo e lẹ, mí mọ dọ yise omẹ de tọn yín bibla dó Baptẹm Bible mẹ tọn go. Na wẹndagbèlátọ Filipi yín pinplán gbọn Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn dali nado pé Ojọ Ethiopiannu lọ mẹhe lẹ́gọ̀ sọn Jelusalẹm bo to owé Yẹwhegán Isaia tọn tọn hia to kẹkẹ etọn mẹ. Whenẹnu wẹ Omẹ Jiwheyẹwhe lọ hẹn ẹn nado mọdona wẹndagbè lọ. Whenẹnu wẹ é gblọn po ojlo dagbe de po, dọmọ, “Pọ́n, osìn tin to fi; etẹwẹ hẹn mi do ote nado baptizi?” Omẹ Jiwheyẹwhe tọn lọ yọ́nẹn dọ yise dóna wá jẹnukọn podọ to enẹgodo gblọndó, “Filipi sọ dọmọ, eyín hiẹ yí ayiha towe lẹpo do yise, yè sọgan baptizi we. É sọ kẹnù, bo dọmọ, yẹn yíse dọ ovi Jiwheyẹwhe tọn wẹ Jesu klisti. É sọ dọmọ, yè ni hẹn kẹkẹ dote: yé omẹ awe lẹ sọ jẹte yì osìn mẹ, Filipi po Ojọ lọ po; é sọ baptizi i.” (OWALỌ 8: 36-38). To asiko Johanu Baptizi tọn mẹ, podọ to azán Oklunọ mítọn tọn lẹ mẹ po apọsteli lẹpo, Baptẹm Bible mẹ tọn yín bibasi to osìn mẹ to aliho dopolọ ji. Yé omẹ awe lẹ, omẹ he to na yí baptẹm po omẹ he to omẹ na baptizi po nọ biọ osìn mẹ yì sisosiso. Mọwẹ Jesu Klisti lọsu yí baptẹm do. “podọ Jesu, whenuena yè ko baptizi ẹn, é tọ́n jẹ age to afọdodoponẹji sọn osìn mẹ…” (MATIU 3:16). Baptẹm kavi omẹ he jlo na baptizi omẹ he ma biọ osìn mẹ yì sisosiso bo sọ lẹ́gọ̀wá age ji gba, enẹ lọ ma yín baptẹm Klisti tọn gba. Podọ apọsteli lẹ tọn po gba. Enẹwutu baptẹm mọtọnhunkọn ma yín Bible mẹ tọn gba.

Núplọ́ntọ lẹ mọdona hézéhézé azọ́n he Oklunọ yetọn zọ́n yé. “Ewọ he yise bọ yè baptizi wẹ yè na whlẹngan…” To Owé Wiwé lẹ mẹ, podọ to owhè kanwe-kò tintan to Klisti godo, núdepope ma dohia dọ yè basi baptẹm na yọpọvu lẹ gba. Owé Wiwé ma tlẹ dọhó depope dogbọn yẹwhe mẹjitọ tọn lẹ dali gba, kavi núplọnmẹ he dọ yọpọvu ko mọ túndote yí sọn dódò ylando tọn si gba. Onú mọhunkọtọn ma yín winwlán to Owé Wiwé mẹ gba. Podọ, yè ma dọ dọ, ovọji yọ́yọ́ sọawúhia gbọn baptẹm mẹ gba. Mẹdepope he yí Ohó Jiwheyẹwhe tọn do dó Ohó nugbo dóna jo ede do na Gbigbọ Wiwé he yín kàndeji nugbo to ohókànbiọ yise tọn lẹpo mẹ, nido dù to é ji.

Kẹdẹdilé e sọgan yín mimọ do, to yẹwhehódidọ Pita tọn tintan mẹ podọ to devo he pò lẹpo mẹ, lẹnvọjọ he hẹn omẹ wá Klisti de, tọ́nsọn baptẹm mẹ. Yọpọvu lẹ ma tlẹ mọdona núhe to jijọ depope, yé ma tlẹ tindo oyọ́nẹn ylando tọn, podọ yé ma sọgan blawu mọ ma sọ sọgan lẹnvọjọ na ylando lọ. Osìn húnhún kavi kinkọ̀n osìn do yọpọvu lẹ ji tọn ma yín baptẹm to alọ depope mẹ gba. Zédai lọ ehe tin “to otẹn adagbigbo tọn mẹ, yín zinzán di ohia de to Alẹ̀nù hóhó mẹ, he yè diọ do otẹn baptẹm tọn mẹ di to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ” ma yín nugbo gba. E ma yín didọ to Owé Wiwé mẹ gba.

Núyọ́nẹntọ delẹ tin he to dindin nado hẹn baptẹm yọpọvu tọn go. Yé dlẹnalọdó Owé OWALỌ 16:32 tọn bo dọ, dọ, yè baptizi gànkọ̀nnọtọ po whédo etọn lẹpo po to otò Filipi tọn mẹ. To núyiwà he mẹ, yé yise dọ e sọgan yín mọ hlan yọpọvu lẹ ga. Ogbèdido lọ ma dọ dọ mọwẹ gba. Whẹpo yè do na baptẹm, yè dọ hlan mí dọ, “Yé sọ dọ ohó Oklunọ tọn hlan ẹn, po hlan omẹ he tin to owhé etọn gbè lẹpo po” (OWALỌ 16:32). Nugbo whédo he mẹ wẹ gbẹtọ lẹ pégo nado sọgan sè yẹwhehódidọ Jiwheyẹwhe tọn te, mẹhe ga yise bo sọ yín bibaptizi.

Mẹdevo he pò bo to baptẹm ná yọpọvu lẹ nọ zán ohógbe Oklunọ mítọn tọn ehe É dọ dọ, “…Mì gbọ yọpọvu lẹ ni wá dê…(MALKU 10:14). Mẹdepope he yì nukọn to hihia Owéfọ he lọ tọn mẹ na mọ hézéhézé dọ Oklunọ ma húnhún osìn do yọpọvu depope ji gba, ṣigba adavo “…É sọ zé yé daga to awá etọn lẹ mẹ, bo yí alọ etọn lẹ do yé ji, bo dona yé.”( MALKU 10:16).

Mọ mẹdevo lẹ sọ tin he ma nọ dọhó baptẹm tọn. Yé nọ dlén alọ do ohó Paul dọ, dọmọ, “Na Klisti ma do mi hlan nado baptizi gba, adavo nado dọyẹwhehó wẹndagbe tọn…”(1KỌLINTINU 1:17). Ohógbe he lọ ma do alọ te na azọ́n daho he lọ he yín didọ to ohó wẹndagbe tọn podọ baptẹm tọn po mẹ gba. Devizọ́nwiwà Paul tọn tin na yẹwhehó didọ podọ po nupinplọ́nmẹ po, enẹwutu wẹ é do jó azọ́nwiwà baptẹm tọn do ná nọvisunnu etọn he pò lẹ.

Otànhódọtọ agùn tọn lẹ lọsu mọ dọ yisenọ he tin to agùn tintan tọn mẹ to owhè kanwe-kò tintan mẹ lẹ po yí baptẹm to oyín Oklunọ Jesu Klisti tọn mẹ. Ohógbè he yín “to oyín Otọ́ tọn, po Ovi tọn po, po Gbigbọ Wiwé tọn po mẹ” yín didohia to bibẹ́nu agùn Lomunu lẹ tọn whenu to owé winwlán Dọtẹ. J. J. Herzog, Abriß der gesamten Kirch-engeschichte, Vol. 1, pg. 29; K. D. Schmidt, Grundriß der Kirch-engeschichte, pg 73, a. o. mẹ. Azọ́n nẹ lọ yín mimọ to Owé Matiu 28:19 tọn mẹ, dọ, “Enẹwutu mì yì, bo hẹn akọta lẹpo zùn nuplọtọ, bo sọ nọ baptizi yé do oyín Otọ́ tọn, po Ovi tọn po, po Gbigbọ Wiwé tọn po mẹ” ohó nẹ lọ yín domọna bo sọ yín zínzán dagbedagbe gbọn apostẹli lẹ dali to whenu apostẹli lẹ tọn mẹ. Mẹdepope he hia ohógbè vivlẹ́ dogbọn ojlo dopolọ dali mọdona dọ, núhe to finẹ lọ ma yín ohógbè he yè basi de gba, ṣigba é ni mọdona oyín he yè dóna zán to baptẹm kọ̀n, dọ, “Bo sọ nọ baptizi yé do oyín…” Enẹwutu wẹ yé do baptizi kẹdẹdi ninọ̀mẹ he, yèdọ do oyín Oklunọ Jesu Klisti tọn mẹ.

Jiwheyẹwhe do Ede hia di Otọ́, di Ovi podọ di Gbigbọ Wiwé. Ehe lọ jọ to oyín alẹ̀nùnù Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn he yín Yahshua mẹ, yèdọ Jesu, Mẹhe mẹ ovi Jiwheyẹwhe tọn lẹpo yí baptẹm do to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ. Otọ́ mítọn wẹ Jiwheyẹwhe, enẹwutu wẹ mí do nọ hodẹ̀, dọmọ, “Otọ́ mítọn he tin to olọn mẹ, Hihiọ wẹ oyín towe…” Núhe vẹ́ lọ wẹ oyín he mẹ mí dóna yín bibaptizi do.

Kunnudidè nugbo he tọ́nsọn azán apọsteli lẹ tọn mẹ wá hinhọ́nnu bo sọ yín ayajẹnu. Godo he yè túntún Gbigbọ Wiwé jẹgbonu, apọsteli Pita dọyẹwhehó bọ yè sọ wlán ẹn dai. Hlan yé mẹhe yise bọ ayiha yetọn sọ hòapa dogbọn yẹwhehó etọn dali lẹ, wẹ é dọ hlan, dọ, “… Mì lẹnvọjọ, na yè ni sọ baptizi dopodopo mìtọn to oyín Jesu Klisti tọn mẹ na desẹ̀ ylando tọn…” (OWALỌ 2:38). To azán he gbè yè dó Agùn tintan lọ ai te, yè dọ hlan yé mẹhe wá yise lẹ, núhe yé dóna wà podọ lé yé dóna baptizi dó. Pita mọ núdohiamẹ oyín he hó Oklunọ Lọsu dọ tọn. Gbọn enẹ mẹ, zinzán baptẹm apọsteli lẹ tọn sọn bibẹ́nu yín kinkàn dai.

Filipi dọyẹwhehó Wẹndagbe lọ tọn to otò Samalia tọn mẹ bo sọ baptizi yé mẹhe yè whlẹngan lẹ. Enẹwutu, yè dọ hlan mí, dọ, “… yè baptizi yé to oyín Oklunọ Jesu tọn mẹ poun wẹ” (OWALỌ 8:16). Kẹdẹdilé núyiwà dopodopo dóna yín hinhẹn ṣẹ̀ do kunnudidè omẹ awe kavi omẹ atọ̀n tọn ji dó, bé dinvie, mí na pọ́n lé apọsteli Paul plọ́nmẹ baptẹm dó, “Whenuena yé sè ehe, yè baptizi yé to oyín Jesu Oklunọ tọn mẹ” (OWALỌ 19:5). Yín eyín to otò Jelusalẹm tọn mẹ, kavi otò Samalia tọn, kavi otò Efesu tọn mẹ, yèdọ gbọn Pita, kavi Filipi, kavi Paul dali, yé mẹhe baptizi lẹ yín bibaptizi to oyín Oklunọ Jesu Klisti tọn mẹ. Gbigbọ Wiwé kẹdẹ wẹ sọgan do onú dopolọ hia kakadoi.

Nado mọdonọ hézéhézé, mì gbọ mí ni basi pọ́ndego he, dọ: Whedepeponu he mẹsi núplọ́nmẹtọ de zé azọ́n kọnta wiwà tọn de hlan azọ́nmẹvi etọn lẹ, dọmọ, “Onú nẹbi wẹ yín atọ̀n donu atọ̀n?”, azọ́nmẹvi lẹ ma sọgan gblọn bo dọmọ, “Onú atọ̀n donu atọ̀n wẹ yín onú atọ̀n donu atọ̀n” gba, yé dóna ná gblọndo dagbe osọha lọ tọn. E ma yín númọdona dolé susu to núyọ́nẹntọ aihọn he tọn mẹ lẹ nọ vọ́ Owé MATIU 28:19 tọn lọ hia dó di ohógbè majiki tọn hunkọ, matin wuntuntun gblọndo azọ́n he yè zọ́n mí lọ tọn gba. Pita, po Paul po, po apọsteli he pò lẹpo po, podọ omẹ Jiwheyẹwhe tọn he sọawúhia to owhè kanwe-kò tintan mẹ lẹ mọdona gblọndo lọ, yèdọ oyín lọ. Yé mọdona onú he oyín nẹ lọ yín bo sọ zán ẹn.

Núplọ́ntọ lẹ wàzọ́n lọ kanwe-kò do kanwe-kò ji kẹdẹdilé yè dlẹnalọdó Mẹplọ́ntọ yetọn dó to whenuena yé baptizi to oyín Oklunọ Jesu Klisti tọn mẹ. Mẹdepope he yè ma baptizi kẹdẹdilé apọsteli lẹ basi dó, ma yọ́n Oyín Otọ́ tọn, po Ovi tọn tọn po, po Gbigbọ Wiwé tọn po ehe mẹ e jẹ dọ yè ni baptizi te gba. Nado dọ, dọ Otọ́ po Ovi, po Gbigbọ Wiwé po yín oyín kẹdẹdilé núyọ́nẹntọ lẹ plọ́n ogbẹtọ lẹ dó to zédai yetọn lẹ mẹ bo sọ to avùnhona, ṣigba e jẹagọ̀. Ehelẹ wẹ odohia onú gbọnvo núdohia Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ. E ma yín dọ, yè ma ylọ oyín Jiwheyẹwhe tọn dọ Otọ́ gba, ṣigba Otọ́ wẹ; yè ma ylọ oyín Jiwheyẹwhe dọ Ovi gba, ṣigba Ovi wẹ, yè ma ylọ Jiwheyẹwhe dọ Gbigbọ Wiwé gba, ṣigba Gbigbọ Wiwé wẹ. É ma do Ede hia poun gba, ṣigba É do Ede hia to Oyín Alẹ̀nù Yọ́yọ́ alẹ̀nùnù Etọn tọn mẹ.

Kẹdẹdilé owhẹ̀hó lọ te, núdabla lọ yín whiwhlá to Oyín lọ mẹ; ṣigba e dóna yín didohia hézéhézé. Alọdlẹndó de matin bọ yè ma nado yí baptẹm gba, na Oklunọ lọsu wẹ biọ dó mọ wutu. E yín wiwà hlan Ẹn gbọn Johanu dali podọ hinhẹn ṣẹ̀ gbọn Jiwheyẹwhe dali. Mọwẹ e dóna yín wiwà dó dandan. Fidepope matin to Owé wiwé mẹ fie omẹ de baptizi te to oyín atọ̀n mẹ gba.

Etẹwẹ zédai agùn Katọliki tọn to wiwà dogbọn baptẹm he yé dè na yéde tọn dali, bọ agùn Plọstẹstan tọn susu po agùn he pò lẹpo sọ to wiwà ga. Enẹwutu Yisenọ he yise to nugbo Biblu tọn mẹ lẹ dóna mọdona nugbo dọ, yé mẹhe yè baptizi to ninọ̀mẹ he yín “to oyín Otọ́ tọn mẹ, to oyín Ovi tọn mẹ, podọ to oyín Gbigbọ Wiwé tọn mẹ” lẹ yín bibaptizi do Agùn Lomunu Katọliki tọn mẹ. Ohódotọ Jesu tọn, agùnnukọntọ he yè nọ ylọ dọ, Ogustẹn Bea dọhó dogbọn ehe tọn dali dolé to owé winwlán O. Markmann, Irrtümer der katholischen Kirche, pg. 22 he mẹ, dọ, “Kẹdẹdi ehe Bea dọ, Papa wẹ otọ́ yisenọ lẹpo tọn, podọ otọ́ yé mẹhe yín yisenọ agùn wẹndagbe lẹpo tọn he yè baptizi dote lẹ, enẹwutu yé ma dóhudo núde tọn adavo yé ni lẹ́gọ̀do agùn daho lọ go”. Ohó depope he yè dọ gbọn ohógbè he mẹ, dọ, “baptẹm he to ote” ma sọ dóhudo tùnmẹ devo de tọn gba. Baptẹm Biblu tọn he apọsteli lẹ basi to oyín Oklunọ Jesu Klisti tọn mẹ, yín gbigbẹ́dai gbọn agùn Lomunu tọn dali di zédai de.

Nado yín mayọ́ndenọ to gbigbọ mẹ, agùn Plọtẹstan tọn lẹ po wiwà agùn titò gbẹ́pipli lẹpo po tọn lẹ́gọ̀do agùn daho lọ de, bo sọawúhia gbọn ẹntẹ po Opli agùn Aihọn lẹpo po tọn dali. Mẹdelẹ nọ húnhún osìn do omẹ go, mẹdevo lẹ nọ kọ̀n osìn do omẹ go, mẹdevo lẹ nọ ylọ́n omẹ do osìn mẹ whla atọ̀n bo nọ zán ohógbè he yín “to oyín Otọ́ tọn, po oyín Ovi tọn po, podọ oyín Gbigbọ Wiwé tọn mẹ.” Dogbọn apọsteli Paul tọn dali, mí hia to kọ̀ndopọ́ mẹ po gbèyíyí etọn po, dọ, “… ewọ sọ mọ nukunnu, é fọ́n, yè sọ baptizi i” (OWALỌ 9:18). To owé winwlán hlan Lomunu lẹ mẹ, é dọ hlan mí lé baptẹm yín wiwà dó, “Bé mì yín madọnanọ dọ, mí mẹhe yè baptizi do Jesu Klisti mẹ lẹ, yè baptizi mí do okú etọn mẹ? Enẹwutu yè di mí po é po gbọn baptẹm mẹ do okú mẹ; dọ dilé yè zé Klisti tite sọn oṣiọ lẹ mẹ gbọn gigo Otọ́ tọn mẹ, mọ na mí ga nido zinzọnlin to yọ́yọ́jẹ ogbẹ̀ tọn mẹ” (LOMUNU 6:3-4).

Yé mẹhe nọ dindona onú lẹ dagbedagbe dóna mọdona dọ, onú he tin to ofi lẹ ma yín dọ yè ni dohia di núyiwà poun gba, adavo dọ yè ni hẹn gbẹtọ lẹ gọ̀wá kọ̀ndopọ́ pipé mẹ hẹ Jiwheyẹwhe. Ehe lọ nọ jọ gbọn lẹnvọjọ, po gbèyíyí po, po jonaylando ylando lẹ tọn po, podọ yise to Jesu Klisti mẹ di Whlẹngantọ mẹde titi tọn, bọ yè baptizi i nado dohia dọ ewọ ko kẹalọyí Jesu Klisti, Mẹhe yè whèdo-satingo bo di i po É po, bo sọ fọ́n hẹ Ẹ nado zinzọnlin hẹ Ẹ to yọ́yọ́jẹ ogbẹ̀ tọn mẹ. Dọpọ́n yọ́yọ́jẹ tọn podọ vọ́ji yọ́yọ́ ma nọ sọawúhia gbọn baptẹm dali gba, ṣigba yè wlán ẹn dọ, “E ma yín gbọn azọ́n dódó tọn he mí ko wà dali gba, ṣigba dilé lẹblanu etọn te, é whlẹn mí, gbọn lẹ̀wé ovọ́ji tọn po hẹnzùn yọ́yọ́ Gbigbọ Wiwé tọn po dali…” (TITU 3:5). Baptẹm nugbo lọ tindo tẹnmẹ etọn bo sọ yín didọ to yọ́yọ́jẹ po vọ́ji Yisenọ lẹ po tọn mẹ.

Paul wlánwé hlan Kolosinu lẹ, dọmọ, “Bọ yè sọ di mí dopọ́ hẹ ẹ to baptẹm mẹ, ehe mẹ yè fọ́n mí do ogbẹ̀ po é po te ga gbọn yise mẹ to azọ́nwiwà Jiwheyẹwhe tọn mẹ mẹhe fọ́n ẹn tite do ogbẹ̀ sọn oṣiọ lẹ mẹ” (KOLOSINU 2:12). To Owé KOLOSINU 3:1-3 tọn mẹ, apọsteli Paul dọ, dọmọ, “Bé eyín mì fọ́n dogbẹ̀ hẹ Klisti ga, mì nọ din onú he tin to aga lẹ, … Na mì ko kú, bọ yè sọ yí ogbẹ̀ mìtọn whlá do Klisti de to Jiwheyẹwhe mẹ”.

Apọsteli Pita do baptẹm hia di alẹ̀nùnù gbèmimá dagbe tọn hẹ Jiwheyẹwhe. É zé osìn he mẹ omẹ he dólẹnvọjọ lọ yín yinylọ́n do to aki Noe tọn mẹ. “Ohia mọtọnhunkọ hlan ehe baptẹm do to mí whlẹn dinvie ga, (e ma yín diho agbasalan tọn didèsẹ̀ gba, ṣigba ogbèyí ayiha dagbe de tọn hlan Jiwheyẹwhe) gbọn fọ́nsọnkú Jesu Klisti tọn mẹ” (1 PITA 3:21).

Whenuena Pita dọyẹwhehó to owhé Kọnẹliọsi tọn gbè, é dọ ehe to alọdlẹndó Jesu Klisti mẹ, dọ, “Ewọ wẹ yẹwhegán lẹpo dèkunnu hlan dọ, mẹdepope he yise to oyín etọn mẹ, na mọ odèsẹ̀ ylando tọn yí…” (OWALỌ 10:43). Ehe godo wẹ yè kàn ohó he biọ dọ, dọmọ, “Omẹ depope sọgan kọ́ dọ yè ma na yí osìn do baptizi omẹ helẹ he mọ Gbigbọ Wiwé yí kẹdẹdi míwlẹ? É sọ dọ yè ni baptizi yé to oyín Oklunọ tọn mẹ” (OWALỌ 10:47-48). Jonaylando nọ yín mimọ gbọn yise dali to ṣiṣẹ̀ whlẹnganzọ́n tọn mẹ. Mẹdepope he yí Klisti sè, dóna yí baptẹm to oyín Oklunọ tọn mẹ, dọ: “Na ovi Jiwheyẹwhe tọn wẹ mí omẹ pó, gbọn yise mẹ to Klisti Jesu mẹ. Na mí omẹ sọha he yè ko baptizi to Klisti mẹ lẹ, ko zé Klisti do ogo” (GALATIA 3:26-27). Apọsteli Paul wlánwé hlan Agùn Efesu tọn, dọmọ, “Oklunọ dopo, yise dopo, baptẹm dopo…” (EFESUNU 4:5). To egbé, mí tindo baptẹm alọpãlọpa po yise alọpãlọpa po, podọ núplọ́nmẹ vòvo lẹ dogbọn Oklunọ tọn dali, dogbọn baptẹm Biblu tọn dali, wanyínyín po dopoyínyín Owé Wiwé tọn lẹ po ma dóna yín zinzindai to afọ glọ gba. Dẹnsọlé agùn Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ tọn gbẹ́sọ tin to aigba ji, núplọ́nmẹ he yè dóai to bibẹnu to Agùn Yisenọ tintan lẹ tọn mẹ na gbẹ́sọ to pọ́ndego dopolọ yín tẹgbẹ̀. Baptẹm yẹwhe-atọ̀n tọn wá ai mẹ po didádai agùn Katọliki tọn po to whenuena yè hẹn Yisenọ lẹ gannugannu nado wà enẹ he masọgbè hẹ Owé Wiwé. Onú nugbo dopo wẹ tin. Onú he pò lẹpo, lalo wẹ. Yín e tlẹ yín dọ Owé MATIU 28:19 tọn yín dindọn biọ núdindọn mẹ, apostẹli lẹ mọdona azọ́n lọ titegbe bo sọ basi pipé etọn. Ohógbè he yín “to oyín Otọ́ tọn, po Ovi tọn po, po Gbigbọ wiwe tọn po mẹ” yín zínzán to aihọn lẹpo mẹ tin to ninọ̀mẹ awe ji. Taidi apájlẹ de, kẹdẹdile yè do ohó nẹ do gbẹtọ po kanlin lẹ po mẹ. Hlan yé omẹ awelẹ, ohógbè majiki tọn nẹ yín zínzán, podọ awútu kanlin tọn po gbẹtọ tọn po yín búbú. Núyiwá he yín núyọ́nẹntọ lẹpo tọn, po opadidò nado biọ titò gbẹ́pipli mẹhe yinwanna gbẹtọ lẹ tọn mẹ po nọ yín bibasi to ohógbè he yín yẹwhe-atọ̀n tọn mẹ. Omẹ dopodopo he to azọ́nwà nado dindona alindọn lẹ mọdona ninọ̀mẹ he mẹ gbẹtọ lẹ nọ biọ gbọn wiwà ogbẹ́ zinvlu tọn dali. Whenuena mì kànhóbiọ omẹ mọtọnhunkọ lẹ, yé na dọ hlan mì dọ, “Enẹ lọ yín wiwà to oyín Jiwheyẹwhe tọn mẹ” matin wuntuntun dọ onú nẹlẹ pó yín oyẹdomẹ to agùn de glọ. Gbẹtọ lẹ nọ biọ kanbibla Satani tọn mẹ bo ma sọ mọdona. Domamọna he tin to ehe mẹ nọ dawhá yì olọn. Alè wuntuntun he jẹagọ̀do Jiwheyẹwhe yínyín go, wẹ linlẹn yẹwhe-atọ̀n bibasi tọn he tin to kànṣiṣa mẹ hẹ linlẹn jẹagọ̀ gbọn kẹ̀ntọ lọ dali.

Baptẹm he omẹ lẹpo nọ basi sọ tindo adọ̀ sisosiso de to núvọjladotọ Matẹn Lutẹ mẹ. To Biblu he é tùnmẹ mẹ, é hódo zinzán whelọnu tọn bo tùnmẹ poun dolé yè to bibasi dó to fie e jẹ dọ, é ni ná tènmẹ nugbo lọ te, “… bo sọ nọ baptizi yé oyín Otọ́ tọn, po Ovi tọn po, po Gbigbọ Wiwé tọn po mẹ”, ṣogãn to Biblu devo lẹ mẹ, e dọ dolé titegbe dọ, “bo baptizi yé to oyín…” Hlan mẹhe mọdona ohó lọ lẹ, e yín onú he yì aga patapata de. Gbẹtọ de sọgan wà núde to oyín mẹhe to azọ́nwà hẹ ẹ tọn mẹ, kavi to oyín ahọlu de tọn mẹ, po oyín devodevo lẹ po, ṣigba taidi mẹfligọ̀ mí mọdona nugbo lọ dọ, mí dóna yí baptẹm do oyín he yè na hlan ofligọ̀ mítọn. Míwlẹ wẹ ovi alẹ̀nùnù yọ́yọ́ lọ tọn bo sọ mọdona oyín alẹ̀nùnù Jesu tọn lọ tọn. Kẹdẹdilé asivun de nọ hẹn oyín asisúnọ etọn tọn dota dó, mọdopolọ wẹ Asivun Klisti tọn nọ hẹn oyín Asisúnọ lọ tọn dó bo nọ yín hinhẹn ṣẹ̀ to kọ̀ndopọ́ alẹ̀nùnù tọn mẹ po É po.

Apọsteli Pita dọ, dọmọ, “Mọ whlẹngan ma sọ tin to mẹdevo de; na oyín de matin to olọn glọ he yè námẹ to gbẹtọ mẹ he yè nado whlẹn mí gán” (OWALỌ 4:12). Akuẹhihọ oyín Oklunọ tọn he tin to kọ̀ndopọ́ he mẹ, yín didohia gbọn lé Pita dlẹnalọdó to yẹwhehó etọn tintan mẹ to Azán Pẹntikọsti tọn gbè, bo to opagbè he yè do to yẹwhegán Joẹli mẹ hia dọ, “… E nasọ wá jọ, mẹdepope he na ylọ oyín Oklunọ tọn, yè na whlẹn ẹn gán” (OWALỌ 2:21; JOẸLI 2:32). Yahweh wẹ Mẹhehó yẹwhegán Joẹli dọ, dọ, mẹdepope he na ylọ oyín Etọn na yín whinwhlẹngan. Pita na ko dọhó dopolọ do Oklunọ “Yahweh” go, Mẹhe sọawúhia to whenẹnu di “Yahshua”, yèdọ Whlẹngantọ lọ. Hlan mẹhe Yise nugbo lẹ, baptẹm yín núhọakuẹ titegbe de nado nọte to oyín alẹ̀nùnù Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn mẹ tọn.

E ma dọ dọmọ, “Mì yì bo baptizi yé to oyín lẹ mẹ” gba (yèdọ oyín susu gba), ehe na ko yín ohó he yè mọdona, eyín Otọ́, po Ovi po, po Gbigbọ Wiwé po ko yín oyín gbọnvo lẹ. Mí dopẹna Jiwheyẹwhe dọ Owéfọ lọ yin winwlán hézéhézé to oyin dopo gê mẹ. “… bo sọ nọ baptizi yé to oyín…” he sọgbé hẹ kunnudidè apọsteli lẹ tọn he yín “Oklunọ Jesu Klisti”. To awubla de mẹ, oyọ́nẹn nugbo lọ to Biblu mẹ ko yín hinhẹn bú podọ susu to yẹwhehódọtọ lẹ mẹ, wẹ jẹ omọ̀ to otànhó he ma sọgbè hẹ Biblu mẹ, ehe yè zé yì aga bo sọ to zinzán titegbe. Dopo to whẹ̀jijọ lẹ lọ mẹ sọgan yín dọ, tùnmẹ nugbo oyín “Yahshua” tọn he yín Yahweh Mẹwhlẹngantọ ko yín hinhẹn bú to zinzán mẹ to ogbè Glẹki tọn mẹ gbọn Jesu dali. To godo mẹ, otànhó basi núyiwà etọn bo zán oyín he yè ylọ dọ, oyín wiwé atọ̀n he yì “aga” matin núdohiamẹ oyín nugbo dopolọ tọn.

Whenuena gbẹtọ egbé tọn lẹ to kinkànbiọ taidi to Azán ayidego Pẹntikọsti gbè tọn, dọ, “Etẹwẹ mí dóna wà nado yín whinwhlẹngan?”, bé whenẹnu wẹ yé na mọ gblọndo dopolọ yí dọ, “… Mì lẹnvọjọ, na yè ni baptizi dopodopo mìtọn to oyín Jesu Klisti tọn mẹ na dèsẹ̀ ylando tọn, mìwlẹ nasọ mọ niná Gbigbọ Wiwé tọn yí” (OWALỌ 2:38). Mẹdepope matindo jlọjẹ nado diọ kavi nado basi núdindọn hẹ Wẹndagbe nugbo Jesu Klisti tọn, po núyiwà apọsteli lẹ tọn po gba.

Bibluplọ́nmẹtọ daho lẹ yí baptẹm Owé wiwé mẹ tọn he to oyín Oklunọ Jesu Klisti tọn mẹ di núplọ́nmẹ jẹagọ̀. To ofi mí dóna yígbèna ohókànbiọ he dọ, “Etẹwẹ oplọ́n jẹagọ̀? Bé nugbo wẹ kavi lalo?” Owéhiatọ nugbo lẹ sọgan dawhẹ̀na yéde lẹ dọ, eyín yé sọgan yí Oklunọ lọ po apọsteli lẹ po sè, kavi hodo otànhó he matin to Owé wiwé mẹ, bé whenẹnu yé ma sọgan sọgbè hẹ núplọ́nmẹ lọ po núyiwà lọ po gba. “Lé wẹ OKLUNỌ dọ, mì ṣite to aliho lẹ mẹ, bo pọ́n, bo sọ kàn omọ́ji hóhó lẹ biọ, fie aliho dagbe lọ te, bo nọ zinzọnlin to e mẹ, mìwlẹ nasọ mọ ogbọjẹ na alindọn mìtọn lẹ: ṣigba yé dọmọ, míwlẹ ma to na zinzọnlin to e mẹ gba” (JELEMIA 6:16).

Ohóta 19
TENU NÚDÙDÙ OKLUNỌ TỌN

Jẹnukọn, mí dóna wàzọ́n pẹvide do juwáyì he hó yè dọ to Alẹ̀nù Hóhó mẹ ji. Tenu núdùdù godo tọn lọ yín bibasi gbọn Oklunọ mítọn Lọsu dali to juwáyì whenu. É sọ dọmọ, “Mì biọ otò daho mẹ yì dawe delẹ de, bo dọ hlan ẹn dọmọ, Mẹplọ́ntọ dọmọ, Ojlẹ ṣie sẹpọ́; yẹn nasọ basi juwáyì to owhé towe gbè po núplọ́ntọ ṣie lẹpo”(MATIU 26:18). To juwáyì he whenu, Juda lọsu sisẹ̀ alọ etọn do agbán dopolọ mẹ podọ enẹwutu wẹ Jesu dọmọ, “… Mẹhe do alọ etọn agbán mẹ hẹ mi, doponẹlọ wẹ na dè mi hia.”( MATIU 26:23).

Evangẹlisti Malku wlán onú he jọ nẹ lẹpo dólé e jọ dó, dọ, “Lé yé to núdù, Jesu yí akla, bo dona, bo sọ kán ẹn, bo yí na yé, bo dọmọ, Mì yí, na mì ni dù: ehe wẹ agbasa ṣie. É sọ yí kọ̀fo de, whenuena é dopẹ, é yí na yé; yé omẹ pó sọ nù sọn e mẹ. É dọ hlan yé, dọ, ehe wẹ ohùn ṣie alẹ̀nùnù yọ́yọ́ tọn, he yè kọ̀n dai na omẹ susu” (MALKU 14:22-25). E sinyẹnawu nado mọ Owéfọ devo to Biblu mẹ, yèdọ ehe yé mọdona jẹagọ̀ bo sọ tùnmẹ jẹagọ̀ di ehe kàn tenu núdùdù Oklunọ tọn he gba. Kẹdẹdi Owéfọ he mí hia nẹ, alẹ̀nùnù yọ́yọ́ lọ dóna wá ai mẹ. Yè ma kọ̀n ohùn alẹ̀nùnù yọ́yọ́ he tọn ai to juwáyì kavi tenu núdùdù Oklunọ tọn whenu gba ṣigba to satin Kalvali tọn ji. To tenu núdùdù he whenu, ohùn wiwé he lọ gbẹ́ to whinwhàn to Fligọ̀tọ lọ mẹ bo ma sọ yín to kọ̀fo lọ mẹ gba. Mí dóna hia Owéfọ he lọ to hinhọ́n de mẹ nado mọdona tùnmẹ núplọ́nmẹ alẹ̀nùnù Alẹ̀nù Hóhó tọn mẹ tọn to domọna tenu núdùdù Oklunọ tọn mẹ jẹnukọnna núyiwá alẹ̀nùnù yọ́yọ́ lọ tọn.

Oklunọ Jiwheyẹwhe ko ná gbèdidè lẹpo hlan Mọse. Ewọ bo wlán bo sọ dọ hlan gbẹtọ lẹpo, dọ, “É sọ yí owé alẹ̀nù lọ tọn, bo hia to sisè gbẹtọ lẹ lọ tọn mẹ: yé sọ dọmọ, ehe Oklunọ lọ ko dọ lẹpo wẹ mí na wà, bo sọ yín tónusètọ. Mọse sọ yí ohùn lọ, bo mì i do gbẹtọ lẹ lọ go, bo dọmọ, Mì payi ohùn alẹ̀nù lọ tọn lọ go he Oklunọ ko basi hẹ mì to núyígona lẹpo ji” (EKSỌDUSI 24:7-8).

To Alẹ̀nù Hóhó mẹ, ovi Islaẹli tọn lẹ tindo dọpọ́n ofligọ̀ tọn po túndote tọn po, podọ yè sọ hẹn yé jẹgbonu sọn okànbla mẹ. Ehe lọ jọ to whenuena yè ná aṣedai wiwé lọ hlan yé, dọ, yé nido hù lẹngbọ to owhé dopodopo gbè, bo dà ẹ, bo dù agbasa etọn bo sọ sá ohùn do whlẹlidemẹ ohọ̀n tọn go na whlẹngan. Na e yín ohia de ehe angẹli vàsúdotọ lọ dóna dibusi. Whédo he tindo ohia ohùn he tọn, alọ ma sọgan jẹ e go gba, mọ oplọ́nji etọn nasọ yín hihladai.

To kànṣiṣa he mẹ, mí dóna hia owéfọ lọ, “Ohùn lọ nasọ yín na mì ohia de to ohọ̀ mìtọn lẹ ji fie mì te: whenuena yẹn mọ ohùn lọ yẹn na dágbọn mì ji wáyì, azọ̀nylankan de ma to na tin to mì ji nado hù mì súdo gba, whenuena yẹn hò aigba Egipti tọn” (EKSỌDUSI 12:13). Ehe wẹ ogbèmimá Jiwheyẹwhe tọn, podọ enẹwutu wẹ alọ ma do sọgan jẹ oviplọ́nji Islaẹli tọn lẹ go. Ohùn wẹ awọyínú to whenu vàsúdo tọn. Alẹ̀nùnù he Jiwheyẹwhe basi po omẹ Etọn lẹ po gbẹ́sọ tin to ote. To afọ wiẹnẹtọ lọ mẹ, mí hia dogbọn Juwáyì dali, dọ, “Azán he na yín hlan mì na oflín de, mì nasọ nọ wà ẹ na hùnwhẹ de hlan OKLUNỌ: lẹ́do whẹndo mìtọn lẹ mì na nọ wà ẹ na hùnwhẹ de gbọn osẹ́ndóai dali kakadoi”. Oflín de na whlẹngan, túndote podọ whiwhlá omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn.

Mí dóna payi onú awe go to ofi. Tintan, gbọn ohùn kọ̀ndai alẹ̀nùnù lọ tọn dali po Islaẹli po nado kẹalọyí teninọ yetọn, enẹwutu wẹ yè do whlẹn ogbẹ̀ mẹfligọ̀ lẹ tọn gán. Awetọ lọ wẹ yín dọ, to hùnwhẹ lọ kọ̀n, yèdọ oflín de dóna tin he yín oflín hlan ovi Islaẹli tọn lẹ na onú he Jiwheyẹwhe ko wà hlan yé lẹ tọn. Onú titegbe awe helẹ yín hinhẹn ṣẹ̀ to tenu núdùdù Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn mẹ.

Jẹnukọn mẹfligọ lẹ lọ dóna dọ ojlo yetọn nado sètonu podọ nado wà enẹlẹ pó he yín Ohó Jiwheyẹwhe tọn. Godo he ovi Islaẹli tọn lẹ wà enẹ, Mọse húnhún ohùn lọ di ohia mimọ de do Agùn he yè fligọ̀ lọ ji, ehe nọte sọn whenẹnu to whiwhlá ohùn lọ tọn glọ. Na oflín hùnwhẹ daho he tọn yín dọpọ́n de na Islaẹli, enẹwutu Juwáyì lọ dóna yín bibasi.

To Owé LUKU 22:15 po afọ 19 po tọn mẹ, Oklunọ mítọn dọ, dọmọ, “… Hòmẹhùnhùn yẹn jlo nado dù juwáyì he hẹ mì whẹpo yẹn nado jiya… É sọ yí akla, whenuena é ko dopẹ, é wẹ́n ẹn, bo sọ yí na yé, dọmọ, ehe wẹ agbasa he yè ná mì: mì nọ basi ehe to oflín ṣie mẹ”. To tenu núdùdù Oklunọ tọn whenu, yisenọ Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn lẹ yín hinhẹn flín azọ́nfligọ̀ tọn he ko jọ gbọn ohùn alẹ̀nùnù yọ́yọ́ lọ tọn dali, he yè kọ̀ndai na omẹ alẹ̀nùnù yọ́yọ́ tọn lẹ. To ohia de mẹ, Oklunọ do nugbo azọ́n lọ tọn hia. Akla he É wẹ́n lọ yín awuwledai na Juwáyì lọ, enẹwutu wẹ e do tin matin otọ́n. Ovện he tin to kọ̀fọ lọ mẹ he É ná núplọ́ntọ Etọn lẹ tọ́nsọn ovệngle mẹ. Kẹdẹdi Owé MATIU 26:29 tọn, Oklunọ dọ, dọmọ, “Ṣigba yẹn dọ hlan mì, sọn dinvie yì, yẹn ma na nù to sinsẹ́n vện tọn he mẹ ba, kaka jẹ azán nẹ gbè, whenuena yẹn na nù i hẹ mì to yọ́yọ́ mẹ to ahọludu Otọ́ ṣie tọn mẹ”. Kẹdẹdilé yè wẹ́n akla lọ to nukun yé mẹhe tin to finẹ lẹ tọn mẹ, Agbasa Jesu Klisti tọn yín jijodai, bọ yè hò bo sọ whèdo-satingo. Kẹdẹdilé e yín nugbo dó dọ, ovện lọ tin to kọ̀fo lọ mẹ mọwẹ ohùn Lẹngbọvu Jiwheyẹwhe tọn tọn yín kinkọ̀ndai na jonaylando mítọn lẹ tọn.

E ma yín akla he yè wện bo sọ dù lọ wẹ jiya gba, adavo Oklunọ mítọn to gohọ̀ Agbasalan Etọn tọn mẹ, whenuena É zé agbàn he yè zé do gbẹtọ lẹpo ji do Ede ji. Ovện lọ ma yín didiọ mọ e ma sọ yín kinkọ̀ndai gba. Mẹhe tin to tenu núdùdù lọ kọ̀n lẹ nù núnùnù dopolọ. Ohùn wiwé Mẹflitọ lọ tọn yín kinkọ̀ndai gbọn ehe mẹ Ewlọsu biọ Gigo mẹ di Yẹwhenọ daho te. “… ṣigba gbọn ohùn etọn titi mẹ wẹ é biọ fiwiwé nẹ mẹ whladopo, to ehe godo é mọ ofligọ̀ madopòdo yí na mí” (HEBLU 9:12). Enẹwutu, nugbo daho he yín didọ dọ, “Nẹmunẹmu wẹ ohùn Klisti tọn, mẹhe gbọn Gbigbọ madopòdo mẹ yí agbasa ede tọn do sánvọ́ mado diho hlan Jiwheyẹwhe, ma na lẹ́ ayiha mítọn wé sọn azọ́n kúkú mẹ nado sẹ̀n Jiwheyẹwhe ogbẹ̀nọ lọ?” (HEBLU 9:14). Yè ma dọhó depope kavi wlán núdepope dogbọn didiọ onú awe nẹlẹ tọn dali gba, he yín akla po ovện po. Whenuena Oklunọ zé akla lọ do alọ Etọn mẹ, É dọ, dọmọ, “Ehe wẹ agbasa ṣie…” Enẹwutu wẹ e ma sọ to dandan mẹ nado diọ agbasa dopolọ gbọn núyiwà de dali gba. Whenuena Oklunọ dọ, dọmọ, “Ehe wẹ ohùn ṣie…” Mẹdepope matindo hudo nado diọ onú lọ gba. E ma yín agbasalan Etọn po ohùn po wẹ É zé jo nado dù bo sọ nù gba, podọ ehe dóna yín domọna hézéhézé. Mí mọ agbasa lọ to ninọ̀mẹ ohia de tọn mẹ poun wẹ.

E sọ yín pinplọ́n dọ, Klisti jo Ede to whelẹponu to yọ́yọ́jẹ mẹ na mẹhe togbẹ̀ po oṣiọ lẹ po, kẹdẹdilé e jọ dó to akla he yín didiọ zùn Oklunọ Lọsu he yín dùdù gbọn mẹhe yín máhẹtọ to e mẹ lẹ dali. Lẹnpọ́n dabla tẹwẹ ehe! Nugbo Owé Wiwé ma plọ́nmẹ onú mọtọnhunkọ de gba. E tin to agọ̀jijẹ de mẹ pannukọn núplọ́nmẹ Klisti tọn, Mẹhe tọn dali Biblu dọ, dọmọ, “Ṣigba dawe he, ehe godo é ko sánvọ́ dopo kakadoi na ylando… Na gbọn avọ́ dopo dali, é ko hẹn yé he yè diọ zùn wiwé lẹ pégan kakadoi… Ehe wẹ alẹ̀nù he yẹn na basi hẹ yé to azán helẹ godo… Ylando yetọn po oylanwà yetọn po go wẹ yẹn ma to na flínnú jẹ ba. Mọ fie odèsẹ̀ onú helẹ tọn tin te, avọ́sán na ylando ma sọ tin ba” (HEBLU 10:12-18). Mẹdepope he hia owéfọ he yì nukọn na mọ linlẹn he kàn whlẹngan he yín didọ lọ, dọ, gbọn ohùn Jesu Klisti tọn mẹ, yè hẹn omẹ yọ́yọ́ po mẹhe tin togbẹ̀ lẹpo jẹ mẹdekànnu nado biọ fiwiwé olọn tọn mẹ. Núhe jọ to Osó Kalvani tọn ji whladopo podọ kakadoi gbọn yise to Jesu Klisti mẹ dali, ko tindo jonaylando ylando yetọn lẹ tọn bo sọ mọ ogbẹ̀ madopòdo yí. Biblu dọ, dọmọ, “Podọ sọlé yè dè hlan gbẹtọ whladopo nado kú, ṣigba to enẹ godo whẹ̀dida, mọwẹ yè yí Klisti do sánvọ́ whladopo nado zé ylando mẹsúsú tọn hẹn: podọ hlan yé he sọ to nukundo aliho nẹlẹ wẹ é na sọawúhia whlawetọ jẹla sọn ylando mẹ hlan whlẹngan” (HEBLU 9:27-28). Klisti ma jo Ede whlasúsú podọ egbésọ-egbésọ donu mliyọn gba. Enẹ ma sọgan yín bibasi bo sọ yín onú he ma sọgbè hẹ Biblu lala gba.

Ohógbè Katoliki tọn lẹ yín “onú wiwé” po “avọ́sinsán sinsẹ̀n egbésọ-egbésọ tọn” po yín zinzán to tùnmẹ de mẹ dọ, akla po ovện po yín didiọ do Agbasa po Ohùn Klisti tọn po mẹ. Yè nọ lẹn dọ, Klisti nọ jo Ede to yọ́yọ́jẹ mẹ to whelẹponu, enẹwutu wẹ e do nọ yín dùdù. Nugbo eyín enẹ jọ, e na yín núdobu de ṣigba bo ma yín núde hlan yé mẹhe nọ dù olan lẹ gba! Ṣigba e ma nọ jọ gba. Yè ma dopagbè etọn, mọ linlẹn mọtọnhunkọ tọn ma sọ tin to Yisenọ tintan lẹ mẹ gba, podọ Yisenọ owhè kanwe-kò tintan mẹ tọn lẹ ma mọdona núde dogbọn agbasa Klisti tọn dùdù to sinsẹ̀n egbésọ-egbésọ tọn da mẹ gba. E yín onú pataki de dọ to gohọ̀ tùntùn lọ mẹ, akla lọ kẹdẹ wẹ tin to finẹ. Yẹwhenọ Katoliki tọn lọ nọ zé e do odẹ́ ji na mẹhe yín máhẹtọ lẹ podọ ovện lọ he yẹwhenọ lọ kẹdẹ nọ nù do ota mẹpo tọn mẹ. Ogàndẹ̀hiho tọn he yẹwhenọ lọ kẹdẹ nọ zán po tùlaye lọ po, he nọ to núdọ dọmọ, “wiwé, wiwé, wiwé”, mọkẹdẹ wẹ oklojijẹ to gohọ̀ tùntùn lọ nukọn po odẹ̀ he yè nọ hò to finẹ lọ po, po onú he pò lẹpo po, ehelẹ pó ma yín domọna to Agùn nugbo Jesu Klisti tọn mẹ gba. Nugbo ehelẹ pó yín onú jonọ pete hlan Yisenọ Wẹndagbe lọ tọn lẹ tọn.

Agùn tintan lọ wà hùnwhẹ he yín tenu núdùdù Oklunọ tọn to ninọ̀mẹ vlẹkẹsi tọn de mẹ. Yè ylọ hùnwhẹ he lọ dọ “akla kinkan” bo sọ yín bibasi to ofi, to odọn podọ to owhé lẹ gbè. “Yé sọ nọte gigli to oplọ́n po kọ̀ndopọ́ apọsteli lẹ tọn po mẹ, podọ to kinkan akla po odẹ̀ po mẹ” (OWALỌ 2:42). Anádemẹ he yín niná gbọn apọsteli Paul dali to Owé 1 KỌLINTINU 10 po ota 11 po tọn mẹ, yín núvivẹ daho de. “Yẹn to hódọ hlan mì di gbẹtọ núyọ́nẹntọ; mì lẹn ehe yẹn to didọ pọ́n. Kọ̀fo odona tọn he mí to didona, e ma yín kọ̀ndopọ́ ohùn Klisti tọn wẹ? Akla he mí to kinkan, e ma yín kọ̀ndopọ́ agbasa Klisti tọn wẹ? Na míwlẹ mẹsúsú yín akla dopo, agbasa dopo: na mí omẹ pó wẹ yín mimátọ akla dopolọ tọn” (1 KỌLINTINU 10:15-17). Kunnudidè hézéhézé tẹwẹ ehe!

Yèdọ to egbé, agùn he sọgbè hẹ Biblu lẹ nọ basi hùnwhẹ tenu núdùdù Oklunọ tọn kẹdẹdilé e yín wiwà dó to bibẹ́nu. Yé nọ yí akla he yè dà matin otọ́n, kẹdẹdi osọha yé mẹhe sọawúhia lẹ tọn. Yẹwhenọ agùn dopodopo tọn nọ zé akla lọ, bo dopẹna Jiwheyẹwhe bo sọ dona akla lọ to oyín Oklunọ tọn mẹ. Whenẹnu yè nọ wẹ́n ẹn do finflin, bọ mẹho agùn tọn lẹ nọ zé lẹ́do agùn lọ pete, ehe mẹ omẹ dopodopo nọ yí apáde akla he yè wẹ́n lọ tọn. Bọ agùn lọ blébu na yín máhẹtọ to agbasa dopo Klisti tọn lọ mẹ. Akla lọ to didohia dopoyínyín agbasa lọ tọn, enẹ wẹ nado dọ Agùn lọ; podọ gbigbàdo flínflìn akla lọ tọn nọte na dopo awutugonu susu tọn kẹdẹdilé yè dọ dó to afọ 17 tọn mẹ. To whenuena yè to tenu núdùdù Oklunọ tọn tọn basi, Yisenọ nugbo he yín máhẹtọ to agbasa Klisti tọn mẹ lẹ wẹ yín piplimẹ he tindo budisi Jiwheyẹwhe tọn, na pọninọ gbọnvo de po Oklunọ po, yèdọ Lẹngbọvu Jiwheyẹwhe tọn he kú na mí. To whenuena yè dù akla lọ po vọ, yè na zé kọ̀fọ lọ, bo dopẹ bo nasọ hodẹ̀ do kọ̀fo lọ ji to Oyín Oklunọ tọn mẹ. Enẹgodo wẹ omẹ lẹpo na nù sọn kọ̀fo dopolọ mẹ kẹdẹdilé apọsteli Paul wlán dó. Yisenọ he yín máhẹtọ to e mẹ lẹ, dóna flín oyajiji Klisti tọn po kìnkọ̀n ohùn Etọn tọn po dai.

To owé 1 KỌLINTINU 11:23 tọn mẹ, apọsteli Paul táhinhọ́n do núhe é mọyí sọn Oklunọ de ji, ehe é yí na mi; é dọmọ, “Na ehe yẹn mọyí sọn Oklunọ de wẹ ehe yẹn yí na mì ga, dọ, Jesu Oklunọ to ozán mẹ gbêgbe yè dè É hia, yí akla; whenuena É dopẹ, É kàn ẹn, bo dọmọ, Yí, dù: ehe wẹ agbasa ṣie he yè wẹ́n na mì: mì nọ wà ehe to oflin ṣie mẹ…” É ko yín finfọ́nsọnkú to agbasa Etọn mẹ biọ olọn mẹ. Nado mọdona nugbo lọ hézéhézé, mí dóna hia owéfọ lẹpo he dọhó dogbọn ohóta he lọ tọn dali. Onú vivẹ lọ wẹ yín dọ ogbẹ̀ nugbo lọ yín mimọ to ohùn lọ mẹ to aigba ji to ofi. “Ewọ mẹ wẹ ogbẹ̀ te; ogbẹ̀ lọ sọ wẹ hinhọ́n gbẹtọ lẹ tọn.” (JOHANU 1:4). “Ehe wẹ kunnudidè, dọ Jiwheyẹwhe na ogbẹ̀ madopòdo hlan mí, ogbẹ̀ he tin to Ovi etọn mẹ. Ewọ he tindo Ovi tindo ogbẹ̀; ewọ he matindo Ovi Jiwheyẹwhe tọn matindo ogbẹ̀ gba.” (1 JOHANU 5:11-12).

To owé LEVITIKU 17:11-12 tọn mẹ, yè wlán dọmọ, “Na alindọn olàn lọ tọn tin to ohùn lọ mẹ: yẹn ko na ẹn mì to agbà lọ ji nado basi ovẹsè na alindọn mìtọn lẹ: na ohùn wẹ ewọ he to ovẹ̀se basi gbọn owhẹ̀hó alindọn lọ tọn dali. Enẹwutu yẹn dọ hlan ovi Islaẹli tọn lẹ lọ dọ, Alindọn sọn mì mẹ de ma na dù ohùn gba, mọ ojonọ depope he wáwáṣi to mì ṣẹnṣẹn ma na dù ohùn gba.” E ma yín ohùn tata de poun gba, adavo ogbẹ̀ Jiwheyẹwhe tọn he tin to ohùn ehe mẹ he biọ mẹflígọ̀ lẹpo mẹ. Nado dọ, dọmọ, omẹ depope he yín máhẹtọ to ohùn he yè kọ̀ndai mẹ, omẹ lọ mọ ogbẹ̀ he tin to Jesu Lọsu mẹ yí. Klisti mẹ wẹ ogbẹ̀ Jiwheyẹwhe tọn tin te, enẹwutu, finẹ wẹ mí tindo ogbẹ̀ madopòdo te. Enẹ wẹ linlẹn he jẹ lọ, ehe Owé Wiwé dọ gbọn awhágbè wẹndagbè tọn dali, podọ ehe yè tùnmẹ gbọn tenu núdùdù Oklunọ tọn dali. Nado dù ohùn yín núhe jẹagọ̀ kẹdẹdilé mí mọ ṣiṣẹ̀ etọn dó, to owé OWALỌ 15:29 tọn mẹ. Eyín ovện he tin to kọ̀fo lọ mẹ lẹzùn ohùn nugbonugbo, to whenẹnu yisenọ lẹ na ko wànú jẹagọ̀do gbèdide Jiwheyẹwhe tọn lọ go. Dogbọn ehe lọ tọn dali, mí tindo hudo domọnanu gbigbọ mẹ tọn to owhẹ̀hó he mẹ. To tenu núdùdù Oklunọ tọn kọ̀n, ohókànbiọ lọ ma yín dogbọn didiọ núde tọn dali gba, ehe yín apajlẹ gbaungba tọn he to didohia mí linlẹn dagbe he jẹte sọn olọn, ṣigba yè dọ hlan mí hézéhézé dọ mí dóna tindo ogbẹ̀ Klisti tọn bo sọ gbọwhẹ̀ po Jiwheyẹwhe po.

Mẹfligọ̀tọ lọ dọ, dọmọ, “Yẹn wẹ akla ogbẹ̀nọ lọ, ehe jẹ te sọn olọn wá; eyín mẹdepope dù sọn akla he mẹ, é na tin togbẹ kakadoi; mọwẹ akla he yẹn na ná lọ wẹ olan ṣie, ehe yẹn na ná na ogbẹ̀ aihọn tọn… Kẹdẹdilé Otọ́ ogbẹ̀nọ, ko do mi hlan, bọ yẹn sọ tin togbẹ̀ gbọn Otọ́ dali; mọkẹdẹ wẹ mẹhe dù mi, yèdọ ewọ na tin togbẹ̀ gbọn yẹn dali.” (JOHANU 6:51, 57).

To alọdlẹndó núhe yè ylọ dọ “onú wiwé lọ”, e na yín dagbe eyín gbẹtọ lẹpo sọgan hia dogbọn nújawu tintan he Jesu wà to Kana to otò Galili tọn mẹ, fie É diọ osìn zùn vện te. Ogán núdùdù tọn lọsu yín awujinọ dogbọn vện dagbe he Jesu basi to alọwle hùnwhẹ lọ kọ̀n tọn dali. Ovện he yè diọ sọn ninọ̀mẹ osìn tọn mẹ sọ yín núhọakuẹ hú vện he yè hẹn wá otẹn lọ mẹ. E ma yín osìn wẹ gbẹtọ lẹ nù bo blẹ́ yéde lẹ dù dọ, “Mí nú ovện” gba. To alọ devo mẹ, yé nù ovện nugbonugbo. Kaka jẹ egbé, mẹde ma nọ dù akla pã bo nọ dọ, dọ yè diọ ẹ zùn agbasa gba, mọdopolọ eyín mẹde nù ovện é ma nọ dọ, dọ yè diọ ẹ zùn ohùn gba. E ma yín núde adavo núdabla de.

Tintan, akla lọ nọte na Agbasa Klisti tọn he É zédai, podọ awetọ nọte na agbasa Yisenọ lẹ tọn he yín Agùn lọ, kẹdẹdilé e yín winwlán dó to Owé 1 KỌLINTINU 10:15-17 tọn mẹ. Nado táhinhọ́n do akla lọ ji, yèdọ to ohó he mẹ, dọ, “… mì nọ wà ehe to oflín ṣie mẹ. Mọkẹdẹ ga wẹ kọ̀fo, to tenu núdùdù godo, dọmọ, kọ̀fo he wẹ alẹ̀nù yọ́yọ́ to ohùn ṣie mẹ: mì nọ wà ehe, whedepopenu mì to nùnù, to oflín ṣie mẹ” (1 KỌLINTINU 11:24-25). Mẹdepope he yín máhẹtọ to akla he mẹ tindo dọpọ́n akla tọn, mẹdepope he nù vện lọ, tindo dọpọ́n vện tọn. Enẹ wẹ nugbo hézéhézé lọ. Oklunọ fọ́ntite to agbasa mẹ bo hẹji yì olọn mẹ. Mẹdepope ma sọgan diọ akla depope to aigba ji to agbasa Etọn mẹ. Kẹdẹdilé yè dọ dó to anádemẹ he mẹ, e ma yín ohókànbiọ depope gba. Mí to hódọ do gbẹ̀zán Jiwheyẹwhe tọn he tin to Klisti mẹ go, Ehe tin to mí mẹ dinvie. “Ṣigba yé omẹ sọha he yí i lẹ, yé wẹ é na ojlọjẹ nado lẹzùn visunnu Jiwheyẹwhe tọn, yèdọ mẹhe yise to oyín etọn mẹ lẹ” (JOHANU 1:12).

Kọ̀fo lọ dohia gbaungba dọ ohùn alẹ̀nùnù yọ́yọ́ lọ tọn ko yín kinkọ̀ndai. Akla lọ po vện lọ po ma tindo hudo nado diọ zùn Klisti gba, adavo dọ dawe hóhó he tin to mí mẹ lọ nido yín didiọ gbọn alọkẹyí ogbẹ̀ yọ́yọ́ Klisti tọn mẹ, dogbọn yisedó hlan gọ́fla whlẹnganzọ́n ohùn Etọn tọn mẹ. Mẹdepope he tindo dọpọ́n Jiwheyẹwhe tọn to alọ Biblu tọn mẹ, sọgan yín máhẹtọ to tenu núdùdù Oklunọ tọn mẹ to gbèsisọ mẹ. Oflín he yín nado flín núhe jọ to Kalvali, kaka jẹ vivọnu ojlẹ ojọmiọn tọn tọn. “Na whedepopenu he mì to akla he dù, bo sọ to kọ̀fo he nù, mì to okú Oklunọ tọn lá kaka é na do wá” (1 KỌLINTINU 11:26). E yín núhe jọ nado payi ohó nẹ lọ go titegbe. É ma dọ, dọmọ, “Whedepopenu he mì dù agbasa he” gba, adavo “Whedepopenu he mì dù akla he, bo sọ to kọ̀fo he…” Núhe yè zé do nukọnna mí kẹdẹ wẹ sọgan yín dùdù, podọ núhe tin to kọ̀fo lọ mẹ wẹ mí na nù. Núyiwà agùn Lomunu lẹ tọn jẹagọ̀do ojlo po Ohó Jiwheyẹwhe tọn po. Wuwlu he tin dogbọn ohó nẹlẹ tọn dali “e tùnmẹ dọ” kavi “e yín dọ” ma tlẹ tin to dandan mẹ gba. Núyọ́nẹn gbẹtọ depope tọn matin to ofi gba. Podọ ohóta he dóna yín didọ to hinhọ́n núdohiamẹ Ohó Jiwheyẹwhe tọn tọn mẹ.

Ohóta 20
AIJIJẸ LỌ

To Owé Wiwé lẹ mẹ, núyiwà delẹ yín didohia to oló lẹ mẹ, ehe tọ́njẹgbonu to nukunta bọ gbẹtọ lẹ ma mọdona. Na Jiwheyẹwhe Lọsu wẹ dó e domọ nado jo núwhiwhla sisosiso lẹ do otẹn whiwhla mẹ, ehe sọgan yín didohia bo sọ sọgan yín hinhẹnwá hinhọ́nnu gbọn Gbigbọ Wiwé dali. Enẹ wẹ aijijẹ tintan gbẹtọ tọn. Adavo eyín mí mọdona fie aijijẹ lọ te, whenẹnu wẹ mí na mọdona lé e yín núvivẹ dó nado dè gbẹtọ tọ́njẹgbonu sọn aijijẹ lọ mẹ gbọn ofligọ̀ dali. To teji, ohógbè he yín “aijijẹ biọ ylando mẹ” yín onú nugbo he jọ lọ.

Jiwheyẹwhe ko dè gbẹtọ nado dùgán to aigba ji. Gbọn aijijẹ lọ dali, gbẹtọ zé otẹn dagbe lọ yìngbè. Gbọn aijijẹ lọ kẹdẹ mẹ wẹ mí mọdona lé gbẹtọ biọ huhlọn Satani tọn glọ te. E sọ yín didọ dolé dọ, sọn whenẹnu wẹ Ahọvi ayihọn he tọn ṣẹ̀ gándù to ayihọn lọ blébu mẹ. Kẹ̀ntọ gbọn odàn lọ mẹ biọ gbẹtọ lọ mẹ. Mẹdepope ma sọgan dọ lé Adam po Evi po tin to kọ̀ndopọ́ mẹ hẹ Jiwheyẹwhe. Yé ma yọ́n awufiẹsa, kavi yajiji, kavi avi, kavi awutu podọ okú gba. Yé tin to ayajẹ mẹ to nukọn Oklunọ Jiwheyẹwhe tọn to Paladisi mẹ, podọ to dona po kọ̀ndopọ́ po mẹ. To ojlẹ whèjai tọn mẹ, É nọ dla yé pọ́n. Ehe yín sọn olọn mẹ jẹ aigba ji. Mọkẹdẹ wẹ e na te to alọ dopolọ mẹ. “… Do ayi e go, gohọ̀ Jiwheyẹwhe tọn tin to gbẹtọ lẹ de, ewọ nasọ nọ̀hẹ yé, yé na yín omẹ etọn, Jiwheyẹwhe lọsu nasọ nọ̀hẹ yé, bo nasọ yín Jiwheyẹwhe yetọn” (OSỌHIA 21:3).

Lukifẹli angẹli huhlọnnọ lọ, mẹhe zé ede daga to olọn mẹ, ko yín dindlan jẹ dò, é bo sọ gbẹnkànna azọ́n vàsúdo etọn tọn to aigba ji kẹdẹdilé é yín kẹ̀ntọ Jiwheyẹwhe tọn dó. Azọ́n etọn sọ wẹ nado dè gbẹtọ lẹ sọn kọ̀ndopọ́ yetọn mẹ hẹ Jiwheyẹwhe, bo klán yé sọn É go, bo sọ to yé dọ̀n biọ vàsúdo po okú po mẹ. Kẹdẹdi to Owé EZEKIẸLI 28:12-17 tọn mẹ, Satin ko tin to Jipa Edẹni tọn mẹ jẹnukọnna aijijẹ lọ. To Owéfọ he lọ mẹ, Jiwheyẹwhe nọ zé ohó na yẹwhegán lọ nado dọ hlan Satani mẹhe biọ ahọlu Tile tọn mẹ. Owé Wiwé dọ dọmọ, Satani sọgan zé gbẹtọ lẹ do podọ kanlin lẹ ga. Oklunọ mítọn yàn gbigbọ mawé jẹgbonu sọn gbẹtọ susu he gbigbọ mawé zédo lẹ mẹ (MATIU 4:24). To Owé MALKU 5:9 tọn mẹ, mí mọ dọ mẹylankan lọ nọ dọhó gbọn mẹhe é zédo lẹ mẹ. “É sọ kànbiọ ẹ dọ, etẹ wẹ oyín towe? É vọ sọ dọ hlan ẹn dọ, Legioni wẹ oyín ṣie, na mẹsúsú wẹ mí.” Satani ṣokẹdẹ ma wẹ zé dawe he do gba, ṣigba gbigbọ mawé susu lẹ ga.

To Jipa Edẹni tọn mẹ, atin susu wẹ tin to finẹ, he ga tindo atin ogbẹ̀ tọn po atin yinyọ́n dagbe po oylan po tọn. To aijijẹ gbẹtọ tọn mẹ, onú susu tin finẹ he húgan dùdù sinsẹ́n atin jọwamọ tọn, he yè yígbèna. Yè ma dọhó depope dogbọn dùdù apu (apple) atin sinsẹ́n tọn dali to Owé GENẸSISI 3:7 tọn mẹ gba, ṣigba mí hia dogbọn dùdù sinsẹ́n atin núyọ́nẹn tọn dali. Enẹwutu, e to dandan mẹ nado mọdona mẹhe podọ núhe atin núyọ́nẹn tọn lọ yín. To Owé GENẸSISI 3:7 tọn mẹ, mí hia dọ, “Nukun yé omẹ awelẹ tọn hùn, yé sọ yọ́nẹn dọ omẹ́ wẹ yé ko te; yé sọ tọ̀ amà ovotin tọn dopọ́ bo basi vantẹ na yéde.” Núdabla de jọ to godo mẹ he yé sú winyan omẹ́ agbasa yetọn lẹ tọn. Yé ma bla nukun yetọn lẹ gba, mọ yé ma sọ sú onù yetọn lẹ gba, ṣigba yé yí omà do basi vantẹ na yéde.

Na ohó he yè dọ to Owé GENẸSISI 3 tọn mẹ, mí hia dogbọn wantuntun nukun tọn po oklọ tọn po dali, po onú mọtọnhunkọ lẹ po. Sunnu dopodopo po yọnnu dopodopo po mọdona ehe mẹ linlẹn wheleponu tọn, po wantuntun nukun tọn po agbasalan tọn po te. Podọ ga ohógbè he yín “ODÀN LỌ WẸ KLỌ MI” dóna yín hihia jẹ. Asi Pọntifali tọn lọ, mẹhe yín ogán to owhé Falo tọn gbè, mọ dọ Josẹfu yọ́n whànpẹ bo sọ tindo wanyinna ogán tọn. “E sọ wá jọ to onú helẹ godo, wẹ asi klunọ etọn tọn zé nukun do Josẹfu go; bo sọ dọmọ, mlọnai hẹ mi.” To godo mẹ wẹ nawe lọ sọgbè hẹ ẹ, “… É biọ họ̀mẹ wà dê nado mlọnai hẹ mi” (GẸNẸSIS 39:7,14). Eyín sunnu dẹpẹ de kavi awhlivu de jai biọ omọ̀ oklọ tọn de mẹ, mẹdopodopo dóna yọ́nẹn dọ yé ma dù apu (apple) atin sinsẹ́n gba.

To Owé EKSỌDUSI 22:16 tọn mẹ, ohógo he yín “Oklọ” yín onú daho de. “Podọ eyín sunnu de klọ awhlivu de he yè ma ko biọ, bo mlọn é de…” Apọstẹli Paul yọ́n núhe jọ to Jipa Edẹn tọn mẹ. Yín e ma yín mọ, é ma na ko wlánwé hlan agùn Kọlintinu lẹ tọn dolé gba, dọmọ, “Ṣigba obú didi mi, dọ to onú depope mẹ dilé odàn klọ Evi gbọn oklọ etọn dali, na yè nikã hẹn ayiha mìtọn gble sọn malẹnayiawe he tin to Klisti mẹ mẹ”(2 KỌLINTINU 11:3). To pinpọ́n hlan aijijẹ lọ mẹ, apọstẹli wlán dọ, “Yè ma klọ Adam gba, ṣigba yọnnu lọ, whenuena yè klọ ẹ, ewọ wẹ jai biọ sẹ́nmẹjẹ mẹ” (1 TIMỌTI 2:14).

To aijijẹ gbẹtọ tọn to ylando mẹ godo, Oklunọ Jiwheyẹwhe dọhó hlan Evi to whenuena nújijọ lọ jọ hadopo lọ, dọmọ, “… Yẹn na hẹn awufiẹsa towe po hòmimọ towe po zùn susugege, to awufiẹsa mẹ wẹ hiẹ na nọ jivi te…” (GENẸSISI 3:16). Ohógbè he to ewlọsu mẹ dọ núhe jọ lọ hlan mí. Eyín osẹ́nmẹjẹ na ko tin gbọn ylando wiwà onù tọn dali kẹdẹdilé e sọgan yín nugbo dó, e ma jẹ dọ Evi ni biọ awufiẹsa mẹ to whenuena é dùnú do gba. Kaka jẹ egbé, yọnnu depope ma ko jivi de to whenuena é ko dù atin sinsẹ́n gba. Jiwheyẹwhe mọdona núhe jọ lọ bo sọ mọdona fie mẹhòba lọ dóna nọ̀. Enẹwutu, to egbé, yèdọ to ayihọn lẹpo mẹ kẹdẹdilé Oklunọ ko dọ dó, dọ, yọnnu lẹpo to ninọ̀mẹ dagbe mẹ nọ jivi to awufiẹsa mẹ to oflín aijijẹ dòdónu ylando nẹ lọ po osẹ́nmẹjẹ nẹ lọ po tọn mẹ.

Mẹdepope he jlo nado mọdona ohógbè he hézéhézé, dọ, “… Odàn wẹ blu mi, bọ yẹn sọ dù.” (GENẸSISI 3:13), dóna hia Owé Howhinwhẹn tọn nado mọ gblọndo dagbe lọ yí, dọmọ: “Mọhunkọ wẹ aliho yọnnu ayọdetọ tọn; é dùnú, bo sọ súsú onù etọn, bo dọmọ, yẹn ma wà oylan de” (HOWHINWHẸN 30:20).

Oklunọ Jiwheyẹwhe hodẹ̀do odàn lọ na ehe e ko wà wutu, bo sọ dọmọ, “Oklunọ Jiwheyẹwhe sọ dọ hlan odàn lọ, dọmọ, na hiẹ ko basi ehe wutu, mẹhodẹ̀do wẹ hiẹ hú whékanlin lẹpo tọn podọ hú gbékanlin lẹpo tọn; ohòto towe ji wẹ hiẹ na nọ gbọn yì, kọ̀gudu wẹ hiẹ na nọ dù to azán ogbẹ̀ towe tọn lẹpo mẹ” (GENẸSISI 3:14). Jẹnukọnna nújijọ nẹ lọ, odàn nọ zinzọnlin to afọ etọn lẹ ji. Eyín e ma yín mọ, bé whẹ̀dida he, “ohòto towe ji wẹ hiẹ na nọ gbọn yì” ma yín núde gba. Onú vivẹ lọ wẹ yín owéfọ he, “Yẹn nasọ yí okẹ̀n do hiẹ po yọnnu lọ po ṣẹnṣẹn; podọ do okún towe po okún etọn po ṣẹnṣẹn: ewọ na só ota towe, hiẹ na só afọgbẹn etọn” (GENẸSISI 3:15). Kẹdẹdi kunnudidè he Oklunọ Jiwheyẹwhe ko ná to ofi lọ, mí na dọhó do okún vòvo awe ji. É dọhó do okún odàn tọn lọ ji podọ ga, do okún he na wá gbọn yọnnu lọ dali ji. To Owé Wiwé lẹpo mẹ, ohógo he yín “jinukún” to hódọ do okún de go.

Satin ma sọgan jivi de kavi sọgan dá núde gba. Ewọ yín núdidá gbigbọnọ he ma tindo sunnutẹnmẹ kavi yọnnutẹnmẹ gba. Enẹwutu, é dóna zán kanlin he dọ̀nsẹpọ́ gbẹtọ de, bo sọ sọgan dọhó ga. To Owé Genẹsisi 3 tọn mẹ, mí mọ hódidọ he sọawúhia to odàn po Evi po ṣẹnṣẹn. Ohókànbiọ po gblọndo po, podọ núdindọn yetọn lẹpo yín winwlán dai. To dẹ̀hodo lọ godo, odàn lẹzùn kanlin he nọ lin bo sọ hẹn ninọ̀mẹ etọn hóhó lọ bú.

Ohódidọ he sọawúhia to Jipa Edẹni tọn mẹ bẹ́ po ohókànbiọ he mí mọdona dọ, “O jé, Jiwheyẹwhe ko dọmọ?” Lẹgba nọ zán ohógbè dopolọ to egbé ga. É nọ dá mayise do linlẹn gbẹtọ tọn mẹ pannukọn Ohó Jiwheyẹwhe tọn. To enẹgodo, odàn wlé Evi do omọ̀ odọ̀ etọn tọn mẹ po ohógbé oklọ tọn lẹ po, po ehe jẹagọ̀do Ohó Jiwheyẹwhe tọn lẹ go, ehe godo wẹ lalo daho lọ sọawúhia te, dọmọ, “Odàn lọ sọ dọ hlan yọnnu lọ dọmọ, Mì ma na kú dandan gba… Yè na hùn nukun mìtọn bọ mìwlẹ nasọ tin di Jiwheyẹwhe, bo sọ yọ́n onú dagbe po oylan po” (GENẸSISI 3:4-5). Ohógbè he lọ sọ taidi núhe sọgbè, bọ Evi sọ jai biọ omọ̀ Lẹgba tọn mẹ. Nugbo de tẹ wẹ tin to finẹ ló, bọ nukun yetọn nado yín hùnhùn, bọ yé nasọ dó oyọ́nẹn dagbe po oylan po tọn to ninọ̀mẹ he klán sọn Jiwheyẹwhe go de mẹ, yèdọ to okú mẹ? Sọn whenẹnu wẹ gbẹtọ lẹpo sọgan dawhẹ̀ bo sọ sọgan mọdona núhe yín dagbe po oylan po: Etẹ wẹ yín lalo podọ nugbo? Enẹwutu, gbẹtọ lẹpo na sọawúhia to Jiwheyẹwhe nukọn na azọ́n yetọn lẹ, bọ yè na dawhẹ̀ na yé kẹdẹdi wiwà yetọn lẹ to whẹ̀dajan Ofin Wiwé tọn lọ nukọn.

To Biblu Glẹki tọn mẹ kẹdẹdi to wiwà Biblu he pò lẹ tọn mẹ, yè dọhó do odàn go di sunnu de, dọ, “… ho Ophis”, enẹ wẹ “e sọ dọ hlan yọnnu lọ”. To tùnmẹ Flansegbè tọn mẹ mí hia dọ, “il dit à la femme”, to ogbè Russia tọn mẹ, mí hia dọ, “i skasal smej shene”. Kẹdẹdi to otànhó Heblu tọn hóhó lọ mẹ, aijijẹ he wá to Jipa Edẹni tọn lọ mẹ wá gbọn gblewa dali. Ohódọtọ de wlán to owé he yín ‘F. Braun, Blicke ins Wort, pg, 67’ mẹ, dọ, “… angẹli lọ, mẹhe zé odàn lọ do, biọ họ̀mẹ yì Evi de, bọ yọnnu lọ sọ mọhò bo ji Kaini”.

Gbẹ̀zán gbẹtọ tọn po wiwà etọn lẹ po, po núhe kàn ẹn lẹpo po yín mimọ to owalọ ogúdùdù tọn mẹ. Yé dùgú gbọn jiji gblewa tọn mẹ. To alọ mọhunkọtọn mẹ, gbẹ̀zán ylando tọn sọn odàn de, yèdọ sọn Satani de, ehe jẹagọ̀do Jiwheyẹwhe, sọawúhia to ninọ̀mẹ gbẹtọ tọn mẹ. Satani lọsu, mẹhe gbọn tolivivẹ po sẹ́nmẹjẹ po dali sisẹ́ gbẹtọ tintan lẹ (yèdọ Adam po Evi po) do okú mẹ, tindo huhlọn okú tọn. Enẹwutu, Mẹflitọ lọ dóna sọawúhia to agbasalan gbẹtọ tọn de mẹ, nado tún mí sọn osẹ́nmẹjẹ dopolọ mẹ. “… Dọ gbọn alọ okú tọn mẹ é nido hù mẹhe tindo huhlọn okú tọn súdo, enẹ wẹ, lẹgba, bo whlẹn yé he gbọn osi okú tọn mẹ tin to ogbẹ̀whenu yetọn lẹpo mẹ jẹ mẹglọnọ mẹ” (HEBLU 2:14-15). Whenuena Oklunọ gbawhàn Satani po okú tọn po godo, bo sọ fọ́n to azán atọ̀ntọ gbè, É sọgan dọ po awhàngbigba po dọ, dọmọ, “… Yẹn sọ tindo họ̀nhùngan okútomẹ po okú po tọn…” (OSỌHIA 1:18).

Gbèdide Jiwheyẹwhe tọn wẹ yín dọ, “… Mì yín sinsẹ́nnọ, bo sùdeji…” (GENẸSISI 1:28). Jiwheyẹwhe degbè alọwle tọn bo sọ kọ̀n gbẹtọ tintan lẹ dopọ́. Awubla sọawúhia to alọwle tintan mẹ gbọn aijijẹ po okú po mẹ. Núdidá dopodopo dóna hẹn sinsẹ́n etọn kẹdẹdi ninọ̀mẹ etọn. Ṣigba to ofi, núdidá he yín okún kọ̀ndopọ́ tọn he ma yín núdidá Jiwheyẹwhe tọn de sọawúhia bo ma tọ́nsọn Jiwheyẹwhe de, ṣigba bo tọ́nsọn Satani de gbọn odàn dali. Odàn lọ zán obó bo sọ klọ Evi, enẹgodo wẹ Evi jo ede hlan Adam. Jiwheyẹwhe ma sọgan yígbèna ehe gba, na e ma sọgbè hẹ ojlo Jiwheyẹwhe tọn nugbo lọ gba. Núdepope he ma sọawúhia gbọn ojlo nugbo Etọn mẹ, ma sọgan jo ede hlan ojlo Jiwheyẹwhe tọn gbèdé.

Nugbo Adam wá mọ to nújijọ̀ de mẹ dọ mẹyinwanna etọn Evi, mẹhe ko yín apáde etọn ma sọ tin to gbeji ba. Ewọ ko jo ede hlan odàn podọ to enẹgodo, wá basi kọ̀ndopọ́ gblewa tọn tintan hẹ Adam. Mọwẹ aijijẹ lọ sọawúhia dó. Sọn kọ̀ndopọ́ awe he sọawúhia to ojlẹ pẹvi de mẹ, yèdọ ode bọdo awetọ go, wẹ ovi lẹ do yín jiji: Yèdọ Kaini po Abẹli po.

Kaka jẹ asiko mítọn mẹ, ahóhóvi lẹ yín jiji sọn otọ́ vòvo awe mẹ. Na pọ́ndego awe he mí mọdona titegbe lẹ tọn, yèdọ sọn otò Suidin po Flansi tọn po mẹ. To otò Stokọlmi tọn mẹ, nawe he yè nọ ylọ dọ, Joelẹnu jivi vòvo awe he yín yóvo po mẹyũ po, he tindo nukun juju lẹ to azán dopolọ gbè. Whenẹnu wẹ asú etọn kọ́ nado penukun ovi lẹ lọ go, ehe mẹ dopo sọawúhia bo ma di i te. Whenuena ewọ po asú lọ po yì pé owhẹ̀, nawe Joelẹnu mọdona dọ ewọ ko deayọ hẹ dawe yũ de to azán degbè. Nawe he lọ basi kọ̀ndopọ́ gblewa tọn hẹ asú etọn podọ hẹ dawe yũ he lọ to gbèdopo nẹ ga. Podọ to otò Malsẹi tọn mẹ, nawe he yè nọ ylọ dọ, Duvale lọsu sọ jivi vòvo awe, yèdọ yóvo dopo po mẹyũ dopo po.

Mẹdepope he hia Owé GENẸSISI 3:15 tọn hézéhézé dóna payi e go dọ, Oklunọ Jiwheyẹwhe ko dọhó do okún awe ji ehe yín ovi lẹ to ayijijẹ godo. Sọn bibẹ́nu wẹ whẹndo awe helẹ te, dopo yín agbasalan tọn bọ awetọ yín gbigbọ tọn.

Eyín onú jonọ ṣigba nugbo wẹ, dọ yè ma hia oyín Kaini tọn do ovi Adam tọn lẹ mẹ to Alẹ̀nù Hóhó kavi to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ gba. Yè ma ylọ Adam dọ otọ́ Kaini tọn to ofi depope to Biblu mẹ gba. To ofi mí mọdona onú he wutu Evi do yín yíylọ dọ, “Onọ omẹ he to ogbẹ̀ lẹpo tọn” (GENẸSISI 3:20) ṣigba yè ma ylọ Adam dọ otọ́ mẹgbẹ̀ lẹpo tọn gbèdé. Eyín Kaini wẹ yín oviplọ́nji Adam tọn, é na ko tindo otẹn titegbe de to kàndai Jiwheyẹwhe tọn mẹ.

To whenuena Evi ji Kaini godo, é dọ, dọmọ, “… Yẹn mọ sunnu de yí gbọn alọgọna Oklunọ tọn mẹ” (GENẸSISI 4:1). Ehe dóna yín domọna hézéhézé dọ, ovi jiji tintan to aigba ji wẹ Kaini. Dọtẹ-vijinamẹtọ de matin to whenẹnu gba, awufiẹsa lọ yín sinsinyẹn bọ Adam ma sọ tindo aliho devo de na yè nido gọalọna ẹn gba. To whenẹnu Evi dawhá hlan Oklunọ to awufiẹsa vijiji tọn mẹ. Enẹ wẹ núhe yè mọdona titegbe, podọ ohógbè etọn to enẹgodo sọ táhinhọ́n do e ji. Núyiwà devo po Adam po ma yín kinkàndai to ṣẹnṣẹn jiji Kaini po Abẹli po tọn mẹ gba. Nugbo, Owé Wiwé táhinhọ́n do ehe lọ ji to Owé GENẸSISI 4:2 tọn mẹ, dọ, “É sọ ji Abẹli nọvisunnu etọn”.

Apọsteli Johanu lọsu mọdona núhe jọ to Jipa Edẹni tọn mẹ, bo wlán dọmọ, “E ma yín taidi Kaini, he jọ sọn mẹylankan lọ de…” (1 JOHANU 3:12). Na ohógbè he tọn Adam ma sọgan yín omẹylankan gba, kavi mẹylankan ovi mẹhe tọn Kaini yín kẹdẹdi Owé Wiwé Jiwheyẹwhe tọn. Apọsteli Johanu dopolọ sọ wlánwé hlan yisenọ lẹ, dọ, “Na mì ko gbawhàn mẹylankan lọ tọn wutu” (1 JOHANU 2:13-14). Satani yín didohia to ofi kẹdẹdilé Owé Wiwé lẹ dọ dó. To Owé OSỌHIA 20:2 tọn mẹ, Satani yín yiylọ dọ, “… Dlagọni, odàn hóhó lọ, he yín Lẹgba, Satani”. Owé Wiwé lẹ dọ to ofi susu bo ylọ agọ̀jẹdo-Jiwheyẹwhegotọ lọ dọ, “omẹylankan lọ”. Jiwheyẹwhe yín Mẹdagbe to whelẹponu bọ Satani yín mẹylankan. To odẹ̀ Oklunọ tọn mẹ, mí hia dolé, dọ, “A dọ̀n mí do whlepọ́n mẹ blo, ṣigba whlẹn mí sọn danunọ si” (MATIU 6:13). Dinvie mí yọ́n danunọ lọ, yèdọ mẹylankan lọ, ovi mẹhe tọn Kaini yín, yèdọ dòdónu núhe ma yín Jiwheyẹwhe tọn lẹpo tọn.

Kaini gọ́na núvẹun po awuwhan lẹpo po. Ewọ wẹ mẹhùtọ podọ hlọnhùtọ tintan to aigba ji, podọ Satani wẹ hlọnhùtọ sọn bibẹ́nu (JOHANU 8:44). Satani ma hùhlọn to olọn mẹ gba ṣigba to aigba ji. E ma tlẹ sọgan vi bibasi na Kaini nido jọ̀ sọn Adam, mẹhe yè dá to apájlẹ Jiwheyẹwhe Wiwé tọn mẹ gba. Na ylankan depope matin to Jiwheyẹwhe mẹ wutu. Satani zán odàn nado biọ gbẹtọ lọ mẹ to aliho ylankan he mẹ, nado zé gbẹtọ he lọ dlan vàsúdo po okú po mẹ. Na nújijọ̀ he tọn wutu, e to dandan mẹ dọ, Jiwheyẹwhe nido biọ agbasa fligọ̀ tọn de mẹ nado flí mí gọ̀ sọn huhlọn Satani tọn he glọ mí ko tin te dai. Dẹnsọlé mẹfligọ̀ lẹ ko mọ ogú yetọn yí dó, yé na yín hinhẹ̀ngọ̀wá do dòdónu dotẹn nugbo he yín niná hlan yé gbọn Jiwheyẹwhe dali mẹ, nado dùgán po É po to aihọn lẹpo ji.

Enọku wẹ omẹ ṣinawetọ sọn Adam whenu (JUDE 1:14). To finẹ, yè ma hia Kaini do ovi Adam tọn lẹ mẹ gba. Abẹli kú matin ovi. Enẹwutu wẹ yè do ṣẹ̀ whẹndo lẹ hia ji sọn Ṣẹti whenu. Po osi po, Ohó Jiwheyẹwhe tọn sọgbè bo sọ wá hinhọ́nnu hézéhézé. Ehe wẹ whẹndo Adam tọn, Adam po Ṣẹti po, po Enọṣi, po Mahalaẹli po, po Jalẹdi po, po Enọku po (GENẸSISI 5:6-7).

Kẹdẹdilé awufiẹsa ovijiji tọn nọ hẹn yọnnu de nado flin dòdónu ylando tọn dó, mọkẹdẹ wẹ adagbigbo nọ hẹn sunnu de nado flin oylan lọ dó. Whenuena Jiwheyẹwhe basi alẹ̀nùnù po Ablaham po, po okún etọn po, Jiwheyẹwhe biọ ohia adagbigbo tọn, dọmọ, “Ehe wẹ alẹ̀nù ṣie, ehe mì na nọ yìn to yẹn po mìwlẹ po ṣẹnṣẹn po okún towe po to godo towe; visunnu dopodopo to mì mẹ wẹ yè na nọ gbowhẹ̀na” (GENẸSISI 17:10). Owhẹ̀gbigbo yín gbèdide ohia alẹ̀nùnù madopòdo tọn (afọ 13). Mẹdepope he kọ́ nado gbowhẹ̀, alindọn nẹ dóna yín sinsán sẹ̀ sọn omẹ etọn lẹ mẹ (afọ 14), na to ewọ mẹ é ma mọdona fie yè gbà alẹ̀nùnù lọ te. Whenuena Mọse wọnji nado gbowhẹ̀na visunnu etọn, Oklunọ jlo nado hù i. “Whenẹnu wẹ Zipola zé okẹ́n de bo sán ayú tintan visunnu etọn tọn, bo hẹn ẹn jẹ̀ afọ etọn go; ewọ sọ dọmọ, nugbonugbo asisúnọ ohùn tọn de wẹ hiẹ hlan mi” (EKSỌDUSI 4:25).

To Owé MATIU 13:37-38 tọn mẹ, Oklunọ dọhó hézéhézé dogbọn okún gbigbọnọ vòvo awe dali, dọmọ, “É sọ gblọn bo dọmọ, mẹhe do okún dagbe wẹ Ovi gbẹtọ tọn; ogle wẹ aihọn: podọ okún dagbe lẹ, ehelẹ wẹ ovi ahọludu tọn; podọ ogbé ylankan lẹ wẹ ovi mẹylankan nẹ tọn”. Yé mẹhe mẹ mẹylankan nẹ lọ biọ bo sọ hẹn ayiha yetọn lẹ sinyẹn, yéwlẹ wẹ Jesu dọ hlan dọmọ, “Otọ́ mìtọn lẹgba tọn wẹ mì, wantúntún otọ́ mìtọn tọn ojlo mìtọn wẹ nado wà ẹ. Hlọnhùtọ de wẹ ewọ sọn whẹ́whẹ́whenu, é ma nọ nọte to nugbo mẹ gbèdé, na nugbo matin to ewọ mẹ wutu” (JOHANU 8:44).

Okún odàn lọ tọn sọawúhia pẹpẹ di okún nugbo yọnnu lọ tọn. Okún odàn lọ tọn wẹ Kaini, podọ okún yọnnu lọ tọn wẹ Klisti. Paul táhinhọ́n do linlẹn he lọ ji whenuena é to alọdlẹndó okún pagbè tọn lọ, dọmọ, “… podọ hlan okún towe, he yín Klisti” (GALATIA 3:16). Ewọ wẹ okún lọ, yèdọ mẹhe yè dopagbè hlan (GALATIA 3:19). To Alẹ̀nù Hóhó mẹ, mí hia dọ, “… Whenuena hiẹ na yí gbigbọ etọn do sánvọ́ na ylando, é na mọ okún etọn…” (ISAIA 53:10). Osẹ́n Jiwheyẹwhe tọn hlan gbẹtọ lẹpo wẹ nado hẹn sinsẹ́n kẹdẹdi ninọ̀mẹ etọn. Mí sọ dóna flin ohógbè “okẹ̀n” tọn he Jiwheyẹwhe zé do ṣẹnṣẹn okún awelẹ tọn, dọmọ, “Yẹn nasọ yí okẹ̀n do hiẹ po yọnnu lọ po ṣẹnṣẹn: podọ do okún towe po okún etọn po ṣẹnṣẹn…” (GENẸSISI 3:15). Po alọgọ́ odàn tọn po, Satani biọ gbẹtọ mẹ nado và gbèdide Jiwheyẹwhe tọn súdo. Na ehe tọn wutu, Jiwheyẹwhe dóna jẹte wá nado yín jiji taidi gbẹtọ nado dè okẹ̀n lọ, po ylando po, po okú po sẹ̀ (EFESUNU 2:13-16). To gohọ̀ agbasalan Etọn tọn mẹ, Oklunọ mítọn hẹn ofligọ̀ wá ṣiṣẹ̀ mẹ, na É nido nọ̀gbẹ̀ to mẹfligọ̀ lẹ mẹ whladopo dogọ́. É ko dè yé sọn huhlọn Satani tọn glọ bo sọ zé yé do Ahọludu Etọn mẹ, “Bo sọ klọ́n gándùdù lẹ po huhlọn lẹ po sọn ede go, é basi odohia yetọn de gbaungba, bo sọ to aglinjẹ to yé ji to e mẹ” (KOLOSINU 2:15).

Na Satani biọ agbasa gbẹtọ tọn po ohùn po mẹ, Jiwheyẹwhe Lọsu dóna wà mọ ga nado sọawúhia to ninọ̀mẹ Ovi Etọn tọn mẹ. Ewọ wẹ ogbẹ̀ mítọn, gbọn ofligọ̀ alindọn mítọn tọn podọ gbọn owhẹ̀dọgbọ mítọn po É po dali gbọn kinkọ̀n ohùn Lẹngbọvu Jiwheyẹwhe tọn tọn dali. To mẹfligọ̀tọ lọ mẹ, ohùn Jù de tọn ma wẹ kùndai gba, adavo Jiwheyẹwhe tọn, yèdọ ohùn he madódiho bo yín wiwé, ehe mẹ Ogbẹ̀ Jiwheyẹwhe tọn te.

Nukọnyìyì matin dai, kẹdẹdi linlẹn yetọn lẹ, na ohú alọpãlọpa he yè mọ lẹ tọn wutu. Na ninọ̀mẹ alọpãlọpa he do awúsọhia vòvo lẹ hia, yèdo ode bọdo awetọ go. Yè wlán to Owé JUDA 1:7 tọn mẹ, dọ, “agbasalan devo”. Paul wlán dọ, “Agbasalan lẹpo ma yín agbasalan dopolọ gba: ṣigba agbasalan gbẹtọ tọn de tin, agbasa kanlin tọn devo, owhevi tọn devo, ohẹ̀ lẹ tọn devo” (1 KỌLINTINU 15:39). Nugbo agbasalan devo de tin.

To ofi, mí mọ agbagbigbọ linlẹn he tin to otànhó gbẹtọ tọn mẹ tọn, ehe núyọ́nẹn to dindin na ojlẹ dindẹn. Na ohú alọpãlọpa nẹlẹ tọn wutu wẹ yè lẹn dọ gbẹtọ de ko tin dai. Ṣigba to nugbo de mẹ, gblọndo mọhunkọtọn lẹ po núdohiamẹ lẹ po ma yín mimọ to owé núyọ́nẹn tọn depope mẹ gba. Yé yín mimọ to owé dabla he yè ylọ dọ Biblu kẹdẹ mẹ, ehe tindo núdabla Jiwheyẹwhe tọn lẹpo.

Dopo to linlẹn gbẹtọ tọn lẹ mẹ wá sọn kọ̀ndopọ́ odàn po Evi po tọn mẹ: yèdọ sọn ohùkan Kaini mẹhe dà viyọnnu Adam tọn tọn mẹ. Awetọ wẹ whẹndo Adam podọ Evi tọn gbọn Ṣẹti mẹ, mẹhe dà nọviyọnnu etọn. Kẹdẹdilé mí omẹ pó mọdona dó, Adam po Evi po tindo visunnu lẹ po viyọnnu lẹ po, “Adam tọn to godo he é ji Ṣẹti yín owhè fẹnẹ; é sọ jivi visunnu po viyọnnu po” (GENẸSISI 5:4). To godo mẹ, linlẹn gbẹtọ tọn devo sọ sọawúhia, to whenuena whẹndo awelẹ yín ṣiṣdopọ́. To Biblu mẹ, yè ylọ whẹndo Kaini tọn dọ, “ovi gbẹtọ tọn lẹ”. Yé gbẹ́ sọ tindo núdọnnú Lukifẹli tọn pẹvi de. Okún Ṣẹti tọn lẹ yín yiylọ dọ, “visunnu Jiwheyẹwhe tọn lẹ”. “Bọ visunnu Jiwheyẹwhe tọn lẹ sọ mọ viyọnnu gbẹtọ tọn lẹ dọ yé yọ́nwhànpẹ; bọ yé sọ mọ asi na yéde sọn enẹ he yé dè lẹpo mẹ” (GENẸSISI 6:2). Na kọ̀ndopọ́ he tọn wutu, Jiwheyẹwhe mágbè nado doalọtena wiwà gbẹtọ tọn lẹpo. Enẹwutu, Messia lọ dóna wá biọ agbasalan de mẹ sọn ohùkan wiwé de mẹ. Enẹwutu, sọn osìn gigọ́ whenu, whẹndo dopo gê wẹ tin to agbasa mẹ to whenẹnu, yèdọ ehe ṣẹ̀ sọn Adam ji. “Visunnu Noa tọn lẹ, he tọ́njẹgbonu sọn aki mẹ, wẹ Ṣẹm, Ham po Jafẹti po… yé de wẹ aigba lẹpo vùn sọn” (GENẸSISI 9:18-19; OWALỌ 17:26).

To Gbigbọ mẹ, ohùkàn awe wẹ sọ dóna tin to akọta lẹpo mẹ jẹ vivọnu ga (MATIU 13:38). Jiwheyẹwhe kẹdẹ wẹ tin nado mọdona whẹ̀dida omẹ dopodopo tọn. É yọ́n omẹ Etọn lẹ. Dinvie omẹ dopodopo tindo jlọjẹ nado dindona ede. Mẹdepope he yise to Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ kẹdẹdilé É tọ́nsọn onù Etọn mẹ dó, bo wà kẹdẹdilé É dọ dó, omẹ dopolọ to didohia dọ ewọ wẹ yín ovi okún Ohó lọ tọn, bo sọ yín ovi dètọ́n gbọn Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn dali. Mẹdepope he sisẹ́ Ohó lọ bo sọ jẹagọ̀do É, to kunnudè dọ ewọ matindo núdepope po Oklunọ po gba. Enẹwutu, omẹ dopodopo dóna mọdona ohùkàn he ji ewọ tin te. Dinvie mí gbẹ́sọ to asiko ojọmiọn tọn mẹ. Mẹdepope he jlo, sọgan wá bo lẹ́pannukọn Oklunọ, bo yí I sè bo sọ hodo É.

Whenuena Oklunọ mítọn tin to aigba ji, Satani do ahọludu lẹpo po gigo yetọn lẹpo po hia Ẹ sọn ohọ̀ta aga, bo dọmọ, “… Onú helẹ pó wẹ yẹn na ná we, eyín hiẹ na jẹklo bo litai na mi” (MATIU 4:9). Mẹflitọ mítọn mọdona jẹnukọn dọ, Éwọ dóna kọ̀n ohùn Etọn dai to aigba he ji na ofligọ̀ patapata, nado flí yé omẹ he yè ko dè na ogbẹ̀ madopòdo lẹ gọ̀. Ewọ, Mẹhe yín nútindotọ nugbo, dọ hlan Satani dọ é ni lẹ́ sọn godo hlan Ẹn. Owé Psalm tọn ko dọ, dọmọ, “Jiwheyẹwhe È, fọ́n, dawhẹ̀ aihọn tọn; Na hiẹ wẹ na dùgú akọta lẹpo tọn” (PSALM 82:8). Apọsteli Paul dlẹnalọdó linlẹn he dolé dọmọ, “Bé eyín mí yín ovi, whenẹnu whédùtọ; whèdútọ Jiwheyẹwhe tọn, podọ whédùtọ dopọ́ hẹ Klisti; eyín e yín mọ dọ mí jiya hẹ ẹ, na yè nido pagigona mí dopọ́ hẹ ẹ ga” (LOMUNU 8:17). To vivọnu whèta he tọn, ehe lọ na yín ṣiṣẹ̀. Mí tindo jlọjẹ nado nọ̀gbẹ̀ to whenuena núdabla he tin to Owé Wiwé mẹ lẹpo yín hùnhùndohia. Ehe lọ sọ kàn núhe jọ to Jipa Edẹni tọn mẹ.

Ohóta 21
OWHẸ̀SÙNA

Owhẹ̀gbledo he tin to gbẹtọ de ji hẹn owhẹ̀sùna etọn yín to dandan mẹ. Owhẹ̀sùna ma dóna yín jijlẹdo ogbè whẹ̀gbledo tọn go gba, ṣigba owhẹ̀sùna tunmẹ dọ mẹhe yè gblewhẹ̀do ma sọ yín mẹhe owhẹ̀jẹ ba gba, podọ owhẹ̀gbledo he yè do é ma sọ yín mimọ gba. Nado di mẹhe sọawúhia to whẹ̀dida nukọn ma ko wà núdepope he jẹ hẹ owhẹ̀gbledo gba. To vlẹkẹsi de mẹ, owhẹ̀domẹtọ detin to finẹ, yèdọ mẹhe agbọ na wá pé, na owhẹ̀ ma jẹ mẹdepope wutu. E ma húgan mọ gba.

To alọ de mẹ, owhẹ̀jẹ gbẹto to Jiwheyẹwhe nukọn, podọ enẹwutu wẹ gbẹtọ lọ do dóhudo jona ylando Etọn tọn. Ṣigba whẹ̀sùna to nukun Jiwheyẹwhe tọn mẹ, dóna yín dọpọ́n gbọn gbẹtọ lọ dali. Jiwheyẹwhe nọ mọ gbẹtọ gbọn owalọ ovẹ̀vivẹ̀ tọn po jona ylando tọn po dali to Klisti mẹ di mẹhe ma ko wàylan gbèdé. Ohógbè he yín “yè jona ylando, ṣigba yè ma wọnji sọn e go gba”, nọ yín zinzán hlan míwlẹ kẹdẹ wẹ. Yèdọ eyín mí tlẹ jo ylando na mínọzo lẹ sọn sisosiso ayiha mítọn tọn mẹ, mí sọ nọ flin onú he ko jọ wáyì lọ. Ṣigba e ma to mọ po Jiwheyẹwhe po gba. É nọ jo ylando lẹ bo ma sọ nọ flinnú jẹ yé go ba. Eyín Jiwheyẹwhe ko sùwhẹ̀na mẹde, mẹdepope ma sọ tindo jlọjẹ nado dindona núde to gbẹ̀zán etọn mẹ gba. Mẹdepope he flin oylanwà omẹ lọ tọn, ewlọsu ko jẹagọ, na é ko mọ́ huhlọn owhẹ̀sùna Jiwheyẹwhe tọn he gbọn jona ylando patapata mẹ.

Na yè ko ji gbẹtọ do aihọn ylando tọn he mẹ matin jlọjẹ devo de, enẹwutu, jiwheyẹwhe dóna zé mẹhòba lọ po whẹ̀gbledo lọ po do Ede ji kẹdẹdi osẹ́n Etọn nado sùwhẹ̀na gbẹtọ. Bé whenẹnu, Ewọ to ninọ̀mẹ Ovi tọn mẹ, basi ovẹ̀vivẹ̀, podọ gbọn enẹ mẹ É yí owhẹ̀sùna pipé na gbẹtọ. “Ṣigba yè húnú in na na ylando mítọn, yè sọ gbleawu nệ na ylankan mítọn, hihò jijọho mítọn tọn tin to e ji: podọ hihò etọn wẹ yè yí do hẹnazọ̀n mítọn gbọ̀”(ISAIA 53:5).

To episteli Paul etọn mẹ dohlan agùn he tin to Lomu, Paul dọhó do owhẹ̀sùna Biblu tọn ji hézéhézé, bo sọ dó dọpọ́n etọn hia. Nado pọ́n wẹndagbe Jesu Klisti tọn po owhẹ̀sùna po, Paul wlán dọ, “Na winyan wẹndagbe Klisti tọn tọn ma hù mi gba; na huhlọn Jiwheyẹwhe tọn hlan whlẹngan wẹ na omẹ dopodopo he yise; hlan Jù whẹ́, podọ hlan Glẹki ga. Na e mẹ finẹ wẹ yè do dódó Jiwheyẹwhe tọn hia te sọn yise mẹ jẹ yise mẹ: dilé yè wlán dó, Dódónọ na nọ̀ ogbẹ̀ gbọn yise dali” (LOMUNU 1:16-17).

E ma yín dọ Jiwheyẹwhe whlẹn gbẹtọ sọn vàsúdo po okú po kẹdẹ mẹ gba, ṣigba É sọ sùwhẹ̀na gbẹtọ mlẹnmlẹn bo sọ gọ̀ ẹ wá do dódó wiwé mẹ. Owhẹ̀sùna mẹde titi tọn gbọn azọ́n etọn dali, nọ hẹn omẹ biọ dódó mẹde titi tọn kẹdẹ mẹ. Eyín yè ná mí dódó Jiwheyẹwje tọn, mí ma sọ dóhudo dódó mítọn titi tọn ba gba, na enẹ ma yín núde to Jiwheyẹwhe nukọn gba, ehe gbọnvo do Jiwheyẹwhe tọn go, bọ sọ sọgan ahlidanú daho de hlan mí. Enẹwutu wẹ yè do wlán ẹn dọ, “Na gbọn azọ́n osẹ́n tọn dali, omẹ de ma na tin bọ yè na hia na dódónọ to nukọn etọn gba wutu: na osẹ́n dali wẹ oyọ́nẹn ylando tọn te” (LOMUNU 3:20).

Gbọn owalọ madopòdo Jiwheyẹwhe tọn tọn dali, yè dè gbẹtọ sẹ̀ sọn dindọ̀n po whẹ̀gbledo po mẹ, bo gọ̀ ẹ do dotẹn etọn nugbo lọ mẹ. Enẹ wẹ onú titegbe wẹndagbe Jesu Klisti tọn lọ tọn. Jiwheyẹwhe ma jo ylando kẹdẹ na mí gba, ṣigba É sùwhẹ̀na mí bo sọ yí dódó etọn hlan mí. “Yèdọ dódó Jiwheyẹwhe tọn he gbọn yise Jesu Klisti tọn dali hlan omẹ popo podọ to omẹ he yise lẹpo ji: na ode matin to ovò: na omẹ pó wẹ wàylan, bo sọ whète do gigo Jiwheyẹwhe tọn go; omẹ yè to whẹ̀sùna vọnu gbọn ojọmiọn etọn dali, gbọn ofligọ̀ he tin to Klisti Jesu mẹ” (LOMUNU 3:22-24).

Mí dóna dotó owẹn wiwé lọ kẹdẹ, yèdọ wẹndagbe Jesu Klisti tọn lọ, bo sọ ná otẹn he jẹ ẹ. Nugbo owẹn whlẹngan gigonọ tọn de wẹ, ehe yè to lilá hlan opòdo aigba lẹpo tọn. Jiwheyẹwhe ko gbọwhẹ̀ hẹ gbẹtọ. “Na didohia lọ, yẹn dọ, dódó etọn tọn to ojlẹ he mẹ; na ewọ nido yín dódónọ podọ owhẹ̀sùtọ omẹ he yí Jesu sè tọn” (LOMUNU 3:26). E ma yín dọ yè ni dóyise to agùn nukọntọ de mẹ, kavi to agùn gbẹ́pipli lẹ tọn he nọ dọ, dọ, yé tindo owhẹ̀sùna wiwé lọ gba, adavo yise nugbo to Jesu Klisti mẹ, yèdọ Mẹhe mẹ Jiwheyẹwhe pé gbẹtọ lẹpo te bo sọ gbowhẹ̀ hẹ yé hlan Ede to aigba ji fi. “Enẹwutu míwlẹ hia dọ yè sùwhẹ̀na omẹ gbọn yise dali to matin owalọ osẹ́n tọn lẹ mẹ” (LOMUNU 3:28).

E yín domọna hézéhézé dọ yè zé apọsteli Paul yì aga gbọn owhẹ̀sùna nugbo dali. Enẹwutu wẹ é do wlán owé susu do ohóta he lọ ji. To Owé Lomunu 3 dojẹ ota 8 mẹ, é dọ bibẹ́nu ohó lọ tọn he sọgbe do titò whlẹngan tọn go. Omẹ dopodopo dóhudo nado kẹalọyí núhe Jiwheyẹwhe ko námẹ gbọn yise dali, bo sọ dopẹna enẹ tọn. Mẹdepope he tẹnpọ́n nado fõ gbọn azọ́n etọn titi dali, ma sọgan mọdona ṣiṣẹ̀ Azọ́n Jiwheyẹwhe tọn tọn to tunmẹ Etọn mẹ gbèdé. Núdepope mí tẹnpọ́n nado basi na mí delẹ kẹdẹ, nọ yín ahlidanú de hlan mí ma nado mọ núhe Jiwheyẹwhe ko wà dote lọ. “Ṣigba hlan ewọ he ma wàzọ́n, ṣigba bo to ewọ he sùwhẹ̀na mẹylankan yise, yè hia etọn na dódó” (LOMUNU 4:5). To Ablaham mẹ mí mọ núplọ́nmẹ vivẹ de dọ, omẹ he yè dọhó hlan gbọn Jiwheyẹwhe dali bọ omẹ lọ sọ kẹalọyí opagbè lọ, ma dóna pọ́n hlan ede lọsu gba kavi pọ́n hlan nújijọ lẹ lọ gba, ṣigba adavo yise sọn ayiha etọn mẹ, dogbọn onú he Jiwheyẹwhe dọ tọn dali. Omẹ nẹ lọ namọdona onú lẹpo kẹdẹdilé yé te, bo na sọ nọ na pipa hlan Jiwheyẹwhe, bo na sọ tindo kàndeji ogbẹ̀ tọn po yise tọn po, bo na sọ to nukọnyì bo sọ dokàndeji dọ Jiwheyẹwhe na basi yé bo sọ hẹn opagbè Etọn he É do wá ṣiṣẹ̀ mẹ.

To owé LOMỌNU 5:1 tọn mẹ, Apọsteli Paul wlán bo dọ, dọmọ, “Enẹwutu le yè suwhẹ̀na mí sọn yise mẹ, mí tindo jijọho to Jiwheyẹwhe de, gbọn Jesu Klisti Oklunọ mítọn tọn dali:” Enẹ lọ to didohia dọ mí tindo ojlọjẹ to ofìn jọmiọn tọn lọ nukọn, gbọn yise dali nado jaya to gigo tódido lọ tọn mẹ to awúsọhia tukla depope tọn mẹ. Apọsteli Paul sọ táhinhọ́n whladopo dogọ dogbọn owhẹsùna daho nugbo lọ tọn dali. dọ, dọmọ, “Nẹmunẹmu lò, le yè sùwhẹna mí gbọn ohùn etọn dali, yè na whlẹn mí sọn homẹgble mẹ gbọn é dali.” (LOMỌNU 5:9). Na to whelẹponu wẹ Paul to hinhọ́ntá do yise nugbo lọ ji to Jesu Klisti mẹwhèdosatingo lọ tọn mẹ, podọ owhẹsùna gbọn ohùn họakua wiwé Etọn tọn dali.

Apọsteli Paul sẹ̀sinwhena nugbo daho he lọ to ohógbè helẹ mẹ dọmọ, “Whenẹnu mọwẹ dile gbọn ylando omẹ dopo tọn dali whẹ̀dida wá omẹ popo ji hlan whẹgbledo; mọ gbọn owalọ dódó dopo mẹ nunina vọnu wá omẹ popo de hlan owhẹwhẹn ogbẹ̀ tọn. Na dile gbọn tólivivẹ omẹ dopo tọn mẹ yè hẹn omẹ sùsù zùn ylandonọ, yèdọ mọ gbọn tónusise omẹ dopo tọn mẹ yè na hẹn omẹ sùsù zùn dódónọ.” (LOMỌNU 5:18-19). Enẹ lọ to didohia dọ, whẹdida po whẹgbledo po tin to omẹ lẹpo ji sọn Adam whenu, ṣigba mí yise dọ whẹdida he lọ ko yín zizé yí gbọn jíjona ylando mítọn lẹ tọn dali, podọ gbọn Jiwheyẹwhe dali mí tindo owhẹ̀sùna pipé.

To owé LOMỌNU ota 6 tọn mẹ Paul dọ hlan mí dọmọ, yè whè mí do satin go po Klisti po, bo sọ yín didi po É po, bo sọ fọ́n do ogbẹ̀ po É po to yọ́yọ́jẹ mẹ.

To owé LOMỌNU ota 7 tọn mẹ, to didohia dọ gbẹto yín madogannọ to nuwiwà etọn lẹpo mẹ, to bublu po ylando po mẹ, whenẹnu gbẹtọ nọte pọn whẹdida daho Jiwheyẹwhe tọn. Fie osẹ̀n lọ sọgan yín gbìgbà te matin niná osẹ̀n lọ tọn po gbèdide etọn lẹpo, Gbẹtọ mamọdona núhe dódó wiwà yín. Osẹ̀n yín niná hlan gbẹtọ na yè nido wle gbẹtọ to osẹ̀n gbìgbà etọn mẹ. Whẹdatọ Dódónọ basi osẹ̀n ewlọsu tọn na whẹgbledonọ nido mọ oflígọ̀ yí, enẹwutu wẹ É basi ojọmiọn na omẹ lẹpo he jlo nado kẹalọyí ojọmiọn. Enẹwutu wẹ owé JAKỌBU 2:13 tọn mẹ do dọmọ, “…lẹblanu sọ to awàgundo to whẹ̀dida ji.”

Jẹnukọn gbẹtọ mọdona dọ é tin to kànbla po awufiẹsa susu po mẹ, whenẹnu wẹ é dawhá jẹgbonu, dọmọ, “Na enẹ he yẹn to wiwà yẹn ma yígona; na enẹ he yẹn jlo, enẹ wẹ yẹn ma wà; ṣigba ehe yẹn gbẹwanna, enẹ wẹ yẹn to wiwà…na yẹn yọnẹn dọ to ohò ṣie mẹ (enẹ wẹ, to agbasalan ṣie mẹ,) onú dagbe de ma nọnọ̀ e mẹ… Ṣó! tapònọ he yẹn yín! Mẹnu wẹ na whlẹn mi sọn agbasa okú tọn he si?” (LOMỌNU 7:15-24). Omẹ lẹpo he tindo dọpọ́n didiọ lọ tọn hlan Oklunọ de dóna diọ sọn homẹ, enẹwutu matin didiọ homẹ tọn mẹde ma sọgan mọ Jiwheyẹwhe.

To owé LOMỌNU 8:1 tọn mẹ , na hógbè nugbo dọpọ́n lọ tọn gbọn owhẹ̀sùna gbọn Jesu Klisti mẹ. Omẹ he yè sùwhẹ̀na gbọn ṣiṣẹ̀ azọ́n whlẹngan tọn dali, dopolọ dawhá ogbè lélé,dọmọ: “Enẹwutu whẹ̀gbledo de matin dinvie hlan yé he tin to Klisti Jesu mẹ lẹ, he ma to zọ̀nlinzin di agbasalan tọn, adavo di Gbigbọ tọn”. Yé mẹhe mọ yí to Jiwheyẹwhe de lẹ, to gbọjẹ Etọn mẹ biọ.

Satani, mẹhe nọ dowhẹ̀ mẹmẹsunnu lẹ (OSỌHIA 12:10), podọ yé mẹhe to azọ́nwà hlan ẹn lẹ dóna nọ dowhẹ̀ mẹhe Jiwheyẹwhe ko sùwhẹ̀na lẹ. Paul mọdona ehe bo dọ to ota mítọn mẹ dọ, “Mẹnu wẹ na ṣẹ núde dokọ̀na mẹṣinyanṣinyan Jiwheyẹwhe tọn lẹ? Jiwheyẹwhe wẹ sùwhẹ̀. Mẹnu wẹ ewọ he to whẹ̀gbledomẹ?…” (LOMUNU 8:33-34).

Owhẹ̀sùna nugbo ma yín núplọ́nmẹ de kẹdẹ gba, adavo dọpọ́n de. Owhẹ̀sùna wẹ yín apáde awetọ jona ylando tọn tọn. Jiwheyẹwhe dóna gblewhẹ̀do gbẹtọ, na owhẹ̀ ko jẹ ẹ wutu. Gbọn huhlọn ohùn tọn po fligọ̀ tọn po dali, yè ko sùahọ́ owhẹ̀ nẹ tọn. Owhẹ̀domẹ depope ma sọ tin ba, yèdọ Satani lọsu to tintẹnpọ́n po huhlọn etọn lẹpo po. É wà ehe hẹ Matẹn Lutẹ mẹhe ko mọ kàndeji yise tọn yí, bo ko sọ tindo dọpọ́n owhẹ̀sùna tọn, é dawhá ogbè lélé, dọmọ, “Dódónọ na nọ̀gbẹ̀ gbọn yise dali”. Dódó wiwé lọ nọ wà gbọn yise to whlẹnganzọ́nwà dotana to Jesu Klisti Oklunọ mítọn tọn mẹ.

To didiọ whenu, gbẹtọ nọ gọ̀do Jiwheyẹwhe de to whenuena gbẹ̀zán ewlọsu tọn vọ̀, bọ é sọ dó dọpọ́n ovọ̀ji yọ́yọ́ tọn. Gbẹ̀zán yọ́yọ́ bẹ́ to jona ylando godo. Kẹdẹdilé Klisti fọ́nsọn oṣiọ lẹ mẹ dó to yajiji Etọn godo, mọwẹ yè sùwhẹ̀na mí bo sọ hẹn mí gọ̀wá sinsẹ̀n nugbo hẹ Jiwheyẹwhe mẹ. “Mẹhe yè jo na ylando mítọn lẹ bo sọ zé tite na owhẹ̀whẹn mítọn” (LOMUNU 4:25). Kẹdẹdilé Jesu Klisti kú dó, mọwẹ yè joylando mítọn lẹ, podọ kẹdẹdilé É fọ́nsọn oṣiọ lẹ mẹ dó, mọwẹ kẹdẹ wẹ yè sùwhẹ̀na mí dó ga.

Apọsteli Jakọbu dohia lé yise yé mẹhe yè sùwhẹ̀na lẹ tọn yín zinzán dó. Yé nọ wà núdepope he Jiwheyẹwhe dọ bo sọ do osi yetọn hia gbọn azọ́n yetọn lẹ dali. “Hiẹ mọ lé yisenọ basi po azọ́n etọn lẹ po dó, podọ gbọn azọ́n dali wẹ yè hẹn yise sọgbe. Yè sọ hẹn Owé Wiwé di he dọmọ, Ablaham yí Jiwheyẹwhe sè, yè sọ hia hlan ẹn na dódó: yè sọ ylọ ẹ dọ họntọn Jiwheyẹwhe tọn” (JAKỌBU 2:22-23).

Azọ́n ma sùwhẹ̀na gbẹtọ de gba. Yé nọ basi yé to tónúsisè mẹ gbọn mẹhe yè sùwhẹ̀na lẹ dali. Mẹdepope he yí Jiwheyẹwhe sè nọ wàzọ́n do núdepope he É dègbèna ji. Ablaham yise dọ Jiwheyẹwhe na fọ́n ovi etọn Isaki sọn oṣiọ lẹ mẹ podọ, enẹwutu wẹ é do wleawu nado yí i do sánvọ̀ kẹdẹdilé yè dègbèna ẹn dó. Na é dóyise wutu wẹ é do wàzọ́n. Jakọbu ma dọ dọ, azọ́n he gbẹtọ wà to linlẹn ede titi tọn mẹ gba, ṣigba é dlẹnalọdó tónúsisè nado wàzọ́n na Jiwheyẹwhe po Ohó Etọn po. Mẹdepope he yise nugbo na mọ gbọn wiwà ehe Jiwheyẹwhe dọ dali. “Họntọn ṣie wẹ mìwlẹ, eyín mì wà onú he yẹn dègbèna mì lẹ” (JOHANU 15:14). Enẹ wẹ gbigbọ yise gbẹ̀te tọn.

Mẹhe yè sùwhẹ̀na gbọn yise dali to Jesu Klisti mẹ tin to Jiwheyẹwhe nukọn di mẹhe ma ko wàylando gbèdé. Yè zé é do nọtẹn etọn madopòdo mẹ, bo tin to ote dinvie na didiọ agbasa he tọn tọn. Mẹdepope he yise nugbo dóna dlẹnalọdó ehe lọ gbọn tónúsisè gbẹ̀zán etọn tọn dali gbọn Jiwheyẹwhe mẹ taidi lé Ablaham te. To owékànsẹ́domẹ hlan Heblunu lẹ, mẹfligọ̀ lẹ po mẹhe yè sùwhẹ̀na lẹ po yín didohia dolé, dọ, “Ṣigba Osó Ziọni tọn ji wẹ mì wá jẹ, podọ, otò daho Jiwheyẹwhe ogbẹ̀nọ lọ tọn mẹ, Jelusalẹm olọn tọn, podọ ogbẹ́ angẹli lẹ tọn he madóhihia mẹ; wá ogbẹ́ daho, agùn plọ́nji lẹ tọn mẹ, he yè ko wlánwé etọn to olọn mẹ to Jiwheyẹwhe Whẹ̀datọ gbẹtọ lẹpo tọn de, podọ to gbigbọ gbẹtọ dódónọ lẹ tọn de, he yè ko basi sọgbe” (HEBLU 12:22-23).

Ohóta 22
YỌ́YỌ́JẸ PO VỌJI PO

Ogbẹ̀zán mẹde titi tọn he ko yín zínzán matin Jiwheyẹwhe yín alọdote gbọn dọpọ́n whẹ̀súna tọn dali podọ to enẹ godo wẹ yọ́yọ́jẹ devo ṣẹ̀. Sọlé e yín azọ́n fligọ̀ tọn do, núyíwà ojọmiọn tọn alọpãlọpa lẹ dóna mọ tẹnmẹ to gbẹ̀zán mítọn mẹ. Enẹwutu, wẹ ohógbè vovo lẹ do yín zínzán na dopọ́n alọpãlọpa.

Tintán e yín bibẹ́ po vọfọ́n po. gbẹtọ he klán sọn Jiwheyẹwhe go yín oṣiọ to gbigbọ mẹ. Fínfọ́n de dóna tin hlan ẹn. Ehe nọ jọ gbọn Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn dali to didọ wẹndagbe lọ tọn glọ. Kakajẹ whenẹnu, medopodo ko kú to gbigbọ mẹ, to mayọnẹn mẹ. Hlan gbẹtọ lẹpo, yé lẹn dọ onú lẹpo taidi núhe tin to gbesisọ mẹ bọ yé ma sọ yọ́nẹn dọ núde whèdo yé.

Eyín gbẹtọ de yín sinsẹ̀ntọ kavi lala, é nọ tẹnpọ́n nado sisẹ́ linlẹn depope he yì aga húgan yé, podọ ga, ehe kàn awúsọhia omẹ dopodopo tọn to whẹ̀dida godogodo Jiwheyẹwhe tọn tọn nukọn. Eyín omẹ lọ ma gbẹ́ ehe, bo to linlẹnpọ́n, ṣigba bo dọ to ede hòmẹ, dọmọ, “Yẹn ma hù mẹdepope gba; yẹn ma wà ehe kavi enẹ gba, enẹwutu, e ma ylan domọ gba.” Ṣigba yè dọ hlan mí dọ, ehe yín nútitegbe de. Enẹwutu, omẹ lẹpo dóna mọdona dọ, Jiwheyẹwhe ma yín fofo mẹdepope tọn kavi tavẹ dagbe de, mẹhe mí sọgan dọ ohó dagbe delẹ hlan gba. To asiko nẹ mẹ, Jiwheyẹwhe ma sọgan yín Whlẹngantọ dagbenọ gba, É na yín Whẹ̀datọ Madopòdo. É yín biblado Ohó Etọn go, podọ enẹwutu wẹ É nado dawhẹ̀ kẹdẹdi Ohó Etọn.

Dinvie Ewọ yín biblado Ohó Etọn go, bọ yé omẹ he yise lẹpo kẹalọyí jọmiọn po jona ylando po, podọ yè tún yé dote mlẹnmlẹn bo sọ sùwhẹ̀na yé. Yé mẹhe jẹagọdo É lẹ bo gbẹ́ titò whlẹngan tọn hlan yéde lẹ, na mọ whẹ̀dida to dódó mẹ. Yé mẹhe tẹnpọ́n nado dó É do alọ yetọn ji, matin to titò mẹ hẹ Ohó Jiwheyẹwhe tọn, na mọ winyan. Ohókànbiọ lọ ma yín dọ, yè ni tindo yise kẹdẹ gba ṣigba nado yí Jiwheyẹwhe po Ohó Etọn po sè kẹdẹdi titò Etọn he É zédai na gbẹtọ lẹpo. Mẹdepope he ma yí Jiwheyẹwhe sè, yí I do dó lalanọ (1 JOHANU 5:10).

Eyín yinyọ́nẹn hlan gbẹtọ lẹpo dọ, gbẹtọ agbasa tọn ma nọ kẹalọyí onú gbigbọ tọn lẹ gba, sọlé ewọ sọgan yín sinsẹ̀ntọ do. E yín bibẹ́ po vọfọ́n po, ehe yín finfọ́n ayiha mẹ tọn podọ domọna ninọ̀mẹ oṣiọ gbigbọ mẹ tọn. To yẹwhehó tintan he Pita dọ to Azán Pẹntikọsti tọn gbè, awuji sisètọ lẹ lọ, yé tindo dọpọ́n vọfọ́n ayiha mẹ tọn de bo dawhá dọ, “… Mẹho, mẹmẹsunnu emi, etẹ wẹ mí ni wà?” (OWALỌ 2:37).

To yẹwhehó wẹndagbe lọ tọn didọ mẹ, sisètọ lẹ nọ tindo dọpọ́n alọpãlọpa po Jiwheyẹwhe po. Whenuena Pita to yẹwhehódọ to owhé Kọnẹliọsi tọn gbe, yé mẹhe pli to finẹ lẹ tindo dọpọ́n, to didọ yẹwhehó lọ tọn lọsu mẹ, onú lẹpo sọn didiọ mẹ do baptẹm Gbigbọ Wiwé tọn mẹ (OWALỌ 10:37-48). Enẹ kàn jijọ sisètọ lẹ lọ tọn podọ nukundido yetọn to yise mẹ. Fidepope he Ohó lọ yín didọ te, Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn nọ sọawúhia. E yọ́n nado mọdona dọ, ninọ̀mẹ alọpa devo de matin. Yise nugbo he nọte to Jiwheyẹwhe nukọn wá sọn didọ owẹn whlẹngan tọn lọ tọn mẹ. To ehelẹ godo, dọpọ́n he tin to dandan mẹ sọgan yín mimọ yí gbọn sisètọ lẹ dali. Jẹnukọn, Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn nọ hẹn gbẹtọ lẹ nado dindona yéde lẹ, podọ whenẹnu wẹ lẹnvọjọ nọ sọawúhia do. Gbẹtọ nọ yín lẹblanunọ dogbọn onú he yè wà to gbemasọ mẹ, bo nọ hodẹ̀ hlan Jiwheyẹwhe na jona ylando tọn.

Oyọ́nẹn ylando tọn nọ biọ gbẹtọ mẹ yì siso bọ gbẹtọ ma mọdona agọ̀jijẹ etọn to Jiwheyẹwhe Wiwé nukọn, nado nọ nọ hodẹ̀ dọ, “Oklunọ, yẹn wàylan jẹagọdo olọn podọ to nukọn Towe”. Enẹ godo wẹ vọjlado nọ yín bibasi te. Mẹdepope he nọ jẹajo, ni ma sọ jẹajo ba blo; lalonọ ni ma sọ dolalo ba blo, po onú he pò lẹpo po. Didiọ nugbo biọ Klisti mẹ po yọ́yọ́jẹ to ayiha mẹ po, nọ yí tẹnmẹ bo sọ nọ hẹn vọji yọ́yọ́ wá. Yé mẹhe tindo yise gbọn Gbigbọ Wiwé dali lẹ, nọ biọ jona ylando sọn Oklunọ de bo sọ dè agbàn ylando tọn lẹpo sọn yéde ji. To odẹ̀hiho mẹ, nújijọ huhlọnnọ de nọ jọ. Owalọ huhlọnnọ Jiwheyẹwhe tọn tọn wẹ enẹ. Whenẹnu, mẹde mọ kàndeji whlẹngan tọn yí, bo sọ tindo jijọho Jiwheyẹwhe tọn to ayiha etọn mẹ. Mẹhe mọ lẹnvọjọ yí gbọn asiko wàtọ́nta tọn dali, bo yise dọ Klisti kẹdẹ wẹ nọ whlẹnmẹ, enẹ wẹ dọpọ́n nugbo lọ, núhe mí mọdona de, na e nọ jọ gbọn whinwhan Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn tọn dali. Whenẹnu wẹ Gbigbọ Etọn dèkunnu na gbigbọ mítọn dọ mí ko lẹzùn ovi Jiwheyẹwhe tọn (LOMUNU 8:16). Yè sọgan mọ whlẹngan he tin to Klisti mẹ yí bo sọ tindo dọpọ́n etọn kaka jẹ egbé.

Mẹdepope he yise to Jiwheyẹwhe mẹ bọ ayiha etọn hùn, na mọ opagbè Etọn lẹpo yí. Mí dóna wá Jiwheyẹwhe de to owalọ hùwhẹ̀ tọn de mẹ, nọ sè Ohó Etọn bo sọ nọ tindo dọpọ́n whlẹngan tọn di to Agùn nugbo Yisenọ lẹ tọn mẹ. Jiwheyẹwhe yín nugbonọ, Ewọ wẹ Mẹhe go yè na nọ ganjẹdo podọ dódónọ.

To egbé, gbẹtọ lẹ dè apájlẹ he Jiwheyẹwhe ná to Ohó Etọn mẹ sọn ninọ̀mẹ Etọn. Na ehe tọn wutu wẹ agùn gbẹpipli vòvo do tin. E blawu dọ aliho Oklunọ tọn ma sọ tin to hinhọ́nnú hézéhézé na gbẹtọ lẹ ba gba.

Yé mẹhe to dindin nado dọhó hẹ Jiwheyẹwhe lẹ, dóna din Jiwheyẹwhe di ovi Etọn lẹ, kẹdẹdilé omẹ de nọ ná gblọndo owékànsẹ́domẹ de tọn dó. Jiwheyẹwhe wlánwé sẹ́do mí to Ohó wiwé Etọn mẹ, ehe mẹ É gbẹ́sọ to hódọ hlan mí, podọ to odẹ̀hiho mẹ mí nọ dọhó hlan Ẹn. É hẹnzùn yinyọ́nẹn hlan mí, yèdọ núhe yè ko wleawu yetọn dai na mí lẹ po, po ojlo pipé Etọn po ga. To dẹ̀hiho mẹ, mí nọ dopẹ hlan Ẹn na núhe É ko wà hlan mí lẹpo tọn wutu. Mẹdepope he to mọ wà sọawúhia to kọ̀ndopọ́ mẹde titi tọn mẹ hẹ Jiwheyẹwhe.

To yise po kàndeji po mẹ, mí nọ jo mídelẹ na Ohó lọ bọ mí nọ wà núhe É dọ kẹdẹdilé É nọ to hódọ hlan mí dó di omẹ dopodopo, kẹdẹdilé Jesu dọ hlan Nikodẹmi dó, dọ, “… Nugbo, nugbo, wẹ yẹn dọ hlan we, adavo yè vọ́ gbẹtọ ji, ewọ ma sọgan mọ ahọludu Jiwheyẹwhe tọn” (JOHANU 3:3). Dọpọ́n vọ́ji tọn to dandan mẹ. Matin enẹ mẹdepope ma sọgan biọ ahọludu Jiwheyẹwhe tọn mẹ. “Avò vò we blo, na yẹn dọ hlan we, dọ, Yè ma sọgan nọ ma vọ́ mì ji wutu” (JOHANU 3:7). Dọpọ́n vọ́ji tọn ma tindo núdepope na wà po núyọ́nẹn wéhọ̀mẹ tọn he nọ dọ, dọ gbẹtọ nọ lẹ́gọ̀wá to ninọ̀mẹ devo de po gba, ehe yé nọ tunmẹ to whedelẹnu di vọ́ji. To dọpọ́n vọ́ji tọn mẹ kẹdẹdilé Owé Wiwé dọ dó, gbẹtọ ma nọ sọawúhia to ninọ̀mẹ devo de mẹ gba, adavo dọ ewọ nido nọ̀gbẹ̀, bo yise bo sọ kẹalọyí Ohó Jiwheyẹwhe tọn, whenẹnu wẹ Gbigbọ Wiwé nọ hẹn alindọn nẹ wá ṣiṣẹ̀ mẹ, podọ domọ, ogbẹ̀ yọ́yọ́ nọ jẹgbonu wá. “Ṣigba ehe godo hòmẹdagbe po owanyin Jiwheyẹwhe Whlẹngantọ mítọn tọn po sọawúhia hlan gbẹtọ, e ma yín gbọn azọ́n dódónọ he mí ko wà dali gba, ṣigba dilé lẹblanu etọn te, é whlẹn mí, gbọn lẹ́wé ovọ́ji tọn po hẹnzùn yọ́yọ́ Gbigbọ Wiwé tọn po dali; he é kọ̀n do mí ji to opọ́ gégé gbọn Jesu klisti Whlẹngantọ mítọn mẹ; dọ yínyín whẹ̀sùna gbọn ojọmiọn dali, na yè nido yí mí do basi ogúdútọ dilé tódidó ogbẹ̀ madopòdo tọn te” (TITU 3:4-7).

To Owé TITU 2:11 tọn mẹ, apọsteli Paul dọhó do ohóta lọ ji, dọmọ, “Na ojọmiọn Jiwheyẹwhe tọn he hẹn whlẹngan wá ko sọawúhia omẹ popo”. Mẹdepope he mọ ojọmiọn yí sọn nukun Jiwheyẹwhe tọn mẹ, na mọdona núhe to dandan mẹ na whlẹngan etọn. To owé episteli lẹ tọn mẹ, dọpọ́n yé mẹhe ko tin to devizọ́nwiwà Jesu Klisti tọn mẹ lẹ tọn yín winwlán dai. É gbẹ́sọ to dopolọ yín to osọ̀, egbé podọ kakadoi (HEBLU 13:8). Enẹwutu wẹ É do nọ wà onú dopolọ po yé mẹhe wá Ede lẹ po. Mẹdepope he kẹalọyí Ohó Nugbo tọn lọ, na tindo dọpọ́n opagbè núhe tọn É dọ lẹ. “Sọn ojlo etọn mẹ é yí ohó nugbo tọn do hẹn mí jẹgbonu wá, na mí nido yín sinsẹ́n tintan de to núdidá etọn lẹ mẹ” (JAKỌBU 1:18).

Apọstli Pita dọ linlẹn dopolọ, bo wlán dọ, “Lé mì ko lẹ̀ alindọn mìtọn lẹ wé to tónusisè mìtọn mẹ hlan nugbo jẹ owanyin mẹmẹsunnu tọn madoklọ mẹ, mì nọ yinwanna mìnọzo talala po ayiha wiwé po, lé mìwlẹ lẹzùn mẹvọ́ji, e ma yín sọn okún gbigble mẹ gba, ṣigba sọn magble mẹ, gbọn ohó Jiwheyẹwhe tọn dali, ehe to ogbẹ̀, bo nasọ tin to ote kakadoi” (1 PITA 22-23). Mẹdepope he tindo dọpọ́n ehe Jiwheyẹwhe ko dopagbè etọn to Ohó Etọn mẹ, na yín máhẹtọ to Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ, bo jó ede hlan ojlo Etọn, bo sọ yín gigọ̀do otẹn etọn mẹ kẹdẹdi to titò whlẹngan tọn. To Omẹ mọhunkọtọn lẹ sọgan gọ̀ onú lẹpo do otẹn yetọn lẹ mẹ kẹdẹdilé e te to Owé Wiwé lẹ mẹ. Omẹfligọ̀ lẹ dóna yín dopo po Mẹfligọ̀tọ lọ po, na mí nido sọgan mọnú dolé É nọ mọnú do, bo sọ jlo núhe É jlo lẹ.

Po dọpọ́n didiọ tọn po, po hinhẹn jẹ yọ́yọ́ tọn po, podọ vọ́ji tọn, yèdọ gbẹtọ blébu lọ na é nido ṣẹ̀ hihodo Jesu Klisti ji. Núhe e yín nado hodo É yín winwlán to ofi susu to Owé Wiwé mẹ. Nado yín núplọ́ntọ Etọn, Oklunọ dóna tindo tẹnmẹ tintan to gbẹtọ lọ mẹ. Eyín eyín mọ, nútindo lẹ dóna yín gbigbẹ́dai mlẹnmlẹn. Ehe sọ yín dọ, yè ni gbẹ́ asú kavi asi, kavi nọvisunnu lẹ, kavi nọviyọnnu lẹ, kavi mẹjitọ lẹ, kavi ovi lẹ, kavi họntọn lẹ dai na Ahọludu Jiwheyẹwhe tọn wutu (LUKU 18:29). To whẹ̀hó mọtọnhunkọ he mẹ, ehe yín nútitegbe de, to awúsọhia mẹ dọ pipòtọ hẹnnu lọ tọn lẹ, mayise lẹ, yé dóna jó yé do godo. Nado jẹgodo na Jesu Klisti ma yín dọ yè ni zọnhùn na yẹwhe de, kavi yè ni kọ̀ndopọ́ hẹ gbèdidè agùn de tọn gba, ṣigba yè ni nọte gligli egbésọegbésọ to gbẹ̀zán klandowiwé tọn kẹdẹ mẹ, bo mọdona bo sọ nọ wà ojlo Jiwheyẹwhe tọn. Omẹ lọ dóna jo ali gblagada lọ do bo doakọ́nna tukla lẹpo. Enẹwutu, devi dopo ma sọgan sẹ̀n klunọ awe kavi zinzọnlin to ali vòvo awe ji to ojlẹ dopolọ mẹ gba. Yè dóna magbè. Na gbẹ̀zán mítọn lọsu dóna dèkunnu na aliho he mí ko dè.

Dọpọ́n, yọ́yọ́jẹ tọn, kàn ayiha gbẹtọ de tọn, kẹdẹdilé Owé Wiwé dọ dó, dọ, “Ayiha yọ́yọ́ de ga wẹ yẹn na na mìwlẹ, podọ gbigbọ yọ́yọ́ de wẹ yẹn na yí do mì hòmẹ: yẹn bo nasọ dè ayiha zannu tọn sẹ̀ sọn agbasalan mìtọn mẹ, yẹn bo nasọ na ayiha agbasalan tọn de mì” (EZEKIẸLI 36:26). Godo he gbẹtọ hòmẹ tọn lọ ko jẹ yọ́yọ́ vọ, azọ́n daho de pannukọn mí dọ, mí ni klọ́n gbẹtọ hóhó lọ do apadopo. E tlẹ to depope gbẹtọ mayisenọ dóna zán gbẹ̀zán awe. To whenẹnu ewọ ma yín núhe é to didọ dọ, é yín podọ núhe mẹdevo lẹ yise dọ é yín gba. Omẹ dopodopo tindo nukunmẹ awe. Whedelẹnu é nọ sọawúhia dolé, podọ to whedevonu to alọ vò mẹ kẹdẹdilé é jlo dó. To ehe mẹ, yè dọ núhe mí sọgan wà hlan mí hézéhézé, dọ, “Dọ mì ni klọn do apadopo owalọ ogbẹ̀ mìtọn hóhó tọn, gbẹtọ hóhó lọ, he ko gblezọn kẹdẹdi wantúntún he gọ́ na oklọ: na mì ni lẹzùn yọ́yọ́ to gbigbọ ayiha mìtọn tọn mẹ; na mì ni sọ zé gbẹtọ yọ́yọ́ lọ dogo, mẹhe yè dá to dódó mẹ di apájlẹ Jiwheyẹwhe tọn, podọ to jijọ wiwé nugbo tọn mẹ” (EFESUNU 4:22-24). To owéfọ he bọdo e go lẹ mẹ, yè lẹn onú susu ehe yè ma sọgan wà to gbẹ̀zán yọ́yọ́ mẹ.

Whenuena linlẹn gbẹtọ tọn yín didiọ bo sọ yín didè sọn oṣiọ lẹ mẹ, Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn nọ hẹn núhe sọgbe to nukun Etọn mẹ wá oflín mẹ na omẹ lọ. Mẹhe yise dóna kọ̀ndopọ́ hẹ ohó he lọ, “Podọ mì yín mẹkọ̀ndopọ́ hẹ hlan aihọn he blo; ṣigba mì ni yín mẹdiọadana gbọn hinhẹnjẹyọ́yọ́ ayiha mìtọn tọn dali, na mì nido mọdona núhe ojlo Jiwheyẹwhe tọn he yọ́n, alọkẹyí, bo sọ sọgbè nẹ yín” (LOMUNU 12:2). Mẹdepope he magbè nado hodo Jesu Klisti ma dóna zé satin di kọ̀nú de do okọ̀ etọn gba, ṣigba ni kúkú gbọ bo hẹn ovlẹ Klisti Mẹwhèdo-satingo lọ tọn, bo zinzọnlin gbọn ali bibó he hẹnmẹ yì ogbẹ̀ madopòdo mẹ ji (MATIU 16:26).

Paul fó po owékànsẹ́domẹ etọn hlan Galatianu lẹ dolé, dọ, “Ṣigba e ni dẹ̀n do mi nado to gigo yí, adavo to satin Jesu Klisti Oklunọ mítọn tọn mẹ, gbọn mẹhe mẹ yè whè aihọn do satin go hlan mi, podọ yẹn hlan aihọn” (GALATIA 6:14). Yé mẹhe kú na yéde lẹ podọ hlan aihọn he, wẹ dóna nọ̀gbẹ̀ hẹ Jesu Klisti. Ovọ wẹ núhe pò lẹpo ehe to gbọvọ to whelẹponu. Yè hia mẹfligọ̀ lẹ do yé mẹhe go hòmẹ Jiwheyẹwhe tọn hùn do lẹ mẹ.

Ṣigba to sisi de mẹ, onú lẹ ko yì jẹagọ. Yè nọ zán ohógbè Biblu tọn lẹ, ṣigba dọpọ́n nugbo Biblu tọn ma yín zinzán gba. To Yisenọ tintan lẹ mẹ, to owhè kanwe-kò tintan lẹ mẹ podọ to yisenọ nugbo owhèta lẹpo tọn mẹ, yèdọ to owhè kanwe-kòtọ mẹ, e to dandan mẹ dọ mí nido tindo dọpọ́n Jesu Klisti tọn to fie mí tin te to dinvie. Dopo to yé mẹ ma gọ̀ ede dogo na onú devo lẹ kavi bo biọ linlẹn ewlọsu titi tọn mẹ nado sùwhẹ̀na ede gba. To bibẹ́nu, apọsteli lẹ po yisenọ lẹ po zán gbẹ̀zán dagbe to osi lẹpo mẹ hlan Jesu Klisti, e sọgan yín to azọ́n yetọn lẹ mẹ kavi to hẹnnu yetọn lẹ mẹ, kavi to tòpẹvi kavi to tòdaho yetọn lẹ mẹ. Yé tindo kọ̀ndopọ́ hẹ Jesu Klisti bo sọ yín kunnudidè gbẹ̀te hlan dọpọ́n ojọmiọn tọn. Gbọn huhlọn Jiwheyẹwhe tọn dali, omẹ he yè flígọ̀ lọ nido tindo ojlọjẹ nado nọgbẹ̀, yèdọ ogbẹ̀ dagbe po É po ehe tindo dogbò to ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ. Yèdọ asi didá po azọ́n he tin to aigba ji lẹpo. Ohókànbiọ lọ ma yín dọ mí nido tọ́nsọn aihọn lọ mẹ gba, ṣigba adavo dọ núyíwà aihọn tọn lẹpo nido tọ́njẹgbonu sọn mí mẹ.

Ohóta 23
KLANDOWIWÉ

Kẹdẹdilé Apọsteli Paul basi do, mọdopolọ wẹ devizọ́nwàtọ nugbo Klisti tọn dóna basi do, to ayipipamẹ nado dọ nuplọ́nmẹ nugbo Bible mẹ tọn lẹpo, do alọ he jẹ mẹ na yisenọ lẹpo nido zán gbẹzán he na hẹn homẹ Oklunọ tọn hun. “Dọ yẹn nido yín devizọ́nwàtọ Jesu Klisti tọn hlan kosi lẹ, bo to devizọ́n wẹndagbe Jiwheyẹwhe tọn wà, dọ yíyí mẹde do sánvọ́ kosi lẹ tọn nido yín alọkẹyi, na le yè klán ẹn do wiwé dogbọn gbigbọ wiwé dali do.” (LOMỌNU 15:16).

Dọpọ́n klandowiwé tọn yín apade to awhágbè wẹndagbe gigọ lọ tọn mẹ. podọ ohógbè vivẹ he hodo e lẹ ma sọgan yín onú he yè ma sọgan nọ ma mọdona gba kẹdẹdilé yè wlán do. Dọmọ, “Mì nọ yí jijọho do zọ̀nhẹ gbẹtọ lẹpo, po owalọ wiwé po, eyín enẹ ma tin, mẹde ma sọgan mọ Oklunọ:” (HEBLE 12:14). Ohógbè he dóna yín yíyízán dandan. Dọ yé mehe yise bọ yè sọ sùwhẹ̀na yé bọ yé sọ mọ dọpọ́n vọjiyọ́yọ́ tọn yí, omẹ nẹlẹ wẹ yè to ohódọ hlan dọ, yé ma sọgan mọ Oklunọ matin kandowiwé gba. Enẹ wẹ nado dọ dọ, yé ma sọgan yín máhẹtọ to fọ́nsọnkú tintan mẹ kavi to wunmẹdidiọmẹ kavi to bẹ́yìlọnmẹ mẹ gba, podọ enẹwutu yé ma sọgan domimá to alọwle hunwhẹ Lẹngbọvu lọ tọn kọ̀n gba. Ṣigba ehe wẹ azọ́n daho mítọn podọ onú titegbe lọ. Enẹwutu mẹhe yise bo jlo na mọ Ẹn lẹ dóna yín didiọ do apajlẹ Etọn mẹ (1 JOHANU 3:2-3). To asiko nẹ lọ mẹ wẹ ohó he Oklunọ mítọn dọ to osó ji na yín hinhẹn ṣẹ̀, dọ, “Donanọ wẹ wiwénọ to ayiha mẹ lẹ, na yé na mọ Jiwheyẹwhe.” (MATIU 5:8).

Mẹflígọ̀ lẹ ko yín lilẹwé bo sọ yín kinklandowiwé gbọn Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn he tin to Ohó wiwé Etọn mẹ. Yé yise to pagbè Jiwheyẹwhe do lẹ mẹ bo sọ mọ ṣiṣẹ̀ kẹdẹdilé yè wlán ẹn dó, dọ, “Enẹwutu, lé mí tindo opagbè helẹ, mẹyiwanna vivẹ he mi, mì gbọ mí ni klọ míde sọn diho agbasalan po gbigbọ tọn lẹpo mẹ, bo sọ hẹn wiwé sọgbe to osi Jiwheyẹwhe tọn mẹ” (2 KỌLINTINU 7:1). To owéfọ he wáyì mẹ, yèdọ núhe piplimẹ he lọ yín han mí: yé setonuna avàse Jiwheyẹwhe tọn, yé tọ́njẹgbonu sọn núplọ́nmẹ he ma sọgbe hẹ Biblu tọn lẹ mẹ bo zinzọnlin hẹ Jiwheyẹwhe. Nugbo omẹ Etọn wẹ yé. Yé yín yiylọ jẹgbonu, enẹwutu, yé gbẹ́ onú he ma tọ́nsọn Jiwheyẹwhe de lẹ. Yé sọ payi avàse he lọ go, po onú he pò lẹ po, “… mì gàndo onú mawé go blo; Yẹn nasọ yí mì, bo na yín Otọ́ de hlan mì, mìwlẹ nasọ yín ovisunnu ṣie lẹ, podọ oviyọnnu ṣie lẹ, wẹ Oklunọ Gánhunupo dọ” (2 KỌLINTINU 6:16-18).

To afọ tintan mẹ, yè dọhó do onú awe go. Ode tin na osẹ́nmẹ jẹ agbasalan tọn, podọ awetọ osẹ́nmẹ jẹ gbigbọ tọn he hẹn alindọn lọ kúdio. Klandowiwé kàn gbẹtọ blébu. Klisti Mẹhe yinwanna Agùn vivẹ Etọn bo yí Ede do súahọ́, bo sọ dọ núhe É tin hlan, dọ, “Na ewọ nido klọ́ ẹ wé, bo sọ yí lẹ̀wé osìn tọn do lẹ̀ ẹ wé gbọn ohó lọ dali. Na ewọ nido dê tọ́n hlan ede agùn gigonọ de, he mado diho, kavi ehe gbì, kavi onú mọhunkọ tọn lẹ; ṣigba nido wé bo mado apa” (EFESUNU 5:26-27).

To onú mọhunkọ tọn mẹ, mẹfligọ̀ lẹ na yì pé Mẹfligọ̀tọ yetọn. To klandowiwé he mẹ, yè dọ hlan mí dogbọn “lẹ̀wé osìn tọn gbọn Ohó lọ dali”. E bọawu nado mọdona Ohó lọ. E ma yín dọ yè nọ húnhún Ohó lọ to ofi kavi to odọ̀n gba, ṣigba yinylọ́n pipé to gigọ́ Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ, ehe yín Gbigbọ po Ogbẹ̀ po. Gbẹtọ blébu lọ po alindọn lọ po, po gbigbọ lọ po, po agbasa lọ po yín hinhẹnwá Ohó lọ glọ, enẹwutu wẹ ojlo Jiwheyẹwhe tọn do yín wiwà gbọn yisenọ lẹ dali, e ma yín to dandan mẹ gba, ṣigba yè nọ jo mẹde titi hlan Ohó lọ po ojlo ewlọsu titi tọn po. Lẹ̀wé osìn tọn gbọn Ohó lọ dali, lẹ̀ mí wé sọn otànhó he ma sọgbe Owé Wiwé lẹ gba, sọn jijọ lẹpo mẹ, bo sọ tún mí dote sọn kànbibla lẹpo mẹ. Oklunọ mítọn dọ, dọmọ, “Mìwlẹ wé to dinvie gbọn ohó he yẹn dọ hlan mì dali” (JOHANU 15:3). Gbọn zizé ogbẹ̀ mítọn jlẹdo Ohó lọ go dali, mí mọdona núdepope he ma sọgbe hẹ ojlo Jiwheyẹwhe tọn, podọ to whenẹnu mí nọ jla ogbẹ̀ mítọn dólé e jẹ dó.

Gbọn lẹ̀wé Ohó lọ po Gbigbọ tọn po dali kẹdẹ mẹ wẹ e bọawúna omẹ de nado jo ede mlẹnmlẹn hlan Ohó lọ te. Jesu Oklunọ mítọn matin hlan whlẹngan mítọn kẹdẹ gba, ṣigba É sọ tin na dódó mítọn po wiwé mítọn po (1 KỌLINTINU 1:30). To owéfọ he lọ godo, mí hia, “Dọ, dilé yè wlán ẹn dọ, Ewọ he to awagundo, mì gbọ é ni to awagundo to Oklunọ mẹ” (1 KỌLINTINU 1:31). Yé mẹhe tindo dọpọ́n Jiwheyẹwhe tọn sisosiso mọhunkọ tọn lẹ, ma tindo tẹnmẹ de nado doawagun to yede titi mẹ gba, na yé yọ́nẹn dọ, e ma yín wiwà yetọn gba. Enẹwutu, Ewọ kẹdẹ wẹ pipa jẹ hẹ, podọ yẹyi lẹpo tin hlan Ewọ. “Na míwlẹ wẹ alọnuzọ́n etọn, he yè dá to Klisti Jesu mẹ na azọ́n dagbe lẹ, ehe Jiwheyẹwhe ko dè dai donukọn na mí nido nọ zinzọnlin to yé mẹ” (EFESUNU 2:10). Jiwheyẹwhe nọ jẹtukla na onú lẹpo bo wleawuna onú nẹlẹ pó ehe jẹ na mí nido wà. Míwlẹ tọn wẹ nado zinzọnlin to e mẹ.

Jesu zé nugbo lọ do nukọn mítọn, yèdọ klandowiwé lọ bo sọ dohia mí lé É penukun e go dó, dọ. “Lẹ̀ yé wé to nugbo towe mẹ: ohó towe wẹ nugbo… Na yetọn wutu wẹ yẹn lẹ̀ dê wé, na yé lọsu ga nido yín lilẹ̀wé to nugbo lọ mẹ” (JOHANU 17:17-19). Klandowiwé nugbo to nukọn Jiwheyẹwhe tọn tin to Ohó nugbo lọ mẹ, ehe tindo wiwé to Ede mẹ. Tuklajijẹ mítọn lẹpo matin tónúsè hlan Ohó lọ tin to ovọ mẹ.

To Owé Wiwé mẹ, ohógo he yín “wiwé” yín zinzán hlan Jiwheyẹwhe sọkẹdẹ. Ewọ kẹdẹ wẹ Wiwé. Enẹwutu, núhe tọ́nsọn Ede lẹpo do yín wiwé. Podọ ga, onú mọhunkọ tọn he É nọ zán lẹ dóna yín wiwé. Omẹ Etọn lẹ yín omẹ wiwé lẹ (EKSỌDUSI 19:6). Yẹwhenọ daho Etọn lẹpo yín wiwé, na oylọ yetọn po mẹdezéjo yetọn po wutu (LEVITIKU 21). Yẹwhenọ daho ko wlán dogbọn “Wiwé yínyín hlan Oklunọ tọn” dali (EKSỌDUSI 28:36). To kànṣiṣa po Ewọ po kẹdẹ mẹ wẹ onú lẹ, po gbẹtọ lẹ po po sọgan yín wiwé bo sọ yín didèdovo hlan Ẹn na azọ́n dèdovo de.

Yẹwhegán Isaia tindo dọpọ́n huhlọnnọ de whenuena é mọ Oklunọ to ofin Etọn ji bo sọ sè awhànpa olọn tọn lẹ to awhádo dọ: “Odè dawhá hlan awetọ, dọmọ, Wiwé, wiwé, wiwé wẹ Oklunọ awhànpa lẹ tọn: aihọn lẹpo gọ́na gigo etọn” (ISAIA 6:3). Apọsteli Johanu wlán dọpọ́n mọhunkọ tọn to whenuena é mọ Oklunọ to ofin ji, dọmọ“… yé ma sọ gbọjẹ to okle po ozán po do didọmọ, Wiwé, wiwé, wiwé, Oklunọ Jiwheyẹwhe Gánhunupo; he ko tin, bo sọ tin, bo sọ ja” (OSỌHIA 4:8). Jiwheyẹwhe wiwé he pégan to wiwé. É nọ klánnú dovo, bo nọ ylọ omẹ tọ́njẹgbonu, bo sọ nọ hẹn mẹfligọ̀ lẹ yín máhẹtọ to Ewọ mẹ. “Na mẹhe to omẹ hẹnzùn wiwé, po mẹhe yè to hinhẹnzùn wiwé po, omẹ dopo tọn wẹ yé omẹ pó: na enẹwutu wẹ é ma do kuwinyan nado ylọ yé dọ mẹmẹsunnu” (HEBLU 2:11).

Yè ylọ Jesu Klisti Mẹfligọ̀tọ lọ Lọsu dọ, Omẹ wiwé Jiwheyẹwhe tọn, na Jiwheyẹwhe wiwé mẹ wẹ É jẹgbonu wá sọn wutu. Ogbẹ̀ yọ́yọ́ he mẹde mọ yí sọn Jiwheyẹwhe de wẹ ogbẹ̀ Jesu Klisti tọn nugbo lọ po núyiwà Etọn wiwé lẹpo po. Enẹwutu, klandowiwé nugbo wá gbọn Ohó Jiwheyẹwhe tọn dali. “Na yè ko wlánwé etọn dọ, Mì na yín wiwé, na wiwé wẹ yẹn” (1 PITA 1:16).

Whladopo dogọ apọsteli Paul wlánwé sẹ́do agùn yisenọ lẹ tọn he yín mẹwiwé lẹ tọn po mẹyinwanna lẹ tọn po.

“Hlan agùn Jiwheyẹwhe tọn he tin to Kọlinti, hlan yé he yè lẹ̀wé to Jesu Klisti mẹ lẹ, he yè ylọ nado yín mẹwiwé…” (1 KỌLINTINU 1:2).

“… hlan mẹwiwé he tin to Efesu lẹ…” (EFESUNU 1:1).

“… hlan mẹwiwé lẹpo to Klisti Jesu mẹ he tin to Filippi…” (FILIPPINU 1:1).

“Enẹwutu, di mẹṣinṣinyan Jiwheyẹwhe tọn, mẹwiwé, mẹyinwanna, mì zé lẹblanu hòmẹ tọn, odagbewà, hùwhẹ, walọmimiọn, po linsinsinyẹn po dogo” (KOLOSINU 3:12).

Onú lẹpo wẹ bọawúna Jiwheyẹwhe. Ewọ ko mọ mẹfligọ̀ lẹ di mẹylọjẹgbonu, he yè lẹ̀wé, bo sọ klandowiwé di onú tindo Etọn gbọnvo de. Mí yín wiwé na mí ko yí Ohó wiwé Jiwheyẹwhe tọn do ayiha mítọn po gbẹ̀zán mítọn lẹ po mẹ wutu. Awúsọhia Etọn nọ lẹ̀ omẹ Etọn wé. Apọsteli Paul wlán dogbọn klandowiwé dali to kànṣiṣa yise po nugbo po tọn mẹ (2 TẸSALONIKANU 2:13).

Mẹdepope he ma tindo dọpọ́n Jesu Klisti tọn to alọ dopolọ mẹ, dilẹ yisenọ lẹ wà dó to bibẹ́nu, Yisenọ mọtọnhunkọ lẹ matin ogbẹ̀ Jiwheyẹwhe tọn gba, yín e tlẹ yín dọ omẹ lọ dè ede sẹ̀ bo klán ede sọn ojlo aihọn mẹ tọn lẹ go, bo sọ tẹnpọ́n nado yín wiwé. Godo he mí ko tindo dọpọ́n ojọmiọn Jiwheyẹwhe tọn kẹdẹ, bo yín yiylọ jẹgbonu bo sọ yín kinklansọn onú aihọn mẹ tọn lẹ go, bo tindo vọ́ji bo sọ yín nútindo Jiwheyẹwhe tọn, enẹgodo yè lẹ̀ mí wé gbọn awúsọhia wiwé Etọn tọn dali. Yé mẹhe jó yéde mlẹnmlẹn do dibusi Jiwheyẹwhe tọn mẹ, bo sọ yín tónúsètọ hlan Ohó Etọn lẹ kẹdẹ wẹ sọgan yín lilẹ̀wé to nugbo lọ mẹ. Podọ yé mẹhe tindo dọpọ́n didiọ tọn bo sọ yín yiylọ po oylọ daho he po na azọ́n gbọnvo de, ma dóna yín máhẹtọ to ojlo aihọn mẹ tọn mẹ gba, na yè wlán ẹn dọ, “Aihọn sọ to juju jei po wantúntún etọn po: ṣigba ewọ he to ojlo Jiwheyẹwhe tọn wà wẹ na nọte kakadoi” (1 JOHANU 2:17). Ehe ma kàn onú he tin to osẹ́n ao lẹ kẹdẹ mẹ po gbèdidè he pò lẹ mẹ po kẹdẹ gba, ṣigba ehe kàn gbẹ̀zán gbẹtọ lọ tọn, po gbẹzán yẹwhehódidọ etọn tọn po po oplọ́n osó ji tọn po, to yẹwhehó lẹ mẹ, podọ to episteli lẹ mẹ. Yé mẹhe yè lẹ̀wé gbọn Jiwheyẹwhe dali lẹ nọ yí Ohó Etọn whlá do ayiha yetọn lẹ mẹ. Yé wleawu nado sọgbe po Ohó dopolọ po, bo sọ wà núhe Jiwheyẹwhe biọ lẹpo.

Apọsteli Paul dlẹnalọdó yisenọ mọhunkọ tọn lẹ po ohógbè he pò, dọmọ, “Na Jiwheyẹwhe jijọho tọn lọsu ni klọ́ mì zùn wiwé mlẹnmlẹn; yẹn sọ to dẹ̀ho hlan Jiwheyẹwhe dọ yè ni yí gbigbọ, ayiha, po agbasa mìtọn lẹ po whlá to pipa mẹ hlan gigọ̀wá Jesu Klisti Oklunọ mítọn tọn whenu. Nugbonọ wẹ ewọ he ylọ mì, mẹhe nasọ hẹn ẹn di ga” (1 TIMỌTI 5:23-24).

Owé wiwé ma mọdona núdepope dogbọn núyiwà he yè nọ basi nado hẹnmẹ yín donanọ po wiwé po to Katoliki gba. Podọ ga, E ma sọ mọdona núdepope dogbọn yiylọ yé mẹhe ko kú lẹ tọn dali he jẹ nado yín mẹwiwé lẹ podọ alọgọnamẹtọ lẹ gba. Núyiwà he yín onú abọẹ he plọ́nmẹ jẹagọ. Gbẹtọ mliyọn donu susu nọ ylọ alọgọtọ wiwé nẹlẹ he ma tlẹ tin lala. Jiwheyẹwhe wẹ yè dọ mí ni nọ ylọ, e ma yín yé he ko kú wáyì lẹ gba. Mẹdepope he yè dọ núyiwà he hlan dóna mọdona dọ, núyiwà nẹlẹ tin to kànṣiṣa mẹ hẹ yise gbẹtọ tọn, ehe yín yise mẹhe tin to whèzẹtẹn lẹ tọn, mẹhe dọ yé tin to kànṣiṣa mẹ hẹ yise tọ́gbo yetọn lẹ tọn tọn. Dona nugbo po wiwé yínyín po tọn nọ wá sọn Jiwheyẹwhe donanọ po wiwénọ dopo kẹdẹ lọ de. Mẹdepope he ma yín donanọ po wiwé po to ogbẹ̀whenu etọn to ofi, nugbo ewọ ma nasọ mọ to okú etọn godo gba. Odẹ̀hiho hlan oṣiọ lẹ ma sọgbe hẹ Biblu mọ e ma sọ tin gba.

Apọsteli Pita na avàse yisenọ lẹ to whenuena é to pinpọ́n hlan azán gigonọ daho he ja lọ, dọmọ, “Lé onú helẹ pó na yọ́kọnyingbe nẹ, omẹ na hunkọ wẹ mìwlẹ lo yín to walọ wiwé lẹpo mẹ, to jijọ-di-Jiwheyẹwhe tọn mẹ, na mì ni to nukundo, bo sọ to mizọnmizọnji hlan wiwà azán Jiwheyẹwhe tọn tọn…” (2 PITA 3:11-12).

Mí dóna táhinhọ́n do e ji dọ, tuklajijẹ míwlọsu lẹ kẹdẹ tọn ma na pé gba. Klandowiwé wẹ ojọmiọn Jiwheyẹwhe tọn he to azọ́nwà to mí mẹ. Mí nọ dọ “mọwẹ” hlan Ẹn bo kẹalọyí Ohó Etọn lẹpo, bo sọ nọ̀gbẹ̀ gbọn yé dali. Klandowiwé yín núhe bọawú to whenuena é jó Ede to ojlo Etọn mẹ na ofligọ̀ mítọn tọn wutu. “Gbọn ojlo he mẹ yè hẹn mí zùn wiwé gbọn yíyí agbasa Jesu Klisti tọn do sánvọ́ whladopo akàn dali” (HEBLU 10:10).

Ohóta 24
BAPTẸM GBIGBỌ WIWÉ JIWHEYẸWHE TỌN TỌN

Yé mẹhe ko tindo dọpọ́n nugbo whlẹngan tọn lẹ mọ didiọ gbọn baptẹm yinylọ́ndo osìn mẹ dolé Biblu dọ dó to oyín Oklunọ Jesu Klisti tọn mẹ. To alọ he mẹ, mẹde nọ hẹn alẹ̀nùnù po núyọ́nẹn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn po ṣẹ̀ pannukọn Jiwheyẹwhe. Whenẹnu gblọndo he Jiwheyẹwhe ná omẹ he yise lọ wẹ yín gbọn baptẹm Gbigbọ Wiwé tọn dali. Yisenọ nugbo lẹ kẹalọyí huhlọn dọpọ́n he tọn sọn Azán Pẹntikọsti tọn gbè. Apáwhé susu yín winwlán dogbọn ohóta he dali. To anádemẹ he mẹ, mí na dlẹnalọdó onú titegbe delẹ to kleun mẹ. Jẹnukọnna onú lẹpo, mí dóna mọdona pagbè he yè ko do jẹnukọnna asiko lọ gbọn alọkẹyí Gbigbọ Wiwé dali. Na pọ́ndego de, to Azán Pẹntikọsti tọn gbè, Pita gblọn gbọn Gbigbọ Wiwé dali, dọ, dọmọ, yè hẹn dọdai Joẹli tọn ṣẹ̀.

Mẹdepope ma sọgan dá kavi do onú devo de do dọpọ́n he mẹ. Ehe yín nújijọ̀ huhlọnnọ he yín kẹalọyí gbọn yé mẹhe mọ jọmiọn to nukun Jiwheyẹwhe tọn mẹ lẹ dali. Apọsteli Pita dọ, dọmọ, “Ṣigba ehe wẹ ehe yè dọ gbọn yẹwhegán Joẹli dali: Jiwheyẹwhe dọmọ, E na wá jọ to azán godo tọn lẹ mẹ, Yẹn na túntún sọn Gbigbọ ṣie mẹ do gbẹtọ lẹpo ji; ovisunnu mìtọn lẹ po oviyọnnu mìtọn lẹ po na dọdọdai, Dẹpẹ mìtọn lẹ na mọ númimọ, podọ yọnhonnọ mìtọn lẹ na kudlọ” (OWALỌ 2:16-17). Ohógbè he yín, “to azán godo tọn lẹ mẹ” to alọdlẹndó owhè fõ godo tọn lẹ kẹdẹdilé azán daho to Oklunọ de yín owhè fọtọ́n dó (2 PITA 3:8). Ehe sọgbè hẹ Núniná Kosi lẹ tọn.

Dọpọ́n he yín núhuhlọnnọ de, podọ enẹwutu wẹ e do yín pinplán gbọn huhlọn he matindo kọ̀ndopọ́ to núyiwà, kavi núniná po hẹndowá tọn po dali gba. Gbọn kinkọ̀n Gbigbọ Wiwé tọn dali, núniná Gbigbọ Wiwé tọn ṣinẹnẹ (9) lẹ tin to agbasa Klisti tọn mẹ kẹdẹdilé e te to Owé 1 KỌLINTINU 12:4-11 tọn mẹ dó. Gbigbọ Wiwé dopolọ wẹ sọ to azọ́nwà to agùn mẹ nado hẹn núniná Gbigbọ tọn ṣinẹnẹ (9) lẹ sọgbè to gbẹ̀zán yé mẹhe ko kẹalọyí dọpọ́n nẹ lọ tọn mẹ lẹ (GALATIA 5:22-23). Fie Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn nugbo te, yèdọ finẹ wẹ núniná nẹlẹ po sinsẹ́n Gbigbọ tọn lẹ po te gbọn ehe mẹ ogbẹ̀ po Jesu Klisti yínyín po sọawúhia te to yisenọ lẹ mẹ. Mí matindo whenu nado dọhó do zinzán núniná nẹlẹ tọn go gba. Ṣigba kẹdẹdi devizọ́n atọ́n lẹ, yéwlọsu lẹ ga yín zizé do agùn lọ mẹ na gigọ́ Agbasa Klisti tọn tọn.

To Alẹ̀nù Hóhó mẹ, Jiwheyẹwhe dopagbè nado túntún Gbigbọ Etọn jẹgbonu podọ to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ, yè dọ hlan mí dọ, Jesu Klisti Ovi Jiwheyẹwhe tọn wẹ Mẹhe nọ baptizi omẹ to Gbigbọ Wiwé po miyọn po mẹ (MATIU 3:11). Luku wlán ohó didọ he Johanu Baptizi dọ po ohógbè helẹ po, dọmọ, “… Nugbo yẹn yí osìn do to bibaptizi mì, ṣigba mẹhe húgan yẹn ja, afọpakan mẹhe tọn yẹn ma sù na tún; ewọ wẹ na baptizi mì to Gbigbọ Wiwé po miyọn po mẹ” (LUKU 3:16). Ohógbè he yín, “baptẹm” tọn yín zinzán na baptẹm awelẹ, dopo to osìn mẹ podọ dopo to Gbigbọ mẹ. Yè baptizi mí do Agbasa Klisti tọn mẹ bo sọ yín hiadogona gbọn Gbigbọ Wiwé dali. Kẹdẹdilé Johanu baptizi omẹ dó gbọn yinylọ́n yé do osìn mẹ dali, mọkẹdẹ wẹ yisenọ lẹ dóna yín yinylọ́n do gigọ́ Gbigbọ Wiwé tọn mẹ dó.

Núhe kàn titò whlẹngan tọn lẹpo tin to Klisti mẹ. Ewọ wẹ nútitegbe to titò whlẹngan tọn mẹ, podọ to Ewọ mẹ wẹ Jiwheyẹwhe dá bibẹ́nu yọ́yọ́ lọ te. Ewọ lọ wẹ Oviplọ́nji, Mẹhe ji Gbigbọ jẹdo na Gbigbọ dopolọ nido jẹdo yé mẹhe yín oplọ́nji dopolọ taidi Ewlọsu. “Dinvie e sọ wà jọ whenuena yè baptizi gbẹtọ lẹpo, wẹ yè baptizi Jesu lọsu ga, lé é to dẹ̀ho, yè hùn olọn do nùvo, Gbigbọ Wiwé ṣo jẹte, to ojlẹmọ agbasa tọn de mẹ di apoe de…” (LUKU 3:21-22). Jesu Ovi Gbẹtọ tọn, whenuena É hodẹ̀ olọn hùn do nùvo, podọ Gbigbọ Wiwé jẹte to ojlẹmọ agbasa tọn de mẹ di apoe de. Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn pavávà to osìn nukunta ji to whẹ́whẹ́whenu (GENẸSISI 1). Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn matindo ninọ̀mẹ de gba, ṣigba É do Ede hia to ninọ̀mẹ he É dè mẹ.

Apájlẹ apoe lọ tọn bọawú nado mọdona di apájlẹ lẹngbọvu tọn. Ovi Jiwheyẹwhe tọn matindo ninọ̀mẹ lẹngbọvu de tọn gba, ṣigba É nọ zinzọnlin jlọjlọ di gbẹtọ lẹ. Gbọn apájlẹ he tọn dali, tùnmẹ nugbo lọ yín didohia jẹgbonu to whlẹnganzọ́n mẹ. Lẹngbọvu avọ́sinsán tọn lọ tindo ninọ̀mẹ abọẹ-abọẹ tọn to kanlin lẹpo mẹ podọ apoe lọ matindo vivẹ gba, ṣigba e nọ klọ́ ede wé sọn hòmẹ. To ojlẹ hóhó lẹ mẹ, Noa dè apoe tọ́njẹgbonu sọn aki lọ mẹ nado din gbọjẹtẹn de. Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn yín jijlẹ do apoe go kẹdẹdilé É jẹte do Lẹngbọvu Jiwheyẹwhe tọn ji dó nado gbọjẹdo É mẹ. Jiwheyẹwhe sọgan do Ede hia to ninọ̀mẹ alọpãlọpa bo nasọ to dopolọ yín kakadoi.

Jiwheyẹwhe ma yín gbẹtọ yọnhonọ he tindo otán gã de kẹdẹdilé omẹ susu ko lẹn dó gba. Yẹwhegán Daniẹli mọ Ẹn dolé di Hóhótọ́ azán lẹ tọn to kọ̀ndopọ́ mẹ hẹ whẹ̀dida (DANIẸLI 7:9-14). Na É ma yín jijlẹdo ninọ̀mẹ dinvie tọn lẹ go wutu wẹ É ma dó sọgan whẹ́n gba. Adavo whenuena É do Ede hia di Whẹ̀datọ to aṣẹpipa Etọn po nugbo yínyín Etọn po mẹ wẹ É do Ede hia kẹdẹdilé Daniẹli mọ Ẹn dó. Mí sọgan hia ohó he lọ to Owé OSỌHIA 1:14 tọn mẹ to whenuena Johanu mọ Ovi Gbẹtọ tọn to awúsọhia dopolọ mẹ kẹdẹdilé yẹwhegán Daniẹli ko mọ Hóhótọ́ azán lẹ tọn dó. “Ota etọn po oda etọn po wé di sekanfún, yé wé di kẹnsu; nukun etọn sọ di zodẹ̀”.

E yín hòmẹhunnu nado mọ ninọ̀mẹ vòvo he mẹ Jiwheyẹwhe ko do Ede hia te lẹ. Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn jẹte do yẹwhegán lẹ ji to Alẹ̀nù Hóhó mẹ, gbọn amìsisá po gbọdemẹ po dali to yé mẹ. Dogbọn Johanu Baptizi tọn dali, yè wlán dọ, é yín gigọ́na gbọn Gbigbọ Wiwé dali sọn adọ̀ onọ etọn tọn mẹ (LUKU 1:15). Dogbọn Simeọni tọn dali, yè dọ hlan mí dọ Gbigbọ Wiwé tin to é ji (LUKU 2:25-26). Dogbọn Zakali tọn dali, mí hia dọ, “… sọ gọ́na Gbigbọ Wiwé” (LUKU 1:67). Jẹnukọnna túntún Gbigbọ Wiwé tọn, Oklunọ Jesu ko degbèna apọsteli gbọn Gbigbọ Wiwé dali (OWALỌ 1:2).

Gbigbọ Wiwé nọ wàzọ́n to alọ vòvo mẹ. É nọ dọhó, É nọ hùnnúdo nùvo, É nọ dọdọdai, É nọ plọ́nmẹ, po onú he pò lẹpo po. Ovi Jiwheyẹwhe tọn he yè dètọ́n gbọn GbigbọWiwé dali wẹ sọ yín Ovi Gbẹtọ tọn ga. To bibẹ́nu devizọ́n Etọn tọn mẹ, É kẹalọyí Gbigbọ Wiwé. Enẹwutu, mẹfligọ̀ he yè ji gbọn Gbigbọ dopolọ dali nọ kẹalọyí Gbigbọ Wiwé kẹdẹdilé yè tùn yé dó nado yín ovisunnu lẹ po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn lẹ po. To finẹ, yè dè Ovi Jiwheyẹwhe tọn do devizọ́n Etọn mẹ, ṣigba to ofi yè ko dè visunnu lẹ po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn lẹ po do e mẹ.

Yẹwhegán hóhó whenu tọn lẹ yín mẹsámìsisána bo sọ mọ gbọdemẹ yí, ṣigba yè ji yé do aihọn he mẹ di pipotọ gbẹtọ lẹpo tọn. Whẹndo wiwé he yè vọ́ji to Jesu Klisti mẹ lẹ jọ̀ sọn dotẹn olọn tọn mẹ (1 KỌLINTINU 15:47). Jonọ podọ whẹzẹtọ poun wẹ mí yín to aigba he ji, oji aga wẹ otò mítọn tin te. To otẹn susu mẹ, yẹwhegán lẹ ko dọ wiwá Gbigbọ Wiwé tọn jẹnukọn. Podọ ga, Oklunọ Jesu Klisti Lọsu dọhó do Whẹ̀yídọtọ go dọmọ, “Ṣigba whenuena Whẹ̀yídọtọ lọ wá mẹhe yẹn na dohlan mì sọn Otọ́ de, yèdọ Gbigbọ nugbo tọn, mẹhe tọ́nsọn Otọ́ de…” (JOHANU 15:26).

To zédai Nisene tọn mẹ, yè dọ to owé winwlán he yín F. Hauss, Vӓter der Christenheit, pg. 40 tọn mẹ, dọmọ, “… Omẹ dopo he tọ́nsọn Otọ́ po Ovi de po…” Ohó Jiwheyẹwhe tọn dèkunnu hézéhézé dogbọn ehe tọn dali. Kẹdẹdilé Ovi yín awúsọhia gbaungba Jiwheyẹwhe tọn to agbasalan mẹ bo tọ́nsọn Jiwheyẹwhe mẹ di Emmanuẹli dó, mọkẹdẹ wẹ Gbigbọ Wiwé tọ́nsọn Jiwheyẹwhe mẹ dó. To núyiwà awelẹ mẹ, yè to alọdlẹndó onú awe he tọ́nsọn Omẹ dopolọ mẹ, na Jiwheyẹwhe wẹ jọtẹn yetọn, yèdọ dòdónu yetọn. Ohógbè he yín, “Yẹyi tin hlan Jiwheyẹwhe Otọ́, podọ hlan Ovi, podọ hlan Gbigbọ Wiwé…” yín didádai to godo mẹ kẹdẹdilé e ma yín mimọ dó to Owé Wiwé lẹ mẹ.

E ma yín kinkandai whladopo gê lọsu to Ohó wiwé Jiwheyẹwhe tọn mẹ dọ yè nọ sẹ̀n Gbigbọ Wiwé gba. Yèdọ Ovi Lọsu ma yígbèna gigo depope gba. É dọ, dọmọ, “Yẹn ma yí gigo sọn gbẹtọ si gba” (JOHANU 5:41). Whenuena yè dọ hlan Ẹn dọ, “… Mẹplọ́ntọ dagbe, etẹ yẹn na wà do dùgú ogbẹ̀ madopòdo tọn” (LUKU 18:18), Jesu sọ dọ hlan ẹn dọmọ: “… Etẹwutu wẹ hiẹ ylọ mi mẹdagbe? Mẹde ma yín mẹdagbe, adavo omẹ dopo, enẹ wẹ Jiwheyẹwhe” (LUKU 18:19). To owéfọ godogodo Owé Lomunu tọn mẹ tọn, apọsteli Paul dlẹnalọdó aliho nugbo he ji yè na sẹ̀n Jiwheyẹwhe do, dọmọ: “Hlan Jiwheyẹwhe núyọ́nẹntọ, dopolọ gbọn Jesu Klisti mẹ, mẹhe gigo tin hlan kakadoi. Niṣẹ” (LOMUNU 16:27).

Whenuena Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn ṣẹ̀ azọ́nwà po mẹde po, onú titegbe atọ̀n delẹ nọ yí tẹnmẹ kẹdẹdilé yè wlán ẹn dó to Owé JOHANU 16:7-11 tọn mẹ, dọ: “Gãnṣo nugbo yẹn dọ hlan mì: E tin jẹ na mì dọ yẹn ni yì: na eyín yẹn ma yì, Whẹ̀yídọtọ lọ ma na wá mì de gba: ṣigba eyín yẹn yì, yẹn na do é hlan mì. Podọ ewọ whenuena é wá, é na gblewhẹ̀do aihọn to agọ̀jijẹ ylando tọn mẹ, dódó tọn, po owhẹ̀da tọn po”.

Onú atọ̀n helẹ ma yín jijódai na hòmẹhunhun mítọn gba. Eyín Gbigbọ lọ wá, jẹnukọn, Ewọ na hùn nukun ylandonọ lẹ tọn na yé nido mọdona núhe ylando yín, “ylando tọn, na yè ma yí mi sè wutu: dódó tọn, na yẹn jei Otọ́ ṣie de, bọ mì ma na mọ mi ba wutu: owhẹ̀da tọn, na yè ko dawhẹ̀na ahọvi aihọn he tọn wutu” (JOHANU 16:9-11). Mayise otọ́ mítọn tintan lẹ tọn wẹ hẹn yé biọ tólivivẹ po sẹ́nmẹjẹ yetọn lẹ po mẹ. Ylando mayise tọn wẹ enẹ, e ma yín ylando susu he yín alè yetọn na mayise wutu gba, ṣigba ylando mayise tọn dopolọ he nọ klán mí sọn Jiwheyẹwhe de. Owéfọ awe na hẹn ehe wá hinhọ́nnu. Oklunọ dọ, dọmọ, “Enẹwutu wẹ yẹn dọ hlan mì, dọ, mì na kú to ylando mìtọn mẹ: na eyín mì ma yise dọ yẹn lọ wẹ, mì na kú to ylando mìtọn mẹ…” (JOHANU 8:24), podọ ga, dọ, “Nugbo,nugbo, wẹ yẹn dọ hlan mì, mẹdepope he sè ohó ṣie, bo sọ yí mẹhe do mi hlan sè, é tindo ogbẹ̀ madopòdo, é ma na biọ whẹ̀dida mẹ gba: ṣigba é tọ́nsọn okú mẹ biọ ogbẹ̀ mẹ” (JOHANU 5:24).

Dẹnsọlé Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn to azọ́nwà po omẹ de po, Satani lọsu nọ ṣẹ̀ azọ́nwà jẹagọ̀do Jiwheyẹwhe po ohó Etọn po. Apọsteli Johanu wlán dọ, dọmọ, “… Ewọ he ma yí Jiwheyẹwhe sè, ko yí i do basi lalonọ…” (1 JOHANU 5:10). Eyín omẹ depope ma yí Jiwheyẹwhe sè kavi bo ma sọ kẹalọyí azọ́n he yè wà to Jesu Klisti mẹ, e hẹn Ẹn yín lalonọ. To owhẹ̀hó mọhunkọ tọn mẹ, omẹ lọ na nọte to apáwhé kẹ̀ntọ tọn ji, bo sọgbè hẹ ẹ bo sọ diọ lalo do otẹn nugbo tọn mẹ. Jiwheyẹwhe ma sọgan yígbèna enẹ gbèdé.

Jẹnukọn, Gbigbọ Wiwé nọ dù to ylandonọ ji na oylanwà mayise etọn tọn wutu bo nọ dọ̀n ẹn wá lẹnvọjọ kọ̀n. Enẹgodo wẹ afọdidè awetọ he yín owhẹ̀sùna tọn na plán omẹ lọ biọ dódó Jiwheyẹwhe tọn mẹ. Atọ̀ntọ wẹ núyọ́nẹn he yín dọ, yè ko dawhẹ̀na ahọvi aihọn he tọn, dọ Jiwheyẹwhe Lọsu ko dọ ohó whẹ̀dida tọn do Satani ji gbọn Gbigbọ Wiwé dopolọ dali. Kẹdẹdi Owé JOHANU 12 tọn, whenuena yè zé owhẹ̀dida do Satani ji, Ogbè Jiwheyẹwhe tọn yín sisè di ogbè sówanyinyẹ̀n daho de tọn, dọ, “Enẹwutu agùndaho lọ he ṣite to finẹ, bo sè e lẹ, dọ osó yẹ̀nwan: mẹdelẹ dọ, Angẹli de ko dọhó hlan ẹn. Jesu sọ gblọn bo dọmọ, Ogbè he ma wá na yẹn wutu gba, ṣigba na mìwlẹ wutu wẹ. Dinvie wẹ whẹ̀dida aihọn he tọn de wá: dinvie wẹ yè na yàn ahọvi aihọn he tọn jẹgbonu…” (JOHANU 12:29-31). Satani, mẹhe de ylando lẹpo tọ́nsọn ko yín mẹdawhẹ̀na dote. Yè ko gbàtana Odàn lọ.

To Azán Pẹntikọsti tọn gbè, yisenọ he yè ko klọ́ bo sọ klandowiwé to nugbo mẹ lẹ gọ́na Gbigbọ Wiwé. Omẹ dopodopo sọgan hia núhe jọ̀ to finẹ lọ. Enẹ wẹ nútotaji titò wiwé whlẹngan tọn, yèdọ godo he yè ko whè Jesu do satin go, bọ É fọ́n bo sọ hẹji yì olọn mẹ, wẹ huhlọn túntún Gbigbọ Wiwé jẹgbonu tọn sọawúhia na omẹ he tin to finẹ lẹpo ma na wọnji, ṣigba bo flín huhlọn nújijọ he lọ tọn. Ehe lọ jọ̀ kẹdẹdi ogbèdide Jiwheyẹwhe tọn. “Ogbè de sọn olọn mẹ wá ajiji di ogbè jẹhọn sinsinyẹn tọn, bo sọ gọ́ ohọ̀ he mẹ yé sinai te” (OWALỌ 2:2). E ma yín enẹ he yè ko sè bọ omẹ lẹpo mọdona gba, ṣigba enẹ he vọ́ ede dohia to Yisenọ nugbo lẹ mẹ wẹ onú titegbe lọ. “Owhẹ̀ odẹ́ tọn taidi miyọn tọn tọ́n do yé ji, bo sọ jẹ do dopodopo yetọn ji” (OWALỌ 2:3). Ofidevo depope matin bọ yè kàndai dọ ogbè huhlọnnọ de taidi jẹhọn sinsinyẹn tọn de wá sọn olọn mẹ gba, ṣigba whedepopenu he yè baptizi Yisenọ to Gbigbọ Wiwé po miyọn po mẹ, gblọndo lọ nọ yín dopolọ po ehe jọ̀ to Azán Pẹntikọsti tọn gbè po, dọ, “Yé omẹ pó sọ gọ́na Gbigbọ Wiwé, bo sọ ṣẹ̀ ogbè devo yí do to hódọ, kẹdẹdilé Gbigbọ ná ogbè yé dó” (OWALỌ 2:4).

To Azán Pẹntikọsti tọn gbè, núdabla daho huhlọnnọ awe wẹ sọawúhia. Dopo yín dọ, Yisenọ lẹ dọhó do ogbè devo lẹ mẹ gbọn Gbigbọ dali, podọ awetọ lọ yín dọ, yé mẹhe wá Jelusalẹm sọn akọta vòvo mẹ lẹ, mọdona núhe apọsteli lẹ to didọ to ogbè hunkọhunkọ mẹ to ogbè yetọn titi lẹ mẹ. “Awuji yé, avò sọ vó yé, yé sọ to didọ hlan yénọzo, dọ, Pọ́n, Galilitọ ma wẹ yé omẹ he to hódọ helẹ pó? Etẹwutu ka wẹ mí omẹ dopodopo do to sisè to ogbè mítọn mẹ, to ofi he yè ji mí te?” (OWALỌ 2:7-8). To Azán Pẹntikọsti tọn gbè, yè matindo hudo tadena núniná tọn gba. Gbigbọ ko wàzọ́n tadena tọn. Yé mẹhe to hódọ lẹ po yé mẹhe to tódo yé lẹ po tin to amìsisá dopolọ glọ. To godo, yè hia núniná tadena tọn do núniná gbigbọ tọn ṣinẹnẹ lẹ mẹ. Nado dọ, e taidi dọ, omẹ awe kavi atọ̀n sọgan dọhó to ogbè depope he Gbigbọ dè mẹ, bọ omẹ dopo na dètana (1 KỌLINTINU 14:27-28).

Gbọn yẹwhegán Isaia dali, Oklunọ ko dọdọdai nújijọ̀ daho he lọ tọn dote, dọ, “Na gbọn nùflo dẹ́kúkú tọn dali, podọ gbọn ogbè devo dali, wẹ ewọ na dọhó hẹ gbẹtọ helẹ. Na mẹhe é dọ hlan dọmọ, ehe wẹ gbọjẹ, mìwlẹ do hẹn núṣikọnanọ gbọjẹ, ehe sọ wẹ awumiọn: gãnṣo yé ma to na sè” (ISAIA 28:11-12). Yín e tlẹ yín dọ Gbigbọ Wiwé dọhó gbọn nùflo gbẹtọ lẹ tọn dali to ninọ̀mẹ huhlọnnọ de mẹ, yè ma nọ kẹalọyí to whedelẹnu gba. To azán ayidego tọn nẹ gbè, awhànpa vòvo awe wẹ tin to togùn lọ mẹ: “Awuji yé omẹ pó, yé sọ tin to ayi awe mẹ, yé sọ to didọ hlan yénọzo, dọ, Etẹ wẹ ehe yín? Omẹ devo lẹ to vivlẹ dọ, Omẹ helẹ gọ́na ovện yọ́yọ́” (OWALỌ 2:12).

Agbọ́ ma pé Pita na ohógbè nẹ tọn wutu gba. É wàzọ́n kẹdẹdi gbèdide lọ bo sọ do núhe kàn titò whlẹngan tọn hia gbẹtọ lẹpo. To hógbè etọn mẹ, é do onú titegbe lọ hia bo sọ dèkunnu dọ, “Jesu he lọ wẹ Jiwheyẹwhe zé tite, kunnudètọ ehe tọn mí omẹ pó yín. Enẹwutu mẹhe yè ko yí adusilọ Jiwheyẹwhe tọn do zé daga, bọ é ko sọ mọ opagbè Gbigbọ Wiwé tọn yí sọn Otọ́ de, é túntún ehe jẹgbonu, ehe mì to mimọ, bo sọ to sisè to dinvie” (OWALỌ 2:32-33). Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn dopolọ he jẹdo Ovi Jiwheyẹwhe tọn ji, wẹ sọ jẹdo visunnu po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn he yè fligọ̀ lẹpo ji ga. Sọn azán ayidego nẹ lọ gbè, dọpọ́n dopo nẹ lọ yín mimá hlan omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹpo. To whelẹponu, Jiwheyẹwhe tindo titò Etọn he ma nọ diọ gbèdé.

To pagbè madó sọha Owé Wiwé tọn lẹ mẹ, dopo gê wẹ yè ylọ dọ, opagbè Otọ́ tọn. To opòdo azán kande tọn to fọ́nsọnkú Etọn godo, Oklunọ mítọn plọ́n núhe kàn Ahọludu Jiwheyẹwhe tọn núplọ́ntọ Etọn lẹ, podọ núhe É na yé yín gbèdide bo ma yín linlẹn dagbe de poun gba: “Whenuena é to núdù po yé po, é dosẹ́nna yé dọ yé yì sọn Jelusalẹm blo, ṣigba yé ni nọte pọ́n opagbè Otọ́ tọn, ehe, é dọ, mì ko sè sọn onù ṣie mẹ. Na nugbo wẹ Johanu yí osìn do baptizi: ṣigba yè na yí Gbigbọ Wiwé do baptizi mì, e ma yín azán susu sọn dinvie gba” (OWALỌ 1:4-5).

To ojlẹ nẹ lọ mẹ, yèdọ apọsteli lẹ lọsu ma mọdona hézéhézé dọ Jiwheyẹwhe ma yín Islaẹli lẹ kẹdẹ tọn gba, ṣigba bo yín kosi lẹ tọn ga. “… yé kanbiọ ẹ dọ, Oklunọ, hiẹ na gọ̀ ahọludu jo hlan Islaẹli to ojlẹ he mẹ lo? É sọ dọ hlan yé, dọ, E matin na mìwlẹ nado yọ́n owhenu kavi ojlẹ he Otọ́ yí do huhlọn ede tọn mẹ gba” (OWALỌ 1:6-7). To ohó helẹ godo, Oklunọ he fọ́nsọn oṣiọ lẹ mẹ doalọtena azọ́n Etọn lẹ dọ, “Ṣigba mìwlẹ na mọ huhlọn yí whenuena Gbigbọ Wiwé wá mì ji: mìwlẹ nasọ yín kunnudètọ na mi to Jelusalẹm mẹ, to Jude lẹpo mẹ, po Samalia po, podọ jẹ opòdo aigba tọn” (OWALỌ 1:8).

Alọkẹyí Gbigbọ Wiwé to dandan mẹ kẹdẹdi azọ́nwànú na devizọ́n de, yèdọ na yẹwhehó Jesu Klisti tọn didọ hlan opòdo aigba lẹpo tọn. Kunnudètọ nugbo Jesu Klisti tọn lẹ dóna tindo dọpọ́n Etọn to huhlọn fọ́nsọnkú Etọn tọn mẹ, bo sọ sinyẹnlin to aṣẹpipa Gbigbọ Wiwé tọn mẹ. To ojlẹ apọsteli lẹ tọn mẹ podọ to godo ga, yé mẹhe yise tindo dọpọ́n dopolọ. Dọpọ́n he lọ kàn yé mẹhe yise lẹ. Whenuena Paul pé ogbẹ́ núplọ́ntọ delẹ tọn to Efesu, é kànbiọ yé hadopolọ dọ, “… Mìwlẹ ko mọ Gbigbọ Wiwé yí sọn whenu mì ko yise?” (OWALỌ 19:2).

Omẹ delẹ nọ plọ́nmẹ dọ, omẹ de nọ mọ Gbigbọ Wiwé yí whenuena yè ko hẹn ẹn wá yise mẹ matin dọpọ́n nugbo he lọ. Paul to kinkànbiọ titegbe dọ, eyín núplọ́ntọ nẹlẹ ko mọ Gbigbọ Wiwé yí sọn whenu yé ko yise. Gblọndo lọ wẹ yín dọ, “… Yé sọ dọ hlan ẹn, dọ, míwlẹ ma ko sè jẹ mọ dọ Gbigbọ Wiwé de tin. É sọ dọ hlan yé, dọ, Etẹ mẹ wẹ yè ka baptizi mì do? Yé sọ dọ hlan ẹn, dọ, Do baptẹm Johanu tọn mẹ. Whenẹnu wẹ Paul dọmọ, nugbo Johanu yí baptẹm lẹnvọjọ tọn do baptizi, bo sọ dọ hlan gbẹtọ lẹ dọ yè ni yí ewọ he ja to godo ewọ tọn sè, enẹ wẹ, Jesu. Whenuena yé sè ehe, yè baptizi yé to oyín Jesu Oklunọ tọn mẹ. Whenuena Paul sọ dèalọ do yé ji, Gbigbọ Wiwé wá yé ji; yé ogbè devo do dó to hódọ bo sọ to didọdai” (OWALỌ 19:2-6). Yè baptizi yé mẹhe yise to osìn po Gbigbọ Wiwé po mẹ.

Filippi tindo dọpọ́n huhlọn vọfọ́n tọn de to otò Samalia tọn mẹ, to enẹgodo wẹ apọsteli Pita po Johanu po wá, “Yé mẹhe hodẹ̀ na yé, whenuena yé jẹte wá, na yé nido mọ Gbigbọ Wiwé yí” (OWALỌ 8:15). Owẹndagblátọ owhè kanwe-kò donu kòtọ tọn mẹ tindo vọfọ́n daho lẹ, bo nọ dọ̀n omẹ susu, bo nọ yí núniná daho bo sọ nọ tọ́nyì. Yé ma nọ dọyẹwhehó dogbọn baptẹm Biblu tọn dali gba, podọ núhe yé nọ dlẹnalọdó di Gbigbọ Wiwé yín whinwhan he ma nọ dẹn lẹ kẹdẹ. Yé dá ninọ̀mẹ de dai, podọ to awubla de mẹ, enẹ wẹ nado dọ, dọ Gbigbọ Wiwé dẹn do yé sọlé yé to nukọnyì dó.

Jiwheyẹwhe wàzọ́n to Pita po Kọnẹliọsi po mẹ to ninọ̀mẹ huhlọnnọ de glọ to ojlẹ dopolọ mẹ, bo hẹn omẹ Jiwheyẹwhe tọn lọ wá owhé mẹkanwe-kòwhàngán he dibusi Jiwheyẹwhe tọn lọ gbè. Whenuena Pita ko jẹ onú titegbe lọ ji to yẹwhehódidọ etọn mẹ, Gbigbọ wiwé jẹdo yé mẹhe tin to otẹn lọ mẹ lẹpo ji. “E sọ jiawu do yé omẹ owhẹgbo tọn lẹ, sọha omẹ he hodo Pita wá lẹ tọn, na yè kọ̀n núniná Gbigbọ Wiwé tọn do Kosi lẹ ji ga wutu” (OWALỌ 10:45). Baptẹm osìn mẹ tọn po Gbigbọ tọn po yín kinkàndai to agùn tintan mẹ bọ gbèdide he bọdo e go lẹ ma sọgan yín didiọ to egbé gba.

Ehe yín onú he go yè dóna payi, dọ whenuena Pita dọhó hlan agùn lọ to Jelusalẹm to nújijọ̀ he mẹ, dọmọ, “Lé yẹn ṣẹ̀ hódọ, Gbigbọ Wiwé jẹte do yé ji, dilé é jẹte do mí ji dó to whẹ́whẹ́nu” (OWALỌ 11:15). To núyiwà he kàn gbigbọ gbẹ̀zán mítọn tọn lẹpo mẹ, mí dóna gọ̀yì whẹ́whẹ́nu, yèdọ dòdónu tintan lọ ji. To egbé, onú lẹpo ma sọ tin to hinhọ́nnu kẹdẹdilé yé sọawúhia dó to whẹ́whẹ́nu gba. Yè gbẹ́sọ to ohógbè dopolẹ lọ zán, ṣigba yè ma nọ tindo dọpọ́n dopolọ gba.

Ehe yín dohia gbọnvo de he nọ hodo azọ́n Gbigbọ Wiwé tọn lẹ. Ewọ wẹ Hòmẹjladotọ, Mẹplọ́ntọ, Mẹhe nọ plánmẹ gbọn nugbo lẹpo mẹ, po onú he pò lẹpo po. Oklunọ dọ, dọmọ, “Yẹn gbẹ́sọ tindo onú susu nado dọ hlan mì, ṣigba mìwlẹ ma sọgan hẹn yé to dinvie gba. Ṣigba whenuena ewọ, Gbigbọ nugbo tọn wá, ewọ na plán mì biọ nugbo lẹpo mẹ: na ewọ ma na dọhó sọn ede mẹ gba, ṣigba onú depope he é na sè, ehelẹ wẹ é na dọ: é nasọ lá onú he ja jijọ gbè lẹpo hlan mì. Ewọ na pagigona mi; na é na dè sọn ṣie mẹ, bo na lá ẹ hlan mì. Onú he Otọ́ tindo lẹpo depope ṣie wẹ: enẹwutu wẹ yẹn dọ, ewọ na dè sọn ṣie mẹ, bo na lá ẹ hlan mì” (JOHANU 16:12-15).

Núdepope he yín Jiwheyẹwhe tọn, Klisti ko flí yé gọ̀ dote, podọ enẹwutu, yé do yín Jiwheyẹwhe tọn. Podọ yé mẹhe yín Etọn lẹpo kẹalọyí Gbigbọ Etọn, enẹwutu wẹ yè do wlán ẹn dọ, “… Eyín omẹ de matindo Gbigbọ Klisti tọn, ewọ ma yín ode to omẹ etọn lẹ mẹ” (LOMUNU 8:9). Gbigbọ nugbo tọn lọ plọ́n mí núhe tin to Ohó Jiwheyẹwhe tọn lẹpo go. É do kànṣiṣa lẹpo hia mí bo sọ ná wuntuntun ojlo po titò Jiwheyẹwhe tọn po mí. Ovi Jiwheyẹwhe tọn lẹpo jó yédelẹ hlan pinplán Gbigbọ Wiwé tọn, “Na omẹ sọha he yè hlẹali gbọn Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn dali, yé wẹ ovi Jiwheyẹwhe tọn” (LOMUNU 8:14). To whelẹponu, Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn nọ plánmẹ kẹdẹdi Ohó Jiwheyẹwhe tọn.

Podọ ga, to pinpọ́n hlan fọ́nsọnkú tintan mẹ, yèdọ didiọ agbasa kúkú mítọn tọn, mí tindo hudo huhlọn Gbigbọ Wiwé tọn, matin ehe didiọ matin gba. “Ṣigba eyín Gbigbọ omẹ he zé Jesu tite sọn oṣiọ lẹ mẹ tọn nọnọ̀ mì mẹ, ewọ omẹ he zé Klisti tite sọn oṣiọ lẹ mẹ na gbọn Gbigbọ etọn he nọnọ̀ mì mẹ dali diọ agbasa kúkú mìtọn do ogbẹ̀” (LOMUNU 8:11). Ohógbè he yín “eyín” wẹ omẹ lẹpo nọ zán. Eyín … whenẹnu, eyín e ma yín …? To ofi, yè do tùnmẹ ohó he lọ tọn hia mí hézéhézé. Eyín Gbigbọ nọnọ̀ mí mẹ, e na jọ̀. Eyín ewọ ma nọnọ̀ mí mẹ, e ma sọgan jọ̀ gba, yèdọ agbasa kúkú lọ ma sọgan yín didiọ gba. Apọsteli Paul táhinhọ́n do linlẹn he lọ ji dolé dọmọ, “Na nukundo núdidá tọn nọtepọ́n osọhia ovi Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn. … Na yè na whlẹn núdidá lọsu sọn mẹglọnọ hẹngble tọn mẹ do mẹdekannujẹ he dó gigo ovi Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn mẹ. … E ma sọ yín yewlẹ kẹdẹ, ṣigba mìlọsu ga, he tindo sinsẹ́n tintan Gbigbọ tọn lẹ, yèdọ mílọsu to winwẹn to ohò mítọn mẹ, bo to tenọpọ́n sọdodovi, enẹ wẹ dọ, ofligọ̀ agbasa mítọn tọn” (LOMUNU 8:19-23).

Susu to ovi plọ́nji lẹ mẹ tindo sinsẹ́n tintan Gbigbọ tọn lẹ, yèdọ Ohia Jiwheyẹwhe tọn po kàndeji po, dọ e ma yín alindọn yetọn lẹ kẹdẹ wẹ yè fligọ̀ gba, ṣigba agbasa kúkú yetọn na yín didiọ to kọlilẹ́wá Jesu Klisti tọn whenu. Yè dlẹnalọdó Gbigbọ Wiwé kẹdẹdi ohia podọ ga di amìsisá. “Omẹ he to mí hẹnlodo po mìwlẹ po to Klisti mẹ, bo sọ yí amìsisá do dè mí, wẹ Jiwheyẹwhe: Mẹhe ko sọ dohia mí go ga, bo sọ ná gòdenú Gbigbọ tọn omẹ to ayiha mítọn lẹ mẹ” (2 KỌLINTINU 1:21-22). Jesu wẹ Klisti lọ, Mẹyíamìsisádodè lọ (OWALỌ 3:19-21; OWALỌ 10:38). Ohógó he yín “Klisti” to ewlọsu mẹ yín “mẹyíamìsisádodè”, enẹwutu, yisenọ he yè yíamìsisádodè po Gbigbọ Wiwé po lẹpo yín yiylọ dọ “Yisenọ lẹ”. E na sinyẹnawuna mẹdepope he ma kẹalọyí Gbigbọ Wiwé to ninọ̀mẹ Biblu tọn mẹ, bo ma yín mẹyíamìsisádodè kavi mẹhe yè dohiagona gbọn Gbigbọ dopolọ dali nado hẹn mẹde yín Yisenọ nugbo.

To núyiwà lẹpo mẹ, okún awe wẹ tin, podọ enẹwutu to whelẹponu, mẹde sọgan mọ dagbe lọ po ylankan lọ po. Oklunọ mítọn ma na avàse dogbọn Jesu lalonọ lẹ tọn dali gba, ṣigba Klisti lalonọ he yè sámìsisána lẹ, bo sọ dlẹnalọdó yé di yẹwhegán lalonọ he na sọawúhia to azán godo tọn lẹ mẹ. Enẹ wẹ nado dọ, dọ mẹyíamìsisádodè lọ tin to yé mẹhe yín máhẹtọ to zinzán agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn mẹ, kẹdẹdi dọ yé jẹagọ̀do Ohó lọ to núyiwà delẹ mẹ, podọ enẹwutu wẹ yé do jẹagọ̀do-Klisti nugbo lọ. “Na Klisti lalọnọ lẹ po yẹwhegán lalonọ lẹ po na fọ́n, bo na yí ohia daho po azọ́n dabla lẹ po hia; sọmọ nado hẹnmẹbu, eyín e sọgan yín wiwà, yèdọ mẹṣinyanṣinyan lẹ” (MATIU 24:24). Jiwheyẹwhe túntún Gbigbọ Etọn jẹgbonu di jikun huhlọnnọ de do agbasalan lẹpo ji. Nado táhinhọ́n do whẹ̀hó he lọ ji, e ma yín dọ jikun wẹ gba, adavo di to jinukun he yè do dó aigba he yín ayiha mẹ. “… na é hẹn owhè etọn vẹ́ do omẹ ylankan lẹ ji, podọ do omẹ dagbe lẹ ji, bo sọ jikunja do dódónọ lẹ ji, podọ do mawàdódónọ lẹ ji” (MATIU 5:45). Mẹyíamìsisádodè susu tin to ojlẹ godogodo tọn mẹ, yèdọ mẹhe ma sọgbè hẹ Ohó Jiwheyẹwhe tọn gba. Omẹ mọhunkọ tọn lẹ ko sọawúhia to opòdo owhè kanwe-kò Yisenọ tintan lẹ tọn mẹ. “Yé tọ́nsọn mí de jẹgbonu, ṣigba yé matin to mí mẹ gba; na eyín yé ko tin to mí mẹ, matin núdọn yé do nọte po mí po: ṣigba yé tọ́nyì na yè nido sọhia dọ yé omẹ pó ma sọn mí mẹ gba” (1 JOHANU 2:19).

To Owé MATIU 7:21-23 tọn mẹ, Oklunọ mítọn dlẹnalọdó awhànpa he yí oyín Etọn do wà onú dahodaho lẹ, ṣigba yé ma jó yédelẹ nado lẹzùn apáde titò Jiwheyẹwhe tọn tọn gba, podọ enẹwutu wẹ É ma do yọ́n yé gba. Yín eyín dọ É plọ́nmẹ dogbọn yẹwhehódọtọ daho televizọn mẹ tọn lẹ dali, kavi dogbọn whinwhan huhlọn Gbigbọ tọn lẹ dali, yẹwhegán he nọ wà nújawu lẹ podọ whinwhan alọpãlọpa azán egbé tọn lẹ tọn, yé mẹhe ma jó yéde na Ohó lọ bo ma sọ dó osi na Klisti di Ota lọ gba, Jiwheyẹwhe kẹdẹ wẹ mọdona. Yé nọ zán oyín Etọn to whedepopenu he yé do hudo Etọn, ṣigba enẹ wẹ yín, dọ:

“Na aigba he to osìn ojikun tọn he to jija do e ji whệwhệ zé nù, bọ e sọ nọ wú omá he jẹ na yé he nọ jla ẹ do lẹ, e mọ dona yí to Jiwheyẹwhe de: ṣigba ehe to vẹwun po tẹwun po sẹ́n, yè gbẹ́ ẹ, e ma dẹn do ovivà; opòdo mẹhetọn yè na simiyọn” (HEBLU 6:7-8). Nado dọ poun dọ, eyín yè tindo dọpọ́n pẹntikọsti tọn e ma pé gba. E dóna yín jiunkun Ohó Jiwheyẹwhe tọn dopolọ ehe ji Gbigbọ Wiwé dóna jẹdo bo hẹn sinsẹ́n Gbigbọ tọn kẹdẹdi yisenọ whenu tintan tọn lẹ. Jesu Oklunọ mítọn, ma dọ gbèdé, dọ, “Mì na yọ́n yé gbọn núniná yetọn lẹ dali” gba, ṣigba, “… gbọn sinsẹ́n yetọn lẹ dali wẹ mì na yọ́n yé”. Dọpọ́n po núniná lẹ po sọgan tin to awhànpa awelẹ mẹ, yé sọgan yín dagbe kavi ylankan, ṣigba sinsẹ́n nugbo Gbigbọ tọn lẹ dóna yín mimọ to jinukun nugbo Jiwheyẹwhe tọn lẹ he yè dohiagona gbọn Gbigbọ Wiwé dali. Amìsisá tin to omẹ susu ji ṣigba ohia lọ tin to oviplọ́nji he yè dè lẹ kẹdẹ ji. Yé nọ zé yédelẹ jlẹdo Ohó Jiwheyẹwhe tọn go to whelẹponu.

To owé etọn lẹ mẹ hlan agùn Efesu tọn, apọsteli Paul wlán dọ, “Mẹhe go mìwlẹ dotudo ga, ehe godo mì ko sè ohó nugbo tọn lọ wẹndagbe whlẹngan mìtọn tọn; podọ ehe godo mì ko yise ga, mẹhe mẹ yè yí Gbigbọ Wiwé opagbè tọn do dohia mì go te. Ehe yín gòdenú ogú mítọn tọn, kaka jẹ ofligọ̀ adọkun he yè họ̀ na pipa gigo etọn tọn mẹ” (EFESUNU 1:13-14). To nugbo de mẹ, ehe ma yín hùnwhẹ sinsẹ̀n tọn de gbọn yẹwhehódọtọ de dali gba, adavo dọpọ́n huhlọnnọ he wá sọn Jiwheyẹwhe de. Mí dohia po ohó helẹ po, dọ, “Mì hẹn hòmẹgblena Gbigbọ Wiwé Jiwheyẹwhe tọn blo, mẹhe yè ko yí do dohia mì go jẹ ofligọ̀zángbè” (EFESUNU 4:30).

Ohóta 25
DIDÈ – DIDÈ JẸNUKỌN

Nado yín didè gbọn Jiwheyẹwhe dali sọgan yín didè jẹnukọn na devizọ́n de kavi azọ́n de. Didè yín mimọ to gbẹtọ yínyín Ablaham tọn mẹ, podọ to godo mẹ to Islaẹli mẹ. “Ṣigba hiẹ Islaẹli, devi ṣie; Jakọbu mẹhe yẹn ko dè, okún Ablaham, họntọn ṣie tọn, Mẹhe yẹn hẹn sọn opòdo aigba tọn, bọ yẹn sọ ylọ we sọn omẹ gángán finẹ lẹ tọn de, bo sọ dọ hlan we, dọmọ, Hiẹ wẹ devi ṣie; yẹn ko dè we, yẹn ma zé we dlangbe gba. A dibu blo; yẹn na tin po hi po: A dòyanú we blo: na yẹn wẹ Jiwheyẹwhe towe: Yẹn na ná huhlọn we; yẹn na gọalọna we; nugbo, yẹn na yí adusilọ dódó ṣie tọn do zé we daga” (ISAIA 41:8-10).

Kẹdẹdilé e te po yẹwhegán lẹ po dó, Jelemia lọsu dèkunnu dogbọn devizọ́n etọn po azọ́nzọ́nmẹ etọn po dali, dọmọ, “Whenẹnu wẹ ohó Oklunọ tọn wá dê, dọmọ, whẹpo yẹn do dó we to ohòmẹ yẹn ko dè we; podọ whẹpo hiẹ do tọ́njẹgbonu sọn adọ̀ mẹ yẹn ko lẹ̀ we wé, podọ yẹn ko yí we do dè yẹwhegán de hlan akọta lẹ lọ” (JELEMIA 1:4-5).

Sọn whẹndo wiawe Islaẹli tọn lẹ mẹ, Jiwheyẹwhe dè whẹndo Levi tọn na yẹwhenọdùta. “Podọ eyín de sọn họ̀ngbo towe lẹ depope mẹ jẹgbonu sọn Islaẹli lẹpo mẹ wá, fie é wáwáṣi te, bo wá po ojlo alindọn etọn tọn lẹpo po jẹ otẹn he Oklunọ lọ na dè lọ mẹ” (DEUTELONOMI 18:5).

Sọn ovisunnu Jẹse tọn lẹpo mẹ, Jiwheyẹwhe kẹalọyí Davidi bo sọ dè nado yín ahọlu to omẹ Etọn lẹ ji (1 SAMUẸLI 16:5-13).

Jesu Lọsu dè apọsteli lẹ na azọ́n vivẹ de. “Mìwlẹ ma wẹ dè mi gba, ṣigba yẹn wẹ dè mì, bo sọ naṣẹ mì dọ mì ni yì bo hẹn sinsẹ́n …” (JOHANU 15:16).

Oklunọ dọhó hlan Ananiasi to kọ̀ndopọ́ po didiọ Paul tọn po mẹ, dọmọ, “… To yìyì na dewe: na núzinzán didè de wẹ ewọ yín hlan mi, nado hẹn oyín ṣie yì Kosi lẹ, po ahọlu lẹ po, po ovi Islaẹli tọn lẹ po nukọn” (OWALỌ 9:15). Gãnṣo didiọ lọ yín dọpọ́n ogbẹ̀ tọn to godo, Paul yín mẹdèdovo sọn ohò onọ etọn tọn mẹ kẹdẹdi yẹwhegán hóhó whenu tọn lẹ. “Ṣigba whenuena e jlo Jiwheyẹwhe, mẹhe klán mi sọn ohò onọ ṣie tọn mẹ dovo, bo sọ ylọ mi gbọn ojọmiọn etọn mẹ, nado do Ovi etọn hia to yẹn mẹ …” (GALATIA 1:15-16). Totaji, núhe Paul wlán hlan agùn Kọlintinu tọn sọawúhia, dọmọ, “Na mì mọ oylọ mìtọn, mẹmẹsunnu emi, dọ e ma yín núyọ́ntọ susu gbọn agbasalan tọn mẹ, e ma yín huhlọnnọ susu, e ma yín mẹgbõgbo susu wẹ yé ylọ gba; ṣigba Jiwheyẹwhe ko dè onú aihọn tọn lẹ he nulu nado dowinyan núyọ́ntọ lẹ; Jiwheyẹwhe ko sọ dè onú madogan aihọn tọn lẹ … na agbasalan de ma na do doawàgun to Jiwheyẹwhe nukọn” (1 KỌLINITNU 1:26-29).

Na mí nido mọdona hézéhézé, mí tindo hudo owéfọ devo lẹ tọn dogọ́ na hẹndote mítọn, nado ylọ omẹ podọ nado dè omẹ yín núvòvo awe bo sọ to alọdlẹndó awhànpa vòvo awe. Mẹdidè lẹ lọsu sọ yín mẹyiylọ ga, ṣigba mẹyiylọ lẹpo ma yín mẹdidè lẹ gba. To oló alọwle hùnwhẹ tọn mẹ, Oklunọ mítọn dọ, dọmọ, “Na omẹ susu wẹ yè ylọ, ṣigba pẹvi de wẹ yè na mọ dè” (MATIU 22:14). Mẹdidè sọn whèta agùn dopodopo tọn mẹ lẹ yín awhàngbatọ he na dùgú opagbè lẹpo tọn to owẹn ṣinawe owhèta agùn ṣinawe lẹ tọn tọn mẹ (OSỌHIA 2 po 3).

Mẹyiylọ lẹ yise to Jesu Klisti mẹ di whlẹngantọ yetọn titi, ṣigba bo ma dike na yè ni plán yé gbọn nugbo lẹpo mẹ, podọ, enẹwutu wẹ yé ma do sọgan sọgbè hẹ Ohó Jiwheyẹwhe tọn to gigọ́ mẹ. Nugbo, oyín yetọn lẹ yín winwlán to owé ogbẹ̀ tọn mẹ, bọ yé na biọ ogbẹ̀ madopòdo mẹ to Whẹ̀dajan Ofin Wéwé lọ tọn nukọn (OSỌHIA 20:11-15). To Owé OSỌHIA 17:14 tọn mẹ, yè dọ hlan mí dogbọn avunhihò Lẹngbọvu lọ tọn po awhàngbigba Etọn tọn po dali, podọ yè sọ dọ hlan mí dogbọn susu awhàngbatọ he na wá tin to aga lẹ tọn dali. Ohógbè atọ̀n helẹ yín zán hlan awhànpa he lọ lẹpo, dọ, mẹyiylọ po mẹṣinṣinyan po, podọ nugbonọ. “… na ewọ wẹ Oklunọ oklunọ lẹ tọn, Ahọlu ahọlu lẹ tọn: podọ yẹn ga na gbawhàn yé he tin to ede lẹ, mẹyiylọ, mẹṣinṣinyan, nugbonọ”.

Yè dọhó do Mẹfligọ̀tọ lọ po mẹfligọ̀ lẹ po go di mẹṣinṣinyan Jiwheyẹwhe tọn lẹ. “Pọ́n devi ṣie, mẹhe yẹn gọalọna, mẹvivẹ ṣie, mẹhe go hòmẹ ṣie hùndo …” (ISAIA 42:1). “Mìwlẹ wẹ kunnudètọ ṣie, wẹ Oklunọ dọ, devi ṣie he yẹn ko dè …” (ISAIA 43:10; MATIU 12:18). Jẹnukọn hòmẹhùnhùn Jiwheyẹwhe tọn wá Mẹdidè Etọn ji, podọ gbọn Ewọ mẹ bo wá mẹdidè lẹpo ji (MATIU 3:17; MATIU 17:5). Mọwẹ e na wá ṣiṣẹ̀ mẹ dó, yèdọ núhe yè dọ to jiji Mẹfligọ̀tọ mítọn tọn whenu, dọ, “Gigo hlan Jiwheyẹwhe to olọn aga, podọ jijọho to gbẹtọ mẹhemẹ ewọ yín hòmẹhùnnọ te lẹ ṣẹnṣẹn” (LUKU 2:14). Gbẹtọ delẹ tin to aigba ji he hẹn hòmẹhùnhùn Jiwheyẹwhe tọn gbọn ojọmiọn Etọn dali.

Nado yín mẹṣinṣinyan, e sọgbè hẹ mẹhe yè ko dè jẹnukọn. Didè dopo gê wẹ tin na whlẹngan, podọ didè jẹnukọn dopo gê na azọ́n dopolọ. Ovi he yè ko ji to owhè fõ (2,000) he wáyì hunkọ lẹ mẹ, ko yín didè jẹnukọnna dòdó aihọn tọn. Enẹwutu, nado pọ́n hlan godo, Ewọ yèdọ Ovi lọ sọgan dọhó dogbọn Gigo Jiwheyẹwhe tọn he É tindo whẹpo aihọn do jọ̀. “Dinvie, Otọ́ È, yí dewe titi do pagigona mi po gigo lọ po he yẹn ko tindo to de we whẹpo aihọn do jọ” (JOHANU 17:5). Ohógbè he yín “jẹnukọnna dòdó aihọn tọn” ko yín zinzán to alọdlẹndó titò whlẹngan tọn mẹ. Ohógbè he lọ dọhó do whẹ́whẹ́nu go, whenuena Logos tọ́nsọn gọ́fla madopòdo Jiwheyẹwhe tọn mẹ, enẹwutu wẹ É do “tin po Jiwheyẹwhe po” (JOHANU 1:1). To ojlẹ nẹ mẹ, yè ko dè visunnu po viyọnnu Jiwheyẹwhe tọn lẹpo po to Klisti mẹ. Enẹwutu wẹ yè do pagigona yé po gigo dopolọ he É ko tindo kaka jẹ awúsọhia whenu mẹfligọ̀ lẹ tọn to Apájlẹ Etọn mẹ. “Otọ́, ehelẹ he hiẹ ná mi lẹ yẹn jlo dọ ofi he yẹn te yéwlẹ ga ni tin to dê; na yé nido to gigo ṣie he hiẹ ko ná mi pọ́n: na hiẹ yinwanna mi jẹnukọnna jijọ aihọn tọn” (JOHANU 17:24).

Ohó dopolọ yín didọ hlan mẹfligọ̀ lẹ kẹdẹdilé yè dọ ẹ hlan Mẹfligọ̀tọ lọ dó. Yè ko dè yé omẹ pó jẹnukọnna dòdó aihọn tọn. “Yèdọ dilé é ko dè mí to é mẹ jẹnukọnna dòdó aihọn tọn, na mí nido yín wiwé, podọ matin mọdọ do omẹ go to nukọn etọn to owanyin mẹ: mẹhe ko dè mí na sọdodovi ovi lẹ tọn gbọn Jesu Klisti mẹ na ede, kẹdẹdi hòmẹdagbe ojlo etọn tọn” (EFESUNU 1:4-5). Jiwheyẹwhe he yín madopòdo, ko dè titò Etọn tọ́njẹgbonu whẹpo aihọn do jọ̀, bo sọ hẹn onú dopolọ ṣẹ̀ to ojlẹ lẹ mẹ kaka ojlẹ nado biọ madopòdo mẹ.

Apọsteli Pita dọhó dogbọn Lẹngbọvu Jiwheyẹwhe tọn he mado mọdọ go, dọmọ, “Mẹhe yè ko yọ́nẹndai nugbo jẹnukọnna aihọn dòdó, ṣigba bo sọawúhia to opòdo ojlẹ helẹ tọn na mì” (1 PITA 1:20). Yè ko dè mẹfligọ̀ lẹ jẹnukọn to Ewọ mẹ. Enẹwutu, oyín yetọn do yín winwlán to owé ogbẹ̀ tọn Lẹngbọvu lọ tọn mẹ jẹnukọnna dòdó aihọn tọn. “Podọ yé he tin to aigba go lẹ na nọ sẹ̀n ẹn, oyín mẹhetọn yè ma wlán do ogbẹ̀ owé Lẹngbọvu lọ tọn mẹ lẹ, he yè ko hù sọn whenu aihọn ko jọ” (OSỌHIA 13:8).

To Alẹ̀nù Hóhó mẹ, Jiwheyẹwhe ko dè Islaẹli nado yín nútindo dèdovò Etọn. “Na gbẹtọ wiwé de wẹ hiẹ hlan Oklunọ lọ Jiwheyẹwhe towe, podọ Oklunọ lọ ko sọ dè we nado yín gbẹtọ vò de hlan ede, sọn akọta he tin to nukunmẹ aigba lọ tọn ji lẹpo mẹ” (DEUTELONOMI 14:2). Sọn núpinpọ́n agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn he yín akọta lẹpo tọn mẹ, apọsteli Paul wlán dọ, “Gbọn wẹndagbe dali, kẹ̀ntọ wẹ yé na mìtọn wutu: ṣigba gbọn mẹdidè dali, mẹyinwanna wẹ yé na otọ́ lẹ tọn wutu” (LOMUNU 11:28).

Didè jẹnukọn nọ plánmẹ biọ didètọ́n po klandowiwé po mẹ gbọn Gbigbọ Wiwé dali. Isalẹli ma ylọ ede bo sọ klán ede dovò na ede gba. Núyiwà wiwé de wẹ, podọ enẹwutu wẹ yé do yín mẹdèdovò wiwé hlan Oklunọ lọ, dọ, “… whenẹnu wẹ mìwlẹ na yín adọkunnọ vivẹ de hlan mi sọn ṣẹnṣẹn gbẹtọ lẹpo tọn: na aigba lẹpo wẹ ṣie: mìwlẹ ma na yín ahọludu yẹwhenọ lẹ tọn de, podọ akọta wiwé de hlan mi” (EKSỌDUSI 19:5-6). Nado dọhó hlan Yisenọ Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn lẹ, apọsteli Pita wlán dọ, “Ṣigba mì wẹ whẹndo he yẹn dè, mẹhe yín tado yẹwhenọdùta tọn, akọta wiwé, gbẹtọ na núdido Jiwheyẹwhe tọn titi …” (1 PITA 2:9).

To owéfọ he mí na hia mẹ, apọsteli Paul dọhó do ehe ji dọmọ, “Podọ mí yọ́nẹn dọ onú lẹpo wẹ to azọ́nwà dopọ́ na dagbe hlan yé he yinwanna Jiwheyẹwhe, yèdọ hlan yé he yín mẹyiylọ lẹ kẹdẹdi lẹndote etọn. Na mẹhe é yọ́nẹn jẹnukọn, ewọ wẹ é ko dè nado yín mẹkọ̀ndopọ́ hlan apájlẹ Ovi etọn tọn, na ewọ nido yín plọ́nji to mẹmẹsunnu sùsù ṣẹnṣẹn. Podọ mẹhe é dè, yé wẹ é ylọ ga; podọ mẹhe é ylọ, yé wẹ é sùwhẹ̀na ga: mẹhe é sọ sùwhẹ̀na, yé wẹ é pagigona ga” (LOMUNU 8:28-30).

Nugbo, Jihweyẹwhe ma mọ onú dagbe de to gbẹtọ mẹ fie dali É sọgan bẹ́ sọn po é po gba. Nugbo, núdepope matin to finẹ gba. Jiwheyẹwhe kẹdẹ de wẹ whlẹngan tọ́nsọn wá. Jiwheyẹwhe mọ gbẹtọ lẹpo hlan Klisti mẹ. Gbọn mọwẹ he É dọ tọn dali wẹ yè kẹalọyí mẹfligọ̀ lẹ te. To Ewọ mẹ ga wẹ yè ná Niṣẹ po oviyínyín po te (2 KỌLINTINU 1:20). Kunnudidè Owé Wiwé lẹ tọn yín hùndonùvo bo sọ gọ́na ayajẹ. É ko mọ Omẹ Etọn lẹ jẹnukọn bo sọ dè yé na ogbẹ̀ madopòdo. Mẹhe mọdona onú lẹpo sọgan ṣinyan omẹ bo sọ dè omẹ to ojlẹ dopolọ mẹ. “Whenuena Kosi lẹ sè ehe, yé jaya, bo sọ pagigona ohó Oklunọ tọn: omẹ sọha he yè dèdo ogbẹ̀ madopòdo mẹ lẹ yise” (OWALỌ 13:48).

Didè he ma sọn ojlo gbẹtọ tọn mẹ gba. Jiwheyẹwhe degbè ojlo Etọn tọn, ṣigba bo ma dotukla mẹdepope nado wà ẹ. Gbèdide linlẹn Etọn tọn wẹ yín dọ: “Mẹhe to jijlo dọ yè ni whlẹn omẹ popo gán, podọ na yé ni wá oyọ́nẹn nugbo tọn kọ̀n” (1 TIMỌTI 2:4). Na Jiwheyẹwhe yín Mẹhe mọdona onú lẹpo, Ewọ sọ mọdona mẹhe na kẹalọyí whlẹngan podọ mẹhe sọgan gbẹ́ ẹ lẹ. Mẹdepope he ma wá Jiwheyẹwhe de gbẹ́sọ to aganu hlan Ẹn. Mẹdepope he gbẹ́ nado yín whinwhlẹngan gbẹ́sọ to dindọngbenu. Enẹwutu wẹ É do sọgan mọ yé mẹhe ko yise to É mẹ jẹnukọn lẹ bo sọ dè yé na whlẹngan jẹnukọnna dòdó aihọn tọn.

Whlasusu wẹ ohógbè Paul tọn he é yí sọn Owé Alẹ̀nù Hóhó tọn mẹ he mí mọ to Owé LOMUNU 9:15-18 tọn mẹ, ehe yè mọdona jẹagọ̀, dọ, “Na ewọ dọ hlan Mọse, dọmọ, yẹn na wà lẹblanuna mẹhe yẹn na wà lẹblanuna, yẹn nasọ tindo awubla na mẹhe yẹn na tindo awubla na … Enẹwutu wẹ é wà lẹblanuna mẹhe é na wà lẹblanuna, podọ mẹhe é jlo é hẹn ayiha sinyẹnna” (LOMUNU 9:15-18). Yé mẹhe wá Ede lẹ na mọ lẹblanu yí. Yéwlẹ wẹ mẹhe mọ ojọmiọn Etọn po wanyinna po yí. Ohógbè he yín ṣiṣẹ̀ hlan yé dọmọ, “Enẹwutu e ma yín ewọ he to jijlo tọn, kavi ewọ he to wezundo tọn, ṣigba Jiwheyẹwhe he do lẹblanu hia tọn wẹ” (LOMUNU 9:16). Jiwheyẹwhe ma sọgan wà lẹblanuna na yé mẹhe ma wá Ede lẹ gba. Yé mẹhe tin to aganu lẹ hẹn ayiha yetọn lẹ sinyẹn bo ma sọ yígbèna Jiwheyẹwhe ni wàzọ́n po yé po. Jiwheyẹwhe ma nọ diọ linlẹn Etọn nugbo lọ gba. Adavo dọ ni hẹn yé wá ṣiṣẹ̀ mẹ do yé mẹhe yí I sè lẹ ji. To nukọnyiyì mẹ, mí hia dogbọn núzinzán hòmẹgble tọn he yè wleawu dai hlan vàsùdo tọn dali. Yé wẹ mayisenọ lẹ. Yé ma jlo nado tindo núdepope po Jiwheyẹwhe po gba. Hòmẹgble Jiwheyẹwhe tọn tin to omẹ nẹlẹ ji, yín e tlẹ yín dọ yè bẹ́ hòmẹgble Jiwheyẹwhe tọn sẹ̀ gbọn Klisti mẹ. Mẹdelẹ tin he ma kẹalọyí ohógbè túndote tọn bo sọ gbẹ́ ohógbè dopolọ, podọ enẹwutu, yé gọ̀ṣi whẹ̀gbledo mẹ. Mẹdepope he ma wá Klisti de, ewọ ji wẹ hòmẹgble Jiwheyẹwhe tọn na hùnzò do, na azọ́nwàdota ofligọ̀ tọn lọ ma yín zinzán kavi alọkẹyí gba.

Lukifẹli zán ojlo ede titi tọn nado jẹagọ̀do Jiwheyẹwhe. Ewọ po mẹhe hodo é lẹ po ma sọgan litaina ojlo Jiwheyẹwhe tọn gba. Mẹdelẹ tin he ma sọgan litaina titò Jiwheyẹwhe tọn gba. Jiwheyẹwhe sọgan hẹn ojọmiọn, po jonaylando po podọ ofligọ̀ pipé wá na yé mẹhe kẹalọyí lẹ taidi núniná de gbọn yise dali. Yé nido kẹalọyí didiọ whẹ̀sùna tọn gbọn Klisti mẹ.

Yè dọ hlan mí, dọ, “Na ojọmiọn Jiwheyẹwhe tọn he hẹn whlẹngan wá ko sọawúhia omẹ popo” (TITU 2:11). Oylọ Jiwheyẹwhe tọn lọ tin hlan omẹ lẹpo, dọmọ, “Mì wá dê, mì he to tuklajẹ, bọ yè do agbàn pinpẹn na lẹ, yẹn nasọ ná gbọjẹ mì” (MATIU 11:28). Ṣigba omẹ lẹpo ma wẹ wá Ede gba. Na yé ma tùntóai hlan oylọ Etọn wutu. Yèdọ yé mẹhe to ohó Etọn din lẹ ga, mẹdelẹ tin to yé mẹ he tindo linlẹn gbọnvò bo ma sọ tindo kọ̀ndopọ́ mẹde titi tọn hẹ Oklunọ Whlẹngantọ yetọn gba. “Mì owé wiwé lẹ din mọ, na mì lẹn dọ yé mẹ mì tindo ogbẹ̀ madopòdo te wutu; podọ ehelẹ sọ wẹ yé he to kunnudè na mi. Mì ma sọ jlo na wá dê, na mì nido tindo ogbẹ̀” (JOHANU 5:39-40). Dindinpọ́n to Biblu mẹ po núyọ́nẹn gbẹtọ tọn lẹ pinplọ́n po yín ovọ́, eyín mẹdopodopo ma wá Jiwheyẹwhe de bo kẹalọyí ogbẹ̀ madopòdo. Oklunọ dọ, dọmọ, “… Eyín ovẹ́ hú mẹdepope, mì gbọ é ni wá dê, bo nù” (JOHANU 7:37). Gbẹtọ sùsù ma wá na ovẹ́ to yé hú wutu gba.

Ohógbè he tin to Owé LOMUNU 9:18 tọn mẹ, dọ, “… podọ mẹhe é jlo wẹ é hẹn ayiha sinyẹnna” yín gbèmimá gbọn huhlọn dali. Jiwheyẹwhe ma sọgan jẹagọ̀do ojlo gbẹtọ tọn gba. Dó É ma jlo dọ gbẹtọ ni bú gba, na eyín ojlo didọ Etọn dọ, omẹ lẹpo ni yín whinwhlẹngan bo wá oyọ́nẹn nugbo tọn mẹ, ṣigba eyín gbẹtọ ma jlo núhe Jiwheyẹwhe jlo, Jiwheyẹwhe nọ yígbèna ojlo gbẹtọ lọ tọn. Jiwheyẹwhe dá gbẹtọ nado tin to mẹdekannu sọn whẹ́whẹ́nu. É ma nọ hẹn gbẹtọ gannugannu, podọ nugbo, é ma sọ nọ hẹn ẹn di núzinzán ayawàtọ lẹ tọn (machine) gba. Gbẹtọ dóna dè tónúsisè kavi tólivivẹ, podọ ogbẹ̀ kavi okú, po núhe lẹpo po.

Gbẹtọ klán sọn Jiwheyẹwhe go, bo kándo gbèmimá ede titi tọn ji kaka jẹ whenuena é mọdona bo sọ kẹalọyí gbèmimá Jiwheyẹwhe tọn hlan ede. Gbẹtọ lọ jlo nado do ede hia, kaka jẹ whenuena é yígbèna titò Jiwheyẹwhe tọn dọ e nido yín didohia hlan ẹn. É jlo na jẹmẹdekannu bo ma sọ jlo nado litai gba, bo to mẹdekannujẹ di na ede, bo sọ jaido kànbibla po vàsùdo po mẹ. Mẹdpope he klánsọn Jiwheyẹwhe go yín kinkọ̀ndopọ́ hẹ kẹ̀ntọ. Enẹwutu, túndote tin to dandan mẹ. Mẹfligọ̀tọ lọ wá bo dọ túndote he hlan mẹhe to kanlinmọgbenu lẹ (LUKU 4:18).

Ablaham, otọ́ yisenọ lẹ tọn, yín niná hlan mí di pọndego de. Kẹdẹdilé e te po é po dó, mọwẹ e te hlan yé mẹhe na sè bo yise, bo sọ wà kẹdẹdi Ohó Jiwheyẹwhe tọn dó. Yé yọ́n Jiwheyẹwhe to azọ́n Etọn lẹ mẹ bọ yé sọ tin to awa Etọn ji, podọ to finẹ É hẹn alẹ̀nù he É basi hẹ mí ṣẹ̀. Mẹdidè lẹ yí Jiwheyẹwhe sè to onú lẹpo mẹ. Núdepope he É dọ wẹ yé na wà. Núdepope he É degbèna wẹ yé na wà to tónúsisè mẹ. Na yéwlẹ wẹ Ohó po yise po tin hlan, podọ azọ́n lọ to gbèsisọ mẹ. Yé mẹhe yè dè lẹ ma sọ tindo ojlo mẹde titi tọn ba, ṣigba yé litaina ojlo Jiwheyẹwhe tọn bo hodẹ̀ nugbonugbo, dọ, “Ahọludu towe ni wá, ojlo towe ni yín wiwà to aigba go, dilé e te to olọn mẹ” (MATIU 6:10). Yé matindo linlẹn yede titi tọn lẹ gba, ṣigba yé yín máhẹtọ to ojlo Jiwheyẹwhe tọn po núyiwà Etọn po mẹ. Kẹdẹdilé Ovi Jiwheyẹwhe tọn yín ṣiṣẹ̀ Ohó he diọ zùn agbasalan lọ tọn dó, mọwẹ yéwlọsu te ga. Na vọji yọ́yọ́ tọn wutu, yé yín máhẹtọ to Jiwheyẹwhe mẹ. Apọsteli Pita dọ gbọn omẹ nẹlẹ tọn dali, dọ, “Enẹwutu mẹmẹsunnu emi, mì kúkú gbọ bo nọ dovivẹnu do hẹn oylọ po didè mìtọn po diun: na eyín mìwlẹ to onú helẹ wà, mì ma na jai gbèdé” (2 PITA 1:10).

Kẹdẹdilé apọsteli wlán dó, Klisti yín osé didè vivẹ lọ. Ewọ lọ wẹ osé họ̀lọnglọ́nẹn tọn. Ṣigba hlan omẹ delẹ, Ewọ yín osé aijijẹ tọn podọ osé ahlidida tọn. Hlan yé mẹhe yín whẹndo didè tọn lọ, yèdọ yẹwhenọdùta tọn, Klisti wẹ awelẹ pó, zannu họ̀lọnglọ́nẹn tọn podọ gangansú lọ. Mẹdepope he wàylan do É, gbẹ́sọ tin to tólivivẹ mẹ pannukọn Ohó Jiwheyẹwhe tọn (1 PITA 2:3-10).

Dọpọ́n Gbigbọ tọn plọ́nmẹ dọ, mẹdopodopo dóna tindo tẹnmẹ didè etọn. Mẹdepope he ma yise to didè mẹ, nugbo ewọ ma yín didè gba. E yín bibẹ́ po didiọ po, po hinhẹnzùn yọ́yọ́ po, po vọji yọ́yọ́ po, po dọpọ́n devodevo he mí sọgan tindo po Jiwheyẹwhe po lẹ. Mẹdopodopo sọgan tindo dọpọ́n bo kẹalọyí núhe é yise, “Ṣigba míwlẹ ma sọgan nọ opẹ ma do hlan Jiwheyẹwhe whepoponu na mìtọn wutu, mẹmẹsunnu mẹyinwanna Oklunọ tọn lẹ, na Jiwheyẹwhe ko dè mì do whlẹngan kọ̀n to whẹ́whẹ́whenu, gbọn lẹ̀wé tọn po yise nugbo tọn po dali” (2 TIMỌTI 2:13).

“Mẹhe ko yí núdabla ojlo etọn tọn hia mí, kẹdẹdi hòmẹdagbe he é ko lẹndai to ede hòmẹ: dọ, to mimá ojlẹ gigọ́ lọ tọn mẹ, ewọ nido hò onú lẹpo plí do dopo to Klisti mẹ, eyín ehe tin to olọn mẹ, po ehe tin to aihọn mẹ po, yèdọ to ewọ mẹ: To mẹhemẹ míwlẹ ko mọ ogú de yí te ga, mí he yè ko dè di wédidó mẹhe to azọ́n onú lẹpo tọn wà tọn kẹdẹdi linlẹn ojlo ewlọsu tọn tọn” (EFESUNU 1:9-11).

Ohóta 26
AZÁN JIWHEYẸWHE TỌN DOPO WẸ OWHÈ FỌTỌ́N

Anádemẹ he na hẹn mí mọdona titò Jiwheyẹwhe tọn he kàn otánhó gbẹtọ tọn. To Owé PSALM 90:4 tọn mẹ, mí hia dọ, “Na owhè fọtọ́n to nukọ towe tin di osọ̀ whenuena é juwáyì, podọ di zánnukle dopo…” Linlẹn dopo lọ yín didọ gbọn apọsteli Pita dali to Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ dọ, “Ṣigba mẹyiwanna emi, mì yín madọnanọ onú dopo akàn he tọn blo dọ, azán dopo to Oklunọ de taidi owhè fọtọ́n, owhè fọtọ́n sọ taidi azán dopo” (2 PITA 3:8). Mí hia to Owé Wiwé lẹ mẹ dogbọn azán godo tọn dali, na mí mọdona, bé azán godo tọn lọ yín didọ gbọn ninọ̀mẹ dọdai tọn de mẹ kavi whẹndo godo tọn lọ tọn dọ wẹ yé te.

Jiwheyẹwhe dá aihọn lọ to azán ṣidopo (6) mẹ bo yí gbọjẹ to azán ṣinawetọ gbè. Eyín mẹde hia titò núdidá tọn, yèdọ dolé dọ, “To azán ṣinawetọ gbè Jiwheyẹwhe dótana azọ́n etọn he é basi; é sọ gbọjẹ to azán ṣinawetọ gbè sọn azọ́n etọn lẹpo mẹ he é ko basi.” (GẸNẸSISI 2:2). Ehe tindo tùnmẹ daho de na núyiwà owhè fọtọ́n donu ṣinawe tọn to otànhó gbẹtọ tọn mẹ. Osọha ṣinawe dọhó do gbèsisọ Jiwheyẹwhe tọn go. Azán ṣinatọ̀ntọ na yín bibẹ́nu osẹ̀ devo tọn.

Núyiwà Biblu tọn lẹ sọgan yín mimá dolé: Bẹ́dopọ́ owhè fõ (2,000) tọn, wẹ azán awe Jiwheyẹwhe tọn, hinhẹnsọn Adam whenu jẹ Ablaham whenu, awe devo bẹ́ sọn Ablaham whenu jẹ Klisti whenu. Dinvie mí dọ̀nsẹpọ́ pipé owhè fõ (2,000) devo tọn. Ṣinawetọ lọ wẹ gbọjẹzán Oklunọ tọn, he yín ahọludu Owhè fọtọ́n tọn. Yẹwhegán lẹ po apọsteli lẹ po dọhó bo sọ wlán ehe lọ dọ, “Azán Oklunọ tọn”. Johanu wlán dọpọ́n etọn he é ko tindo to Osó Patmọsi tọn ji to whenuena é dọ, dọmọ, “Yẹn tin to Gbigbọ mẹ to azán Oklunọ tọn gbè …” (OSỌHIA 1:10).

Azán godo tọn lọ bẹ́ po awhàn Amagedọni tọn po (OSỌHIA 16:14-16), bo nasọ fó po awhàn Gọgi tọn po Magọgi tọn po to ahọludu Owhè fọtọ́n tọn godo, whenuena yè na tún Satani dote bọ é nasọ klọ́ akọta lẹpo whladopo dogọ́ (OSỌHIA 20:7-10).

To gblagbla awhàn helẹ tọn mẹ to ahọludu Owhè fọtọ́n tọn mẹ, fie ohla po lẹngbọ lẹ po, po opọ̀ po, po ovú etọn po po kinnikinnivu po, oyìn po beali na dùnú dopọ́ (ISAIA 11:6). “… yé nasọ yí ohi yetọn do tùn agbogọdọẹ: akọta ma to na zé ohi do akọta ji ba, mọ yé ma to na plọ́n awhànfun ba” (ISAIA 2:4; MIKA 4:3).

“To azán nẹ gbè, adọ̀ Jẹse tọn de na tin ehe na nọte na asia gbẹtọ lẹ tọn; É de wẹ kosi lẹ na din hlan: gbọjẹ etọn nasọ yín gigonọ. To enẹgodo to azán lọ gbè wẹ Oklunọ na dè alọ etọn whlawetọ nado hẹn pipòtọ omẹ etọn he pò lẹ tọn …” (ISAIA 11:10-11).

To dọdai mẹ, mí tin to azán awetọ godo tọn lọ mẹ sọn bibẹ́nu Alẹ̀nùnù yọ́yọ́ lọ tọn, ehe yè sọ ylọ dọ “azán godo tọn lẹ”. Apọsteli Pita wlán dogbọn Klisti tọn dali, dọmọ, “Mẹhe yè ko yọ́nẹn dai nugbo jẹnukọnna aihọn dòdó, ṣigba bo sọawúhia to opòdo ojlẹ helẹ tọn na mì” (1 PITA 1:20). Dinvie asiko he lọ ko dọ̀nsẹpọ́ opòdo. Na mẹdelẹ nọ hia azán fọde-kẹnnẹ (360) di azán Biblu tọn, podọ mẹdevo lẹ azán fọde-kẹnnẹ-atọ́n (365). E ma tlẹvi bibasi nado lẹn ojlẹ lọ dolé e te gba. Mí dopẹna Jiwheyẹwhe na enẹ tọn. Mí tindo azọ́n núyiwà tẹnsẹ̀na tọn to Biblu mẹ. Sọn dọdai po núyiwà lọ po mẹ, yèdọ ohia ojlẹ lọ tọn, mí sọgan mọdona dọ mí tin to ojlẹ opòdo lọ tọn. Nújijọ̀ daho lọ po didiọ to otànhó gbẹtọ tọn mẹ po ko dọ̀nsẹpọ́.

To Azán Pẹntikọsti tọn gbè, Pita mọ azán dọdai tọn awelẹ whenuena é zé núyiwà túntún Gbigbọ Wiwé tọn lọ dai do dòdó Owé Joẹli 2 tọn ji, dọ, “Ṣigba ehe wẹ ehe yè dọ gbọn yẹwhegán Joẹli dali: Jiwheyẹwhe dọmọ, e na wá jọ to azán godo tọn lẹ mẹ, yẹn na túntún sọn Gbigbọ ṣie mẹ do gbẹtọ lẹpo ji …” (OWALỌ 2:16-17). To opòdo azán godo helẹ tọn, yèdọ opòdo owhè fõ (2,000) tọn, é zé azán Oklunọ tọn he na sọawúhia to opòdo ofligọ̀zángbè lọ tọn to vivẹ mẹ, dọ, “Yè na diọ owhè zùn zinvlu, bo diọ osùn zùn ohùn, whẹpo azán daho ayidego Oklunọ tọn lọ nado wá” (OWALỌ 2:20). Kẹdẹdi Owé MALAKI 4:5 tọn, ehe na yín azán daho osinọ Oklunọ tọn lọ.

Núyiwà delẹ na jọ̀ to opòdo owhè fõ (2,000) podọ ehe pò lẹ na wá to bibẹ́nu azán ṣinawetọ lọ tọn, he yín azán Oklunọ tọn. Fidepope matin to owéfọ lẹ mẹ he yè dọ, dọ azán Saba tọn kavi azán Sẹgbè tọn wẹ “Azán Oklunọ tọn lọ” gba. Hlan Yisenọ lẹ, azán he lọ na yín azán gigonọ (FILIPPINU 1:6; FILIPPINU 2:16). Hlan mayisenọ lẹ, e na yín azán he dobú (ISAIA 13:6-12). Kẹdẹdilé Jiwheyẹwhe dotana azọ́n núdidá Etọn lọ tọn dó bo gbọjẹ, mọkẹdẹ wẹ e na te to gbèsisọ fligọ̀zán lọ tọn gbè.

Ojlẹ jọmiọn tọn lọ sọ yín yiylọ dọ, “azán whlẹngan tọn”, yèdọ “ojlẹ alọkẹyí tọn lọ” (ISAIA 49:8; 2 KỌLINTINU 6:2), podọ ga di “owhè alọkẹyí Oklunọ tọn” (ISAIA 61:2; LUKU 4:19). To nugbo de mẹ, ohógbè he yín, “owhè alọkẹyí tọn” wẹ owhè jubili tọn. To Alẹ̀nù Hóhó mẹ, owhè dèdovò he sọawúhia to opòdo owhè ṣinawe donu ṣinawe tọn, to owhè kande-aotọ mẹ. Yé mẹhe tin to ahọ́ mẹ kavi yín afànumẹ lẹpo, yé mẹhe hẹn nútindo yetọn lẹ bú na gọ̀ popo lẹpo yí, bo nasọ gọ̀yì nútindo yetọn lẹ kọ̀n to owhè jubili tọn mẹ (LEVITIKU 25). To azán daho ovẹ̀vivẹ̀ lọ tọn gbè, yè kùn opẹ̀n lẹ bọ omẹ lẹpo mọ túndote yí to azán dopo gbè to owhè jubili tọn mẹ. To azán daho nẹ godo, whenuena owhẹ̀sùna to Jiwheyẹwhe po gbẹtọ po ṣẹnṣẹn na yí tẹnmẹ, opẹ̀ngbè wẹndagbe tọn lọ na yín sisè. Mẹdepope he yise dinvie na mọ túndote yí. Asiko ojọmiọn tọn tin hlan omẹ lẹpo, mahò fie mẹde te pọ́n kavi ojlẹ lọ pọ́n. Enẹ wẹ owhè jubili Jiwheyẹwhe tọn he Oklunọ mítọn ylọ dọ “owhè alọkẹyí tọn”. Mẹdepope he yí Jiwheyẹwhe sè to ojlẹ he mẹ bo sọ kẹalọyí azọ́nwàdota ofligọ̀ tọn lọ sọgan yì asigbãlọgba. Whenẹnu wẹ Oklunọ dọ, dọmọ, “… Egbé wẹ owé wiwé he di to otó mìtọn mẹ” (LUKU 4:21). “Egbé” he lọ wẹ azán ojọmiọn tọn he Jiwheyẹwhe námẹ (HEBLU 4:7).

Dogbọn azán awe godogodo tọn lẹ dali, apọsteli Pita zán ohógbè he dọmọ, “Mọwẹ yẹwhegán lẹpo sọn Samuẹli whenu, po mẹhe jọ to godo etọn lẹpo po, omẹ sọha he dọhó lẹ, ko dọhó azán helẹ tọn ga” (OWALỌ 3:24). Mí yín awujinọ to whenuena mí mọ to Alẹ̀nù Hóhó mẹ, lé omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ sọgan dlẹnalọdó hézéhézé gbọn núdohiamẹ tọn dali dó, yèdọ núhe kàn titò whlẹngan tọn lẹ, dọ, “… Do ayi e go, azán ja, wẹ Oklunọ dọ, whenuena yẹn na basi alẹ̀nù yọ́yọ́ de hẹ owhé Islaẹli tọn, podọ hẹ owhé Juda tọn lẹ ga” (HEBLU 8:8). Alẹ̀nù he wẹ Jiwheyẹwhe basi to Klisti mẹ to Osó Kalvani tọn ji bo sọ ná opagbè Islaẹli dọ, “Na ehe wẹ alẹ̀nù he yẹn na basi hẹ owhé Islaẹli tọn to azán nẹlẹ godo, wẹ Oklunọ dọ; Yẹn na yí osẹ́n ṣie do yé hòmẹ, bo sọ wlán yé do ayiha yetọn ji ga: Yẹn nasọ yín Jiwheyẹwhe de hlan yé, Yé nasọ yín gbẹtọ de hlan mi” (HEBLU 8:10).

Dogbọn ojlẹ Alẹ̀nù Hóhó tọn dali he yè ylọ dọ azán dọdai tọn ga, mí hia to Owé HEBLU 1:1 tọn mẹ, dọ, “Jiwheyẹwhe, mẹhe sọn ojlẹ hóhó mẹ, podọ to jijọ hunkọhunkọ mẹ ko gbọn yẹwhegán lẹ mẹ dọhó hlan otọ́ lẹ to whenẹnu, to opòdo azán helẹ tọn ko dọhó hlan mí to Ovi etọn mẹ …”. opòdo azán otọ́ lẹ tọn biọ azán he mẹ Jiwheyẹwhe dọhó gbọn Ovi Etọn mẹ bo ná gblọndo lọ. Mí to hódọ do owhé fõ (2,000) he yè ná agùn lọ ji, ehe na wá gbèsisọ mẹ to opòdo owhèta he tọn. To ehe godo, ṣiṣẹ̀ Jiwheyẹwhe tọn po Islaẹli po na yí tẹnmẹ. Ehe nugbo, na biọ bibẹ́nu azán ṣinawetọ lọ tọn mẹ, hadopolọ jẹnukọnna bibẹ́nu ahọludu Owhè fọtọ́n tọn.

To Owé HOSEA 6 tọn mẹ, yè dlẹnalọdó azán dọdai tọn lẹ lọ, dọ, “Mì wá, bo gbọ mí ni lẹ́gọ̀: na ewọ ko tlẹn, ewọ nasọ hẹnazọ̀ngbọ na mí; ewọ ko hò, ewọ nasọ vọ́ mí dọ̀nbla. Azán awe godo wẹ, ewọ na hẹn mí hinhọnun: to azán atọ̀ntọgbè ewọ na fọ́n mí tite, mí bo nasọ nọgbẹ̀ to ewọ nukọn” (HOSEA 6:1-2).

To owhè kande-gbàn (70) tọ mẹ to okú Klisti tọn godo, tẹmpli lọ yín vivàsúdo gbọn awhànfuntọ Lomunu lẹ tọn dali to oglọ Titusi po Islaẹli tọn mẹ to whenuena yé yín gbigbado gbọn akọta lẹpo mẹ kẹdẹdilé Mose po yẹwhegán lẹ po ko dọ dó jẹnukọn. Mose sọ dọhó dogbọn gigọ̀wà yetọn dali (DEUTELONOMI 4:27-28). Podọ gbọn yẹwhegán Jelemia tọn dali, Oklunọ dopagbè dọ, “… Ewọ he vúnvún Islaẹli nasọ bẹ́ ẹ pli, bo to yìnyìn in, dilé lẹngbọhotọ de nọ wà na lẹngbọpa etọn do … Yé na sọ wá bo to hanji to fiyìaga Ziọni tọn mẹ … na yẹn diọ awubla yetọn do ayajẹ mẹ, bo na miọnhòmẹna yé, bo sọ hẹn yé jaya sọn awubla yetọn mẹ” (JELEMIA 31:10-13). Yẹwhegán Ezekiẹli lọsu wlán dogbọn ohóta he lọ tọn dali to ota etọn 36 dojẹ 38 mẹ. To Owé EZELIẸLI 37:21 tọn mẹ, mí mọ ohógbè lọ dọmọ, “… Lé wẹ Oklunọ Jiwheyẹwhe dọ: Dayi e go, Yẹn na dè ovi Islaẹli tọn lẹ sọn akọta lẹ ṣẹnṣẹn, fiedali yè hẹn yé yì, bo nasọ ṣinyan yé pli to awà lẹpo ji, bo hẹn yé wá biọ aigba yetọn titi mẹ”. Ojlẹ he mẹ ehe lọ na ṣẹ̀ te wẹ yè dlẹnalọdó to Owé EZEKIẸLI 38:8,10 tọn mẹ, dọ, “… to owhè godo tọn lẹ mẹ … e na wá jọ to azán nẹlẹ mẹ …”.

Yè dọ hlan mí dogbọn yẹwhegán Hosea tọn dali dọ, kọlilẹ́wá po azọ̀nhẹngbọ Islaẹli tọn po na sọawúhia to azán awe godo, enẹ wẹ nado dọ, dọ, owhè fõ (2,000) godo. To azán atọ̀ntọgbè, Oklunọ na hẹnazọ̀ngbọna Islaẹli bo nasọ ná yé ogbẹ̀. Tódidó hlan Messia yín jijodai hézéhézé to yisenọ Jù tọn lẹpo mẹ kaka jẹ azán he gbè. To opọ́ mẹ, odẹ̀hiho to Adó ovivẹ̀ tọn kọ̀n dóalọte po ohógbè he yè dọ, dọ, Messia lọ na wá bọ yè nasọ gọ̀ tẹmpli lọ dó. Whenẹnu wẹ ohó he yẹwhegán dọ na yín ṣiṣẹ̀, dọ, “Mì bo sọ gbọ mí ni yọ́nen, mì sọ gbọ mí ni to hihodo zọ̀nmî nado yọ́n Oklunọ; gbonujẹyì etọn tin yọ́nẹnnugbo di afọnnu: ewọ nasọ wá jẹ míde di ojikun, di ojikun agọ̀gbọnẹn he húsìnna aigba.”(HOSEA 6:3).

Dogbọn azọ́njawu Jiwheyẹwhe tọn dali, kẹdẹdilé ehe ma sọgan yín túntúnmẹ jẹagọ̀, mí tindo otò Islaẹli tọn he ko tin sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kòatọ́n-nukun-atọ̀ntọ mẹ. Titò Jiwheyẹwhe tọn na whlẹngan yín didohia dolé dọ, Jiwheyẹwhe wàzọ́n po Islaẹli po di akọta de to otò yéwlọsu tọn mẹ. Ṣigba É ylọ mẹdopodo sọn akọta devodevo lẹ mẹ. Dogbọn gbèsisọ agùn lọ tọn sọn akọta lẹ mẹ podọ túndote Islaẹli tọn dali, apostẹli Paul wlán dọ, “… nukuntọ́n jọ do Islaẹli go apade, kaka gigọ́ kosi lẹ tọn nado wá emẹ. Mọwẹ yè na whlẹn Islaẹli lẹpo gán: dilé yè wlan dọ…” (LOMUNU 11:25-26).

Jakọbu ko dọ linlẹn ehe tọn hunkọ to piplimẹ de mẹ to Jelusalẹm mẹ dọ, “Simeọni ko dọ lé Jiwheyẹwhe to whẹ́whẹ́nu dla Kosi lẹ pọ́n do, nado dè gbẹtọ to yé mẹ na oyín etọn. Podọ ehe wẹ ohó yẹwhegán lẹ tọn sọgbè hẹ, dilé yè wlan ẹn dọ, to ehe godo yẹn na lẹ́, bo nasọ vọ́ gohọ̀ Davidi tọn…”(OWALỌ 15:14-15). Yẹwhegán Amọsi dọ dolé dọ, “To azán nẹ gbè wẹ yẹn na zé gohọ̀túntún Davidi tọn he yè họ́…” (AMỌSI 9:11). Dogbọn omẹ Islaẹli tọn lẹ dali, yẹwhegán Zẹfania wlán dọ, “To azán nẹ mẹ wẹ hiẹ ma na yín mẹmọwinyan…” (ZẸFANIA 3:11). “E na sọ wá jọ to azán nẹ gbè, wẹ yẹn na hẹn Jelusalẹm zùn zannu pẹ̀nagban de na gbẹtọ lẹpo; … E na sọ wá jọ to azán nẹ mẹ, wẹ yẹn na dín nado hù akọta he wá Jelusalẹm ji lẹpo súdo” (ZEKALIA 12:3, 12:9).

Kọlilẹwá Islaẹli tọn do otò yetọn mẹ yín ohia nugbo de dọ ojlẹ ojomiọn tọn na Kosi lẹ ko sẹpọ́ vivọnu etọn. To ojlẹ pẹvide mẹ, Jiwheyẹwhe na gọ̀yì Islaẹli whladopo dogọ́. Whẹpo azán godo tọn lọ nido ṣẹ̀, azọ́n Jiwheyẹwhe tọn po agùn lọ po dóna wá gbèsisọ mẹ. Enẹwutu lé wẹ Oklunọ dọ, “Do ayi e go, yẹn na do Elija yẹwhegán lọ hlan mì whẹpo azán daho osinọ Oklunọ tọn lọ nado wá” (MALAKI 4:5). Bé e sọgan yín dọ opagbè he ko yín ṣiṣẹ̀ dote matin wuntuntun yẹwhegán he dóai lọ tọn? Kavi dilé e te to bibẹ́nu asiko ojọmiọn tọn po Johanu Baptist, mẹhe yẹwhenọ Jù lẹ tọn gbẹ́dai to azán etọn mẹ po.

Na Johanu Baptist hẹn apáde ohó dọdai tọn tintan ṣẹ̀, dọ, “… nado lẹ́ ayiha otọ́ lẹ tọn hlan ovi lẹ de …” (LUKU 1:17), yè sọ ylọ ẹ dọ Elija ga. Sọn whenẹnu wẹ owhè fõ (2,000) hunkọ ko jẹgodona ẹn tọn, ṣigba azán Oklunọ tọn ma ko wá gba. Johanu yín wẹnzagun kẹdẹdi Owé MALAKI 3:1 tọn, yèdọ mẹhe wleawuna aliho Oklunọ tọn (MATIU 11:10; MALKU 1:1-3).

Yè sọ kànbiọ Johanu ga, dọ, “… Bé Elija wẹ hiẹ?” É gblọn hlan yé po adọ̀gbo de po, dọmọ, “… Yẹn ma yín ewọ gba” (JOHANU 1:21). To opòdo azán ojọmiọn tọn, whẹpo whẹ̀dida lẹ po hòmẹgble Jiwheyẹwhe tọn po nado ṣẹ̀, Jiwheyẹwhe dopagbè nado do gbẹtọ de hlan di yẹwhegán Elija. Dawe he lọ tindo azọ́n nado lẹ́ ayiha ovi Jiwheyẹwhe tọn lẹ tọn do yise apọsteli otọ́ lẹ tọn de. Elija pli Islaẹli lẹpo do Osó Kamẹli kọ̀n bo sọ gọ̀ agbà Oklunọ tọn dó. É yí zannu wiawe kẹdẹdi osọha whẹndo wiawe ovi Islaẹli tọn lẹ tọn, bọ Jiwheyẹwhe ná gbèdide po gblọndo po hlan ẹn sọn olọn mẹ. Elija egbé tọn dóna gọ̀ ayiha ovi lẹ tọn do dòdónu núplọ́nmẹ apọsteli wiawe lẹ tọn he ji yè dó Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ mẹ tọn do. Whenẹnu wẹ Jiwheyẹwhe Ogbẹ̀nọ kẹdẹ na hẹn Ohó Etọn ṣẹ̀ gbọn núyiwà huhlọnnọ de dali, bo sọ do huhlọn Etọn hia to Agùn Etọn mẹ. Omẹ Jiwheyẹwhe tọn he ma sọgan nọte na agùn titò bẹ́pipli de gba. Ewọ dóna yín mẹsẹ́do sọn Jiwheyẹwhe de po azọ́n titegbe de po, po owẹn asiko lọ tọn po hlan omẹ Jiwheyẹwhe tọn lẹ.

To Owé MATIU 17:11 tọn mẹ, Jesu Klisti hẹn devizọ́n he lọ ṣẹ̀ di dọ, e to nukọn ja. “Ewọ sọ gblọn bo, dọmọ, Eli nugbo whẹ́ wẹ na wá, bo nasọ hẹn onú lẹpo gọ̀ do tẹnmẹ”. Dawe Biblutùnmẹtọ daho he yè nọ ylọ dọ, Dọtẹ Skofiẹldi, wlán ohógbè he to owé winwlán etọn mẹ dọ, “Klisti hẹn odọdai MALAKI 4:5-6 tọn dèdovo podọ he ma ko ṣẹ̀ lọ wá ṣiṣẹ̀ mẹ, dọ: ‘Eli nugbo whẹ́ wẹ na wá bo nasọ hẹn onú lẹpo gọ̀ do tẹnmẹ.’ To ofi, kẹdẹdi to Owé Malaki tọn lọ mẹ, dọdai lọ ṣẹ̀ to Johanu Baptist mẹ, bo sọ to awuwle nado ṣẹ̀ to Elija mẹ, yín whiwhlá do vòvo. Ṣigba Johanu Baptist lọ ko wá, po devizọ́n he sọgbè to gbigbọ mẹ po, po huhlọn devizọ́n Elija he ja lọ tọn po (LUKU 1:17), to linlẹn nugbo lọ mẹ, e sọgan yín didọ, dọ, ‘Elija lọ ko wá.”’

Mẹhe ko wleawuna aliho to wiwá tintan Klisti tọn whenu, sọawúhia to Gbigbọ po huhlọn Elija tọn po mẹ. Jẹnukọnna wiwá Klisti tọn awetọ, omẹ Jiwheyẹwhe tọn lọ dóna zé gbèdide Jiwheyẹwhe tọn do ninọ̀mẹ nugbo Agùn tintan lọ tọn ji. Ehe lọ dóna jọ̀ jẹnukọnna kọlilẹ́wá Klisti tọn, dogbọn wiwá Etọn dali, mí hia dọ, “Mẹhe olọn ma sọgan nọ ma yí kaka é nado jẹ ojlẹ ohẹngọ̀ onú popo tọn mẹ, he Jiwheyẹwhe ko dọ sọn onù yẹwhegán wiwé etọn lẹpo tọn mẹ sọn whenuena aihọn ko ṣẹ̀” (OWALỌ 3:21).

To pinpọ́n hlan azán Oklunọ tọn, apọsteli Paul wlán dọ, “Na mìlọsu yọ́nẹn hézéhézé dọ, azán Oklunọ tọn ja di ajotọ to ozán mẹ” (1 TẸSALONIKA 5:2). Enẹ wẹ nado dọ, dọ, matin pahonamẹ vivẹ de, e nasọ yín ajiji. Apọsteli Paul gbẹ́sọ to nukọnyì bo to alọdlẹndó azán egbé tọn dọ, “Na whenuena yé to didọmọ, jijọho po gingán po; whenẹnu wẹ dindọn ajiji wá ota yetọn, kẹdẹdi ajlú to yọnnu he mọhò ji; yè ma sọ to na gán” (1 TẸSALONIKA 5:3). Whedepopenu matin he ohógbè “jijọho” tọn po “gingán” tọn po yín didọ dolé e jẹ dó kaka jẹ dinvie gba. Politikinọ lẹ dọ po awhágbè de po dogbọn jijọho hinhẹnwá dali, yèdọ jijọho po gingán po wá hlan akọta lẹ. To whenẹnu, whenuena ohógbè awe nẹlẹ “jijọho” po “gingán” po na yín didọ pé gbọn ayihọn lẹpo mẹ, wẹ dindọn ajiji na wá ota yetọn. Dinvie wẹ ojlẹ nẹ lọ. To Whèzẹtẹn po Whèyìhọ po mẹ, linlẹn dopo gê wẹ dùji, enẹ wẹ nado và awhànfunnú osinọ lọ súdo bo na basi jijọho whiwhla tọn pé aihọn lọ blébu mẹ. Hlan yé omẹ he mọdona Owé Wiwé lẹ, e ma na plá yé ajiji gba, na yé mọdona enẹ kẹdẹdilé ohia nukọnyìyì ojlẹ he mẹ tọn na yí tẹnmẹ dó. “Ṣigba mì, mẹmẹsunnu, mì matin to zinvlu mẹ, bọ azán lọ nado plá mì di ajotọ gba” (1 TẸSALONIKA 5:4).

Apọsteli Paul zé ohóta kọlilẹ́wá Klisti tọn he po kọ̀ndopọ́ mítọn po É po bo dọ hlan mí, dọ, mí ni nọte gli bo ma na yín dọ “na otùwhẹ yawu li mì blo, kavi obúdi mì blo, e bo sọ yín gbọn gbigbọ mẹ, kavi gbọn ohó mẹ, kavi gbọn owé kinkan de dali di sọn mì de, taidi azán Klisti tọn sẹpọ́” (2 TẸSALONIKA 2:2). To owéfọ he mẹ kẹdẹdilé e te to owéfọ he pò lẹ mẹ, ohia Gbigbọ tọn lọ po ninọ̀mẹ ojlẹ opòdo tọn po, yín didohia hézéhézé to Owé Wiwé mẹ. “Lé yè dọ hlan mì, dọ, mẹvlẹtọ lẹ na tin to ojlẹ godo tọn mẹ, mẹhe na to zọnlinzin to wantuntun ylankan yéde tọn mẹ” (JUDA 1:18).

Apọsteli Pita lọsu zán ohógbè dopolọ, dọmọ, “Na mì ni sọ yọ́n ehe whẹ́, dọ, mẹvlẹtọ lẹ na wá po ovlẹ po to azán godo tọn mẹ, bo na to zọnlinzin to ojlo yéde tọn mẹ” (2 PITA 3:3).

To owéfọ he mẹ, apọsteli ma dọ dogbọn vlẹko kẹdẹ dali gba, ṣigba é detana núhe yè na vlẹko lọ, enẹ lọ wẹ opagbè kọlilẹ́wá Jesu Klisti Lọsu tọn, dilé yé sọgan kànbiọ dó dọ, “Fie wẹ opagbè wiwá etọn tọn te?”

Yè dlẹnalọdó nújijọ̀ daho ojlẹ godo mẹ tọn lọ tọn to Owé 2 TIMỌTI 3:1-9 tọn mẹ. “Ehe wẹ hiẹ ni yọ́nẹn ga, dọ, to azán lẹ godo ojlẹ awusinyẹn tọn lẹ na wá. Na gbẹtọ lẹ na lẹzùn owanyinna yéde tọ́, nukunkẹnnọ, awàgudotọ, saklanọ, nùzántọ, tólivẹtọ do mẹjitọ go, mayọ́ndagbenọ, mawénọ, matin owanyin ohẹnnumẹtọn, alẹdatọ, mẹslẹtọ, awumajainanọ, kanylantọ, vivlẹtọ mẹdagbe lẹ tọn, ajannọ, tasinyẹntọ, goyitọ, owanyinna aṣọ hú Jiwheyẹwhe tọ́: yé tindo ohia jijọ-di-Jiwheyẹwhe tọn, ṣigba yé mọ́ huhlọn etọn: omẹ mọtọnhunkọ lẹ de wẹ hiẹ ni jẹagọ sọn…” Oklunọ Lọsu dlẹnalọdó zinzán po ninọ̀mẹ gbigbọnọ ojlẹ godo tọn mẹ tọn po, whenuena É zé ehe jlẹdo azán Noa tọn lẹ go podọ do azán Sọdọmi tọn lẹ go (LUKU 17). To azán Noa tọn lẹ mẹ, dọndopọ́ whẹndo awe tọn sọawúhia, yèdọ whẹndo Ṣẹti tọn po Kaini tọn po. Podọ na ehe tọn wutu, Jiwheyẹwhe dó pòdo na agbasalan lẹpo (GẸNẸSISI 6). Dinvie dọndopọ́ agùn daho tọn po bibiọ e mẹ po tọn to whelẹponu sọawúhia.

To Owé 2 TIMỌTI 4:1-5 tọn mẹ, yè hopana mí dogbọn gbèmimá he tintọ́nsọn nugbo lọ mẹ dali, dọ, “… Na ojlẹ na wá bọ yé ma to na doakọ́nna oplọ́n he pégan … Yé na lẹ́ otó yetọn sọn nugbo mẹ, bo nasọ gọ̀ do otàn ovọ́ kọ̀n”. Nugbo, e ma yín apọsteli Paul wẹ to ohódọ to Owé 2 TIMỌTI 4:1-5 tọn mẹ gba, adavo Gbigbọ Jiwheyẹwhe tọn he ko mọ gbigbọ nukọnyìyì tọn jẹnukọn. “Mọ Gbigbọ ko dọ dódó dọ, to ojlẹ godo tọn lẹ mẹ mẹdelẹ na jai sọn yise mẹ, bo nasọ ná otó gbigbọ oklọ, po oplọ́n aovi tọn po; … yé na nọ kọ́ dọ mẹde ma na wlealọ (yé to huhlọn ná gbẹtọ lẹ na yé ni ma wlealọ blo), yé na nọ dosẹ́n dọ yè sú olan (na gbẹtọ lẹ ma nado dù olan to Ahọluzángbè), ehe Jiwheyẹwhe dá nado yí opẹ do yí to yé he yise bo sọ yọ́n nugbon lẹ dali”. Onú gbọnvò he gbẹtọ nọ pọ́n hlan di wiwé, yèdọ ma nado wlealọ gba, po onú he pò lẹpo po, onú mọhunkọ lẹ tọn wẹ Owé Wiwé ylọ dọ oplọ́n aovi lẹ tọn.

Apọsteli Pita lọsu dọhó do azán Oklunọ tọn go. Ehe é ylọ dọ “azán Jiwheyẹwhe tọn”. “Ṣigba azán Oklunọ tọn ja di ajotọ to ozán mẹ, ehe mẹ olọn lẹ na yí linlin gángán do juwáyì, bọ núgonu lẹ nasọ gbọn yózo sinyẹnsinyẹn mẹ yọ́, aigba po azọ́n he tin to e mẹ lẹ po nasọ fiọ gbidigbidi … na mì ni to nukundo, bo sọ to mìzọnmìzọnji han wiwá azán Jiwheyẹwhe tọn tọn …” (2 TIMỌTI 3:10-12).

Yẹwhegán Daniẹli ko dọhó do ojlẹ godo tọn lọ ji whlasusu. To Owé DANIẸLI 2:28 tọn mẹ, “Sigba Jiwheyẹwhe de tin to olọn mẹ he nọ dè aṣli lẹ hia, podọ ewọ ko sọ hẹn núhe na tin to azán godo tọn lẹ mẹ zùn yinyọ́nẹn hlan Nẹbkadnẹzali …” To ota etọn 8:17, 19 po 26 po mẹ, yè dọ hlan ẹn dọmọ, “… Tùnwùn, hiẹ visunnu gbẹtọ tọn È; na númimọ lọ tin hlan ojlẹ opòdo tọn. … Ewọ sọ dọhlan mi dọ, Dayi e go, Yẹn na hẹn we yọ́n núhe na tin to ojlẹ agọ̀gbọnẹn hòmẹgble tọn lọ mẹ: na e tin hlan ojlẹ didè opòdo lọ tọn. … ṣigba hiẹ ni súnúdo númimọ lọ; na e tin hlan azán susu to godo ja”. To owéfọ godo tọn mẹ, angẹlọ lọ ṣẹsinwhena ohó lọ bo dọ hlan yẹwhegán Daniẹli dọmọ, “Ṣigba hiẹ, Daniẹli È, súnúdo ohó lẹ lọ, bo sọ yí ohiadonú do tlẹ owé lọ, yèdọ jẹ ojlẹ opòdo lọ tọn … Ewọ sọ dọmọ, Daniẹli, to yìyì na dewe, na ohó lẹ lọ yín núsúnúdo bo sọ yín yíyí ohiadonú do tlẹ jẹ ojlẹ opòdo lọ tọn” (DANIẸLI 12:4, 9).

Kaka jẹ egbé, e ma bọawu na gbẹtọ lẹ nado zé apáde dọdai otànhó tọn kẹdẹdilé yè dohia dó to Owé Wiwé lẹ mẹ gba. Ṣigba to egbé, e bọawu na yé nado zé politiki po gbigbọ nukọnyìyì tọn po ji. Zédai agùn egbé tọn lẹ tọn po politiki otò Elopia tọn po yín wiwá ahọludu Lomu tọn hóhó bo yín didóai do Zinzán Lomu tọn ji to azán kò-atọ́ntọ osùn atọ̀ntọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-gbàntọ́nnukun-awetọ tọn mẹ. Nukọnyìyì he ma sọgan gbọvọ́ to ṣẹnṣẹn otò Elopia tọn mẹ, bọ ninọ̀mẹ gbẹtọ lẹpo tọn dohia mí dọ kọlilẹ́wá Oklunọ tọn ko dọ̀nsẹpọ́ titegbe podọ azán Oklunọ tọn he na bọdo e go ga. E ma yín azán to alọji ja gba ṣigba azán lọ ko sẹpọ́. Egbé, e ma to dandan mẹ nado tùnmẹ dọdai Biblu tọn lẹ gba, na mí mọ dọ yé ko ṣẹ̀. Ojlẹ ojọmiọn tọn, yèdọ azán whlẹngan tọn ko pọ́ fifó bọ azán yọ́yọ́ devo ko pọ́ bibẹ́. Asiko de na wá opòdo, whenẹnu wẹ azán godo tọn na ṣẹ̀. To azán ṣinawetọ lọ godo, yèdọ owhè fọtọ́n dopo he pò lọ godo, wẹ ojlẹ na biọ madopòdo mẹ.

Ohóta 27
AHỌLUDU LOMUNU LẸ TỌN
PO NÚHE E NỌTE NA PO TO OJLẸ GODO TỌN MẸ

Ahọludu Lomunu lẹ tọn ma sọgan yín kinklán sọn agùn Lomu tọn go gba. Na to azán mẹhe yè nọ ylọ Kọnstantẹn tọn mẹ, agùn Lomu tọn lọ ṣẹ̀ ahọludu Lomunu lẹ tọn yín. Jẹnukọn whẹ́, yè ko yí agùn lọ do basi agùn gbẹtọ lẹ tọn, podọ to vivọnu e lẹzùn agùn ahọlu tọn. Nukọnyìyì agùn tọn bẹ́ to nukọnyìyì ahọlu tọn mẹ podọ bẹ́dopọ́ agùn tọn po ahọlu tọn po wá sọn zédai agùn tọn mẹ, ehe yè ylọ dọ Ahọludu Papa tọn he ko tin sọn owhè kanwe-kò (100) hunkọ mẹ. Agùn devo de matindo núyiwà de di ehe hunkọ tọn gba. Mọ e ma yín agùn Whèzẹtẹn tọn, kavi gbẹ́pipli agùn Anglikanu lẹ tọn he matindo ninọ̀mẹ ahọlu tọn de gba. Agùn Lomu tọn yín otò ahọludu de tọn hlan ede to ahọludu devo mẹ (OSỌHIA 17:11). E sọ yín huhlọn politiki tọn daho de ga to aigba ji. Vatikan tindo kọ̀ndopọ́ huhlọnnọ hẹ otò kanwe-kò hunkọ gbọn didiọ afọzédotetọ mẹhe yè ylọ sọn Yẹwhenọ Papa Lomunu tọn lẹ mẹ, he to aṣẹpa to Vatikan po núyiwà agùn Katoliki tọn po mẹ. Etẹwutu agùn he pò lẹ ma do tindo kọ̀ndopọ́ huhlọnnọ he? Etẹwutu e do yín agùn Lomu tọn kẹdẹ? Na e yín otò he dùgán to yé mẹhe yín etọn lẹ ji wutu, yèdọ to otò devodevo lẹ mẹ. E ma yín agùn nugbo he Klisti ko dóai lọ gba.

Whedepopenu he Papa jùyì otò de mẹ, é nọ wá taidi otògán de bọ yé sọ nọ kẹalọyí i po yẹyi po. Bé agùn Lomu tọn he Papa dóai wẹ Klisti dọhó etọn to whenuena É dọ dogbọn ahọludu Jiwheyẹwhe tọn dali? Bé agùn politiki tọn he, ajọ́ tọn he, po aṣẹpipa sinsẹ̀n aihọn lọ blébu tọn po wẹ yín Agùn Jesu Klisti tọn lọ? Bé ehe wẹ ojlo Jiwheyẹwhe tọn? Bé ehe wẹ linlẹn Jesu Klisti tọn to whenuena É hẹn whlẹngan wá gbọn satin Kalvali tọn ji?

Nado mọdona otànhó gbigbọ tọn he po huhlọn po, po aṣẹpipa aihọn tọn po hézéhézé, onú pẹvi delẹ dóna yín didọ. Kẹdẹdi númimọ he yẹwhegán Daniẹli mọ, ahọludu ẹnẹ aihọn tọn dóna tin jẹ opòdo ojlẹ nukunhúnhún he tọn. Ahọludu godo tọn lọ wẹ Ahọludu Lomu tọn (DANIẸLI 2 po ota 7 po). Núyiwà ahọludu helẹ tọn ko yín winwlán dai to otànwéma lẹ mẹ. Ahọludi Babilọni tọn nọte sọn owhè núọtọ̀n e lán ṣidopo (606) mẹ jẹ owhè fowe-kantọ̀n e lán fọtọ̀nnukun-atọ̀n (538) jẹnukọnna jiji Klisti tọn, ahọludu Medianu tọn po Pẹlsianu tọn po nọte sọn owhè fowe-kantọ̀n e lán fọtọ̀nnukun-atọ̀n (538) mẹ jẹ owhè fọde-kantọ̀n e lán ao (330) mẹ jẹnukọnna wiwá Klisti tọn, podọ enẹgodo wẹ ahọludu Glẹkinu lẹ tọn he mẹhe yè ylọ dọ Alesandlu Daho he hẹnwá ai mẹ sọn owhè fọde-kantọ̀n e lán ao (330) mẹ jẹ owhè ogbàn (30) mẹ jẹnukọnna wiwá Klisti tọn. Sọn owhè ogbàn (30) he jẹnukọnna wiwá Klisti mẹ wẹ ahọludu Lomunu lẹ tọn ṣẹ̀ bo nasọ nọte kaka jẹ opòdo owhèta he tọn. Ahọludu ẹnẹ helẹ wẹ ohia kanlin ẹnẹ he yè dohia to Owé DANIẸLI 7 tọn mẹ lẹ. To dọdai Biblu tọn mẹ, kanlin nọte na aṣẹpipa, enẹ wẹ ahọludu kavi mẹhe nọ degbè (DANIẸLI 7:17, 23).

E to dandan mẹ nado mọdona alọ he mẹ aṣẹpipa dopodopo helẹ tin te. Ehe lọ bẹ́ po dawe he yín yinyọ́nẹn hlan omẹ lẹpo, yèdọ Nẹbukadnẹza, mẹhe yín kiklọ gbọn ohógblo lẹ dali ajiji, bo degbè dọ, mẹdepope he na biọnú yẹwhe devo de, na yín hùhù adavo yé mẹhe mọdona yẹwhe Nẹbukadnẹza tọn. Gbẹtọ lẹpo sè dogbọn dawe atọ̀n he yè bẹ́ do miyọn mẹ lẹ tọn dali na yé ylọ oyín Jiwheyẹwhe nugbo dopolọ tọn, Mẹhe yé nọ sẹ̀n tọn wutu. Ohó dopolọ yín didọ do yẹwhegán Daniẹli, mẹhe yè zédo odò kinnikinni tọn mẹ ajiji go. Ajiji wẹ núwinwlán de sọawúhia to adó go, dọ, “MENE MENE TEKẸLI UFALSINI”, ahọlu lọ sọ mọ otadèna etọn yí sọn olọn mẹ dọ, Jiwheyẹwhe ko yí sọhana ahọludu towe, bo sọ hẹn ẹn wá opòdo de. Mọwẹ e na te to opòdo whẹndo he tọn.

To owhè fõ (2,000) he wáyì lẹ mẹ, yè ṣẹ̀ huhlọn aṣẹpipa Lomu tọn zán ji. Jẹnukọn, politiki Kosi lẹ tọn wẹ, ṣigba bo lẹzùn politiki “Yisenọ” lẹ tọn. Azọ́n Sesali tọn kavi Papa godo tọn lẹ tọn wẹ nado nọ gblóadàna ahọludu lọ, bo nọ yíwhẹ̀do e ji podọ nado gọ̀ ẹ dóai. Ehe lọ sọawúhia na jlọjẹ po tùnmẹ he yè ná lẹpo po. Ahọludu he pò lẹpo jẹ aijijẹ ahọludu he yín Blitiṣi tọn whenu bo dóna hohùwhẹ ede, bo sọ yín máhẹtọ to nukunyìyì ojlẹ he lọ tọn mẹ. To egbé, yèdọ ahọludu he yè ylọ dọ Soviẹti tọn ma sọ tin ba. Aigba otò he yín Ista Blọk tọn lẹpo to whinwhàn bọ otò lẹpo kẹalọyí mẹdekannujẹ yetọn. Ehelẹ pó sọawúhia na ahọludu dopo vivẹ he lọ nido tin kẹdẹdilé dọdai ojlẹ godo mẹ tọn dóna yí tẹnmẹ dó.

To ahọdu Lomunu lẹ tọn mẹ, yise-to-yẹwhe-atọ̀n Katoliki Lomunu lẹ tọn mẹ yín didọ to owhè fowe (400) mẹ nado yín yise dopo he tin to ote. Ogán lẹ, Papa lẹ, ahọvi lẹ, podọ yé mẹhe tindo huhlọn lẹ jlo nado zán huhlọn yetọn lẹ na azọ́n he lọ nido yín wiwà. Mẹdepope he gọ̀ do Jiwheyẹwhe nugbo lọ de, na apájlẹ de, Jù lẹ po yé mẹhe tindo yise vòvo lẹ po, yín mẹhe yè dohòmẹkẹ̀n talala. Vọfọ́n susu wẹ tin po mẹhe ylọ yéde lẹ dọ wiwénọ lẹ po, po awhàn dódó tọn po, na yé mẹhe ylọ yédelẹ dọ wiwénọ lẹ po agùn dódónọ lẹ tọn po bọdo e go.

E ma bọawuna mí nado mọdona núhe jọ̀ lọ hézéhézé. Mẹdepope he mọ núzinzán yasahẹmẹ tọn he yè zán to núdodindinmẹ na mọ agbọpemẹ. Akọnmadóna yé mẹhe tindo yise alọpãlọpa lẹ, po mẹvlẹkotọ nukuntọnnọ lẹ po, podọ wangbẹna jẹ okú tin mado nújlẹnú. Yè hẹn nukọntọ he matindo kàndeji lẹ nado dọhó do ohóta otànhó zinvlu mẹ tọn he tọn ji. E dóna yín didọ hézéhézé dọ, yè ni zé nújlẹnú ylankan helẹ sẹ̀, ṣogãn yè sùwhẹ̀na yé na yè mọdona dọ yise dopo gê wẹ dóna tin to ahọludu Lomunu lẹ tọn mẹ, yèdọ yise he nọte na agùn Lomunu lẹ tọn.

Papa lẹ po Ogán lẹ po tindo huhlọn yetọn he yè nọ ylọ to egbé dọ “pọninọ̀ nado wàzọ́n” kavi “huhlọn pọninọ̀ tọn” lẹ. Yé dùgán to ahọludu yetọn ji po hunyínylán po mado ohódọ do e go. Nadọ to nugbo de mẹ, onú he yè ylọ dọ Ahọludu Wiwé Lomunu lẹ tọn ma yín wiwé kavi Ahọludu Jiwheyẹwhe tọn gba. E yín yiylọ domọ to lalo mẹ wẹ. E sọgan yín po ojlo po kavi to mayọ́nẹn mẹ, e yín mimọ taidi ahọludu wiwé de, ṣigba e ma yín mọ gba. Apọsteli de kavi omẹ Jiwheyẹwhe tọn de matindo núde po politiki po, kavi nado zán huhlọn aigba ji tọn gba. To asiko lẹpo mẹ, devizọ́nwàtọ nugbo Jiwheyẹwhe tọn lẹ dóna dọyẹwhehó Ahọludu Jiwheyẹwhe tọn tọn bo sọ jo politiki dai hlan politikinọ lẹ.

Ahọludu Lomunu tọn he tin to politiki mẹ, to ajọ́wiwà mẹ, podọ to huhlọn sinsẹ̀n tọn mẹ sọ gọ̀ja nado zán huhlọn etọn to nukun mítọn lẹ mẹ. To whelẹponu, dopoyínyín otò Elopia tọn ko yín odlọ Papa lẹ tọn bo sọ to azọ́n titegbe de wà to dinvie kẹdẹdi dọdai ojlẹ godo mẹ tọn.

To ma hò ninọ̀mẹ ahọludu he tin to otò yéwlọsu lẹ tọn mẹ pọ́n, podọ to dinvie yé sọ tin to ahọludu Lomunu tọn glọ, Agùn Lomunu tọn to ote bo gbẹ́sọ to ote yín e tlẹ yín otò lẹ lọ po zinzán yetọn lẹ po wá bo sọ yì. Nado yín hòmẹhunnnọ hlan aihọn, Vatikan na dọ̀n sinsẹ̀n he pò lẹ ga, ṣigba bo dùgán to yé ji. Egbé, yè ma hòdẹ do mẹhe pò lẹ gba mọ yé ma ylọ yé jẹgbonu gba, adavo dọ yé ni kẹalọyí onú lẹpo. Osẹ̀ dopolọ mẹ wẹ Papa kẹalọyí politiki sọn Islaẹli mẹ bo sọ yín ogán P.L.O tọn. Ogán he lọ de wẹ nukọntọ politikinọ lẹ tọn po agùn tọn lẹpo po nọ wá sọn otò vòvo mẹ po ninọ̀mẹ po, po linlẹn yetọn lẹpo po. Yé omẹ pó tẹnpọ́n nado mọdona dọ nukọntọ de matin podọ domọnanú de ma sọgan tin to otò yéwlọsu lẹ tọn mẹ matin lilá mẹdlapọ́n Papa tọn gba. To nugbo de mẹ, otògán Amẹlika tọn he yè ylọ dọ, Jọj Buṣ jẹgodona hònamẹtọ etọn lẹ to whenuena é tọ́nwhẹn jei otò Elopia tọn mẹ kẹdẹdi otògán de to osùn atọ́ntọ owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-kòatọ́nnukun-ẹnẹtọ (1989) mẹ, to whenuena é tindo piplimẹ etọn tintan po Papa po. Dawe he yè nọ ylọ dọ, Mikaili Gọbaṣiv lọsu wà mọ ga. Whenuena dopoyínyín otò Janman tọn mágbè, bọ dopolọ sọ ṣẹ̀ to osùn widopotọ owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-kòatọ́nnukun-ẹnẹtọ (1989) mẹ, kuẹgbàhẹntọ otò Janman tọn he yè nọ ylọ dọ Hẹlmuti Kol, dọnúdo Papa to gbẹtọ lẹpo nukọn podọ gbọn televizọn mẹ sọn otòdaho Bẹlin tọn mẹ to otò Janman tọn mẹ. Mọwẹ aihọn politiki tọn to nukọnyì dó.

Kẹdẹdi dọdai Biblu tọn, yè na degbè jijọho tọn to awhàn lẹpo godo. Kẹ̀ntọ otànhóhó whenu tọn lẹ ko to lilẹzùn họntọn na ehe yè wlán nido yín ṣiṣẹ̀ dọ, “Na whenuena yé to didọmọ, Jijọho po gingán po; whenẹnu wẹ dindọn ajiji wá ota yetọn…” (1 TẸSALONIKA 5:3). To dọpọ́n otò Elopia tọn lẹpo tọn mẹ, nukọnyìyì didiọ tọn to Whèzẹtẹn po Whèyìhọ po tọn mẹ, núhe kàn yé kẹdẹ wẹ “jijọho”, na gbẹtọ he nọ dọ ẹ gbọn aṣagbè lẹ mẹ, dọ, “ohi lẹ na diọzùn agbogọdọẹ” kavi “mì gbọ mí ni basi jijọho matin awhànfunnú gba”. To godo mẹ, yè basi nukọnyìyì daho lẹ to hódidọ lẹ mẹ matin awànfunnú. Jijọho politiki tọn he ma sọgan yín gbèdena gbọn politikinọ de dali gba, adavo mẹhe to devizọ́n agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ tọn wà bo nasọ do ede hia di jijọhobasitọ po whẹ̀gbọtọ po. Ṣigba jijọho nugbo lọ podọ madopòdo lọ dóna wá gbọn Klisti Mẹhe yín Ahọvi Jijọho tọn lọ kẹdẹ dali.

To núpinpọ́n mẹ, yẹwhenọ he yè nọ ylọ Makman zán ohógbè de gbọn dọdai he númọtọ Lusianu de dọ dali, to owé etọn he yín: O. Markmann, Endzeit, Entrückung, Antichrist, pg. 67 mẹ, dọmọ, “To kléun mẹ jẹnukọnna okú etọn to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kanwe-kòtọ (1900) mẹ, Númọtọ Lusianu he yè nọ ylọ Vladimi Solojo dọhó kléun de dogbọn agọ̀jẹdo-Klistigotọ lọ dali. To ohó he mẹ, é dohia “gbẹtọ osọ̀ tọn” he na dọhó to gbẹtọ aihọn mẹ tọn lẹpo nukọn dọ, ‘mì Gbẹtọ aigba ji tọn lẹ, jijọho ṣie wẹ yẹn jodo hlan mì’. É dóalọtena ohódidọ etọn dólé, dọ, ‘mì Gbẹtọ aigba ji tọn lẹ emi, yè ko hẹn opagbè lẹ lọ ṣẹ̀.’ Jijọho madopòdo aihọn tọn ko yín whiwhlá … Sọn dinvie yì huhọn titegbe dopo gê wẹ tin to aigba ji, he dohuhlọn do huhlọn he pò lẹpo ji taidi to dopoyínyín mẹ kavi to opọ́ mẹ … Sọn dinvie yì, huhlọn de matin he sọgan dọ ‘awhàn’ ba, na yẹn dọ, ‘jijọho’. Mì Gbẹtọ aigba ji tọn lẹ, jijọho ni tin po mì po.”

Ohógbè mọhunkọ tọn lẹ na tọ́nsọn nukọntọ agùn tọn de dè, mẹhe tindo gbèmimá politiki tọn vivẹ de. Whenuena Yisenọ lẹ na to ohó ovẹ̀vivẹ tọn dọ dogbọn dawe huhlọnnọ ojlẹ godo tọn dali bo na to dindin dawe huhlọnnọ lọ to yẹwhe dopoyínyín tọn lẹ mẹ, podọ to Malénu lẹ mẹ, whenẹnu wẹ kunnu wunvi tọn na yín didè. Dawe he lọ ma na yín mẹhe yise dọ yẹwhe de matin gba, Jù de, Malénu de, mẹhe yise to Buda mẹ lẹ, kavi Indiannu lẹ, ṣigba é na yín dawe he yè sinyọn jẹgbakunna, mẹhe na yí huhlọn sọn ogán aigba ji tọn lẹpo dè. Mẹdopolọ he sọawúhia nado yín mẹyinwanna to ojlẹ godo tọn mẹ to whenuena Satani na zé é do, taidi to Juda mẹ, bo na gọ́ kọfo ylando tọn lọ po núṣiwà po.

Dọdai Biblu tọn hlan ojlẹ godo tọn ma tlẹ yín núhe kàn otò Ṣaina tọn kavi otò Amẹlika tọn gba, ṣigba po otò Elopia tọn blébu po. Whládopo dogọ́, yẹhwenọ he yè nọ ylọ Makman dọhó to owé winwlán etọn he yín: O. Markann, Endzeit, Entrückung, Antichrist, pg. 70 mẹ, dọmọ, “To awhàn godo tọn lọ godo, Vatikan ko dopagbè otò Elopia yọ́yọ́ de tọn tọn. Papa Paul VI (ṣidopotọ), to whelẹponu, nọ tindo linlẹn do otò Elopia yọ́yọ́ lọ tọn ji. Mẹhe na wá to godo etọn, yèdọ gúdùtọ etọn, mẹhe yè nọ ylọ dọ, Piọsi XII (wiawetọ) po Johanu XXIII (kònukun-atọ̀ntọ) po, kànbiọ titò gbẹ́pipli dopoyínyín otò Elopia tọn dogbọn huhlọn núyiwà otò de tọn dali. Paul VI (ṣidopotọ) vọ́ dọ, dọmọ, yise Katoliki tọn wẹ yè do basi otò Elopia tọn. Dopolọ sọgan gọ̀wá gbọn alọ he yè ma sọgan jlẹ de mẹ nado basi apáde etọn to dinvie, nado gbọ̀ gbigbọ yọ́yọ́ tọn to huhlọn jọwamọ he yè zédai, ehe titò gbẹ́pipli po politikinọ he yín Dopoyínyín otò Elopia tọn dóna tindo. Núvivẹ otò Elopia tọn nado yín dopo ko to mizọn-mizọn ji, wẹ é dọ to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-atọ̀ntọ (1963) mẹ.”

Vatikan wẹ huhlọn he nọ sisẹ́ nukọnyìyì Kọ̀ndopọ́ Lomunu lẹ tọn. To owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-aotọ (1970) mẹ, Vatikan zé kọ̀ndopọ́ he tin to ṣẹnṣẹn otòdaho ahọlu tọn lẹ po devizọ́n E. C tọn po to otò Bluseẹl tọn mẹ. Dopoyínyín otò Elopia tọn de na tin to finẹ hlan Whèzẹtẹn po Whèyìhọ po dali. Dawe he yè nọ ylọ Gọbaṣev, mẹhe yè doyẹyigona titegbe de gbọn aihọn lọ blébu mẹ hẹn linlẹn agbasalan tọn de wá nado dó ohọ̀ Elopianu lẹ tọn. Ohógbè he ko yín zinzán dote to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-gbàntọ́n-nukun-awetọ (1957) tọn mẹ to whenuena yè zín awọntẹn Kọ̀ndopọ́ Lomunu lẹ tọn do e ji. Sọn whenẹnu wẹ politikinọ lẹ po yẹwhenọ lẹ po nọ zán ohógbè dopolọ. To azán godo tọn helẹ mẹ, ogbè he nọ dù to gbẹtọ ji lẹpo nọ do linlẹn kọ̀ndopọ́ otò Elopia tọn lẹpo tọn hia po huhlọn po.

Yè wlán to owé winwlán he yín: Francfurter Allgemeine Zeitung, 22 August, 1989 tọn mẹ, dọ: “Papa ylọ otò Elopia tọn lẹpo na dopoyínyín matin kinklán. Papa ylọ otò Elopia tọn lẹpo na núyiwà titò gbẹ́pipli lẹ tọn, matin kinklán he ma mọ́ adọ̀ Yise ewlọsu tọn. Núyiwà otò Elopia tọn matin kinklán he wẹ Papa zé na gbẹtọ lẹ to odẹ̀hiho hlan Malia, mẹhe yè ylọ dọ Onọ Jiwheyẹwhe tọn mẹ. Ehe wẹ é dọ to azán tintan osẹ̀gbè tọn godo to gbẹtọ fõfõ atọ̀n (6,000) nukọn to otò Covadọnga tọn mẹ to otò Astulia tọn mẹ, yèdọ otò he mẹ ewọ yì to whẹntíntọ́n etọn azán atọ̀n mẹ tọn to otò Speni tọn mẹ.”

Dogọ́, Papa mẹhe tindo jlọjẹ linlẹn de tọn nado dèaliho osó de tọn to Whèzẹtẹn po Whèyihọ po ṣẹnṣẹn. Ohógbè he jẹagọ̀do enẹ lẹ táhinhọ́n do nújijọ̀ lọ ji titegbe, dọ, “Dogbọn dopoyínyín otò Elopia tọn to dòdónu agùn Katọliki tọn ji gbọn Ojlo gannugannu Papa tọn dali yín didohia bo sọ yín didọ gbọn nukọntọ otò Elopia tọn dali. To ote ji, Papa Paul XI (widopotọ) mágbè dọ, mẹhe yè ylọ dọ Benediti sọn otò Nosia tọn mẹ, ni yín nukọntọ otò Elopia tọn tọn. Dinvie Papa Johanu Paul II (awetọ) ko yín lilá nado yín agùn Katoliki tọn he yín agùn aihọn lẹpo tọn, mẹwiwé sunnu po yọnnu po he yín Sililosi po Metodiosi po, mẹhe yín apọsteli po mẹplọ́ntọ lẹ po, yèdọ mẹhe ko wàzọ́n to afànumẹ lẹ mẹ nado yín nukọntọ otò Elopia tọn awelẹ to owhè kanwe-kò donu ṣinẹnẹtọ (9th century) lọ mẹ.”

Johanu Paul II (awetọ) lẹn po gbèmimá hùwhẹnọ etọn tọn po dali gbọn mẹwiwé Sililosi po Metodiosi po taidi otògán Elopia tọn nado táhinhọ́n do apáde oklọnọ dogbọn titò Elopianu lẹ tọn to alọ de mẹ. To alọ devo mẹ, é yinwanna nado táhinhọ́n do onú gbigbọnọ po zédai he kàn ewlọsu po to otò Elopia tọn mẹ, ma nado zé ohia he jẹ godo nẹ sọn ogbè Latẹn Lomunu lẹ tọn mẹ hia to gbigbọ nukọnyìyì tọn po gbigbọ otànhóhó zinvlu mẹ tọn lẹ tọn po, ṣigba núyiwà daho Glẹki tọn dogbọn yẹwhe fataka tọn he yè ylọ dọ Bizantini po zinzán Bizantini-Slaviki tọn po.”

“Nukọntọ sọn opli yẹwhenọ Janman tọn mẹ, yèdọ yẹwhenọ Josẹfu Hofna, degbè to otò Koloyin tọn mẹ na azọ́n ogán yọ́yọ́ lẹ tọn di apọsteli mẹhe yè ylọ dọ Slavsi tọn sọgan yín jijlẹ do núhe Mẹwiwé Benediti ko wà to Whèyìhọ po Ṣẹnṣẹn otò Eopia tọn po mẹ. Enẹwutu, yé mẹwiwé atọ̀n helẹ yín mẹhe dó otò Elopia tọn lẹpo.”

Yè wlán to owé winwlán he yín: O. Markmann, Endzeit, Entrückung, Antichrist, pg. 72-73 mẹ, dọ, “Gbèmimá Papa tọn yín nado din dọ gbẹtọ lẹpo ni gọ̀ otò Elopia tọn lẹpo do azọ́n mẹ, nado hẹn kọ̀ndopọ́ pipé do ṣẹnṣẹn Katoliki tọn po agùn tintan tọn po, dilé afọdidè gbèmimá tọn ko yín didè dote, na owhẹ̀dọgbọ mẹwiwé atọ̀n helẹ tọn.”

Dogbọn piplimẹ etọn lẹ dali, Vatikan wàzọ́n titegbe de nado dọ̀n otò Elopia tọn dopọ́ to politiki mẹ podọ to agùn mẹ. Matin enẹ, dọdai ojlẹ godo tọn lọ ma na wá ayi mẹ gba. Titò etọn ko diọ gbọn osẹ́n dali to Otòwhàn Awetọ lọ godo nado wàzọ́n dinvie matin tukla. Azọ́nyiwà lọ gbẹ́sọ tin to lé e te. Owhẹ̀dida Otòwhàn Awetọ lọ tọn yín didá gbọn yé otòvi lẹ dali nado tẹnpọ́n bo dó Katoliki Elopia tọn ai gbọn huhlọn ponọ lẹ tọn dali.

Mayisenọ he yè tẹnpọ́n nado hẹn yín huhlọnnọ yín mimọ gbọn Vatikan dali, owhẹ̀họ̀sa Lomunu lẹpo tọn, po otògán Whèyìhọ tọn lẹ po di to kọ̀ndopọ́ mẹ hẹ Yisenọ Ohùwàji aihọn lẹpo tọn. To owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-ṣinẹnẹtọ (1929) tọn mẹ, mẹhe yè nọ ylọ Musolini jó ede hlan devizọ́n to agùn mẹ to whenuena é mọdona ahọludu Vatikan tọn hlan Papa Piọsi XI (widopotọ) nado dùahọlu to aigba otò lọ tọn ji. To nugbo de mẹ, sọn ojlẹ nẹ mẹ wẹ Vatikan yín otò huhlọnnọ ahọlu tọn de.

Otànhódọtọ lẹ ko dindona kọ̀ndopọ́ agùn tọn to aṣẹpipa ahọlu tọn po aṣẹpipa politikinọ lẹ tọn po mẹ kaka jẹ owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kòatọ́ntọ (1945) tọn mẹ. Yè dè ohógbè helẹ sọn owé he yín “Abermals krӓhte der Hahn” mẹ gbọn mẹhe yè ylọ dọ Dọtẹ Kalhẹnzi Dẹṣina dali, to apáwhé kande-kòatọ́nnukun-awetọ (67) po kande-kòatọ́nnukun-atọ̀ntọ (68) po mẹ. Owé he lọ mẹ wẹ dawe he lọ dọ nugbo otàn helẹ tọn do mapò ode dai gba.

“Sinsẹ̀n tintan he ajọ́wàtọ podọ politikinọ he gọ́na oyọ́nẹn, yèdọ Musolini he yì Otẹn Wiwé de mẹ yín akuẹzántọ de. Musolini whlẹn mẹhe dùahọ́ bo ma pégo nado súahọ́ ‘Banki Lomunu lẹ tọn’ tọn, he ko zé akuẹ na omẹ whẹ̀họ̀sa Lomunu lẹpo tọn po mẹdevo he jẹ lẹpo po, bo bẹ́ akuẹ otò Italia tọn he yì miliya dopo po odá lila tọn po … Yẹwhenọ he yè nọ ylọ Vannutẹli, yèdọ nukọntọ yé mẹhe ylọ yédelẹ dọ Mẹwiwé Ohọ̀daho Bibluplọ́ntọ lẹ tọn, ko degbè dogbọn ewọ tọn dali, dọ, ‘Yè ko dè é nado whlẹn akọta lọ bo sọ gọ̀ dagbe yetọn wá.’

Papa Piọsi XI (widopotọ) mọ whladopo dogọ́ po vivẹnu ewlọsu tọn po, nado ylọ Musolini mẹhe yè sẹ́do mí sọn otò Plovidansi tọn mẹ to azán wiatọ̀ntọ osùn awetọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-ṣinẹnẹtọ (1929) tọn mẹ … To zizédo kẹdopo, mí mọdona dọ to awọntẹn Kọ̀ndopọ́ Latelan tọn mẹ podọ to enẹgodo nukọntọ tintan otòdaho Koloyin tọn ga, mẹhe yè nọ ylọ Kọnladi Adenuẹli, he na kàndeji de Musolini to wékansẹdomẹ núdọdomẹ gbọnvo de tọn mẹ, dọ, oyín etọn ni yín winwlán to owé sika tọn lẹ mẹ to otànhó agùn Katoliki tọn mẹ.

To whenuena aihọn lẹpo gblewhẹ̀do agọ̀jẹdo-aṣẹpatọ ahọlu tọn, yèdọ do Abisinia, agùn Katoliki tọn lẹpo, yèdọ yẹwhenọ daho otò Italia tọn tọn lọsu sọgbè hẹ Musolini. To azán kòatọ́nnukun-awetọ osùn ṣinatọ̀ntọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-fọtọ̀ntọ (1935) tọn mẹ to whenuena yè to awuwlena awhàn otò Italia tọn, whenẹnu wẹ Papa lá dọ awhàn hihọtọ tọn he tindo azọ́n adagbigblo tọn po gbẹtọ susu gedegede de po sọgan yín dagbe po dódó po. To azán pẹde godo, yèdọ osẹ̀ ẹnẹ jẹnukọnna awhàn lọ, biṣọpugán fọtọ̀nnukun-ẹnẹ (19) po biṣọpu kande-fọtọ̀nnukun-awe (57) po sẹ́ wékansẹdomẹ he mẹ yè wlán ohógbè he yín ‘Osservatore Romano’ to ogbè Lomu tọn mẹ do Musolini, bo dọmọ, ‘Katoliki Italia tọn hodẹ̀ na nukọnyìyì po adagbigblo otò etọn tọn po he yè yinwanna, ehe yè kọ̀ndopọ́ titegbe gbọn ahọludu Towe dali, yèdọ ehe hunkọ ma ko sọawúhia gbèdé … Biṣọpugán sọn otò Talanto tọn mẹ ylọ nado yì fùnawhàn to godo he é ko basi sinsẹ̀n po ponọ he nọ wàtọ̀zọ́n lẹ po, bo ylọ awhàn he lọ dọ, ‘awhàn wiwé de, yèdọ vọfọ́n de’ … Biṣọpugán sọn otò Milan tọn mẹ, yèdọ yẹwhenọ Skusita he dona yìyì apó lọ tọn to aijijẹ de mẹ to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-fọtọ̀ntọ (1935) tọn mẹ, bo zé Musolini jlẹdo Sesalia go, do Ogustọs go, podọ do Kọnstantẹn go, bo sọ plọ́nnú azọ́nmẹvi jọunjọja Italia tọn lẹ, dọ, ‘gbọn azọ́n mẹhe yè ylọ dọ Duse tọn dali, Jiwheyẹwhe ko yígbèna sọn olọn mẹ’ … To azán wiawetọ osùn tintan, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-atọ̀ntọ (1938) tọn mẹ, Musolini yí biṣọpu kande-gbànnukun-awe (72) po yẹwhenọ fõ e lán fọde-kantọ̀n-kò (2340) po to otò Palazo Venezia tọn mẹ to fie biṣọpugán Nogala biọ sọn Jiwheyẹwhe de to ohógbè de mẹ nado gọalọna Duse to awhàn etọn lẹpo mẹ na nukọnyìyì Yisenọ otò Italia tọn lẹ tọn … ‘Po Papa sinsẹ̀n tọn de po, po ogbè lẹ po, podọ po ayiha gbẹtọ lẹ tọn po, mí dawhá ogbè lélé, dọ, oyínjlana we Duse!’

To owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-wiatọ̀ntọ (1933) mẹ, biṣọpu sọn otò Speni tọn mẹ degbè to owé winwlán yẹwhenọ de tọn mẹ, bọ é sọ basi owèkansẹdomẹ Papa tọn hlan yẹwhenọ lẹ de to azán atọ̀ntọ osùn ṣidopotọ tọn mẹ, dọ, ‘vọfọ́n wiwé de na vọjlado pipé nugbo agùn tọn.’ … Yọnwhẹ̀n mẹhe yè nọ ylọ Flanko tọn he yín, Selano Suya, mẹhe yín wékantọ to pipli yọpọvu agùn Katoliki tọn lẹ tọn mẹ, to godo mẹ, mẹhe lẹzùn ogán ajọ́wàtọ ahọlu tọn de bo yín họntọn Musolini po Hitila tọn po. To opòdo osùn ṣidopotọ owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kònukun-awetọ (1942) tọn mẹ, yè doyẹyigonệ po satin Daho de po gbọn gbèdide Piọsi IX (ṣinẹnẹtọ) tọn dali. Mẹhe yè nọ ylọ dọ Suya lọ degbè to ohójlawéma Daniṣi tọn mẹ dọ, ponọ awhànfùntọ Speni tọn fọtọ́n donu fọtọ̀n (15,000) ko to avùnhò to Whèzẹtẹn dali na osẹ̀ awe jẹnukọn, podọ to whenẹnu, osọha yetọn sọgan sùdeji eyín Janman mọ dọ gbẹtọ mliyọn de wẹ dóna nọ̀ finẹ … Biṣọpu Janman tọn lẹ wlán to owé winwlán yẹwhenọ tọn de mẹ to azán ogbàntọ osùn ṣinatọ̀ntọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-fọtọ̀nnukun-dopotọ (1936) tọn mẹ gbọn ohónámẹ owékantọ yẹwhenọ Paseli dali, ehe mí mọ yè wlán po ogbè Speni tọn po, dọ, ‘Azọ́n he tin hlan omẹ mítọn lẹ podọ hlan aigba mítọn lẹ ko yín domọna to ewlọsu mẹ. Na mẹhe yín Fula mítọn nido tindo nukọnyìyì gbọn alọ Jiwheyẹwhe tọn dali nado hẹn azọ́n whiwhlá huhlọnnọ he ṣẹ̀ to tenọgli de po kọ̀ndopọ́ dódónọ gbẹtọ lẹpo tọn po! To azán atọ̀ntọ osùn tintan, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-fọtọ̀nnukun-awetọ (1937) tọn mẹ, biṣọpu Janman tọn lẹ tẹnpọ́n whladopo dogọ́ nado dùalè yisenọ lẹ tọn hlan yéde lẹ dote, to pinpọ́n mẹ po otò Speni tọn po, dọ, ‘Mẹyinwanna yẹwhenọ biṣopu lẹ, po Fula po po ohónámẹtọ Janman tọn po to ahọludu Janman tọn whenu, yèdọ Adọlfu Hitila ko mọ hlan mayise Adú na adú gbẹ́pipli he yè sọdodovi lẹ tọn to otò Lusia tọn mẹ tọn sọn dindẹn mẹ. Linlẹn po núhe kàn ẹn lẹ po ko tin to e mẹ nado lẹ́ tukla sinsinyẹn he sẹ̀ sọn gbẹtọ mítọn Janman tọn lẹ ji podọ sọn otò hùwàji tọn dali.’”

“To owhè dopolọ mẹ, yèdọ to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-wiatọ̀ntọ (1933) tọn mẹ, Katolikinọ vọn Papen zín awọntẹn do kọ̀ndopọ́ Nazi-Janman tọn po Vatikan tọn po ji … Sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-wiẹnẹtọ (1934) mẹ jẹ owhè fọtọ́n e lán fẹdẹ-kantọ̀n-fọtọ̀nnukun-atọ̀ntọ (1938) mẹ, vọn Papen yín afọzédotetọ Janman tọn to otò Viẹna tọn mẹ, wleawuna alọkẹyí aṣẹpipa nazi tọn to otò Ọstlia tọn mẹ.”

“Biṣọpu Janman tọn lẹ ma dọhó gbèdé jẹagọ̀do hlọnhùtọ ahọlu tọn lẹ go gbọn kẹ̀ntọ yetọn lẹ kavi gbọn hòmẹkẹ̀n mẹmẹglọnọ lẹ tọn dali, kavi gbọn mẹdekannujẹ dali gba, podọ gbọn gbẹ́ta ahọlu tọn lẹ dali gba, na yéwlọsu jlo onú dopolọ wutu … Yè ma jẹagọ̀do hòmẹkẹ̀n ylankan Jù lẹ tọn gbèdé, kavi yè ma jẹagọ̀do vàsùdo he húgan gohọ̀ fọde (200) tọn, kavi jẹagọ̀do winyandomẹ, wiwlé podọ azọ̀yídohù Jù lẹ tọn he yé ko dohòmẹkẹ̀n bo ko sọ hù gbọn ojlẹ owhè fọtọ́n e lán kanwe-kò (1500) tọn lẹ dali. Yé ma jẹagọ̀do zinzán Nazi tọn gbèdé di onú mọhunkọ tọn gba. Adavo dọ, yẹwhenọ daho ni degbè nado dọ di yẹwhenọ Folabẹ sọn otò Muniṣi tọn mẹ, po yẹwhenọ Skuli po sọn otò Koloyin tọn mẹ, po biṣọpu Matiasi Elẹnflidi po sọn otò Wọzbọgi tọn mẹ, podọ yẹwhenọ devodevo lẹ ga, to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀ntọ (1935) tọn mẹ wẹ yè degbè dọ yẹwhenọ helẹ sọgbè nado nọ̀ kọ̀ndopọ́ mẹ po Nazi po bo sọ blawuna mẹhe ma yín máhẹtọ yetọn lẹ.”

“To azán widopotọ osùn atọ̀ntọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-fọtọ̀nnukun-atọ̀ntọ (1938) tọn mẹ, ponọ Hitila tọn lẹ pannukọn otò Ọstlia tọn. Yẹwhenọ Iniza sọn otò Viẹna tọn mẹ, mẹhe tindo vivẹ Vatikan tọn to ewọ mẹ dọhó hlan mẹhe yè nọ ylọ Ṣuṣinigi dọ é ni jó ede, bo sọ degbè dọ, ‘Yè ma sọgan basi kọ̀ndopọ́ gba.’ É basi hùnwhẹ wiwá ponọ lọ tọn po ogàn agùn tọn he yè nọ húnhún po, po zizé awhànsia he tindo satin he sọgbè de po to gbigbá agùn tọn lẹ mẹ bo sọ biọ sọn yẹwhenọ etọn de nado wà mọdopolọ ga. To azán wiawetọ osùn atọ̀ntọ tọn mẹ, é hẹn yé gánnugánnu nado wleawuna sinsẹ̀n opẹdido tọn lẹ. Whenuena Hitila kẹalọyí yẹwhenọ lọ to azán fọtọ̀ntọ osùn atọ̀ntọ owhè dopolọ tọn mẹ, na pipli de, é ná kàndeji i dọ, yè dóna gbẹnkanna dagbe wiwà agùn tọn lẹ. Whenẹnu wẹ biṣọpu Ọstlianu lẹpo dọ yé ni vote na Hitila bo sọ dóalọtena oylọ yetọn po núdọdomẹ po, dọ, ‘Oyínjlana Hitila’ adavo biṣọpu he sọn otò Linzi tọn mẹ wẹ yín mẹhe ma sọgbè hẹ yé gba.”’

Nado pọ́n hlan nújijọ̀ nẹ mẹ dọ, azọ́n agùn politikinọ aihọn he tọn gbẹ́sọ to dopolọ yín, mí dóna zé onú he ko jọ̀ wáyì di pahonamẹ de hlan onú he ja jijọ̀ gbè lẹ. Yé mẹhe nọ ylọ yéde lẹ dọ, “Ahọludu Wiwé Lomunu lẹ tọn to otò Janman tọn mẹ” to aṣẹpipa politiki tọn po agùn tọn po zán. Vatikan ko zán otò Janman tọn na azọ́n ewlọsu tọn titi lẹ to ninọ̀mẹ gbọnvo de mẹ. Yèdọ egbé ga to dopoyínyín nukọnyìyì otò Elopia tọn mẹ, otò Janman tọn zán huhlọn etọn. Ewọ wẹ azọ́nwànú otlẹn lọ blébu tọn podọ núhe nọ lẹ́yì Whèzẹtẹn po Whèyìhọ po. Otànhódọtọ susu ma dọhó do ohóta agùn zinvlu mẹ tọn he ji gba. E sọgan yín dọ yé yín wunzẹnnọ nado gbẹ́ ẹ kavi yé dibusi agùn lọ.

Jẹnukọnna Otòwhàn II (awetọ), Vatikan yín vivẹnunọ hlan Janman he lẹzùn huhlọnnọ hú lé e ko te dai. Azọ́n he lọ bẹ́ to Katoliki Bavalia tọn mẹ, nadọ dọ to otò Muniṣi tọn mẹ, fie ji Hitila ma pé nado nùdo po tẹnpọ́n nado yí ahọludu lọ po huhlọn po sọn alọ etọn lẹ mẹ to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-atọ̀ntọ (1923) tọn mẹ. To owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-ẹnẹtọ (1924) tọn mẹ, Vatikan zin awọntẹn do kọ̀ndopọ́ etọn po otò Bavalia tọn po ji. Mí dóna dayi e go dọ, to owhè nẹlẹ mẹ, Papa Piọsi he ko kú yín gbèyídọtọ Papa tọn to otò Muniṣi tọn mẹ podọ enẹgodo to otò Bẹlin tọn mẹ.

To owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-fọtọ̀nnukun-atọ̀ntọ (1938) tọn mẹ, politikinọ fọtọ́n donu kande (40,000) jẹagọ̀do yé mẹhe ma jẹ na opli lọ lẹ ṣigba bo yín máhẹtọ to kọ̀ndopọ́ Janmannu lẹ tọn mẹ matin zéyiaga ogbè he jẹ de tọn mẹ hlan yé. Mẹhe yè nọ ylọ Flanzi vọn Papen, degbè kẹdẹdi Katolikinọ nugbo de, to owé winwlán he yín: E. Paris, The Secret History of Jesuits, pg. 130 tọn mẹ, dọ, “Nazism yín owalọ Yisenọ tọn he jẹagọ̀do gbigbọ owhè fọtọ́n e lán núọtọ̀n-kẹnnẹ-kòatọ́nnukun-atọ̀ntọ (1789) tọn mẹ.” Po ohógbè he po, é dlẹnalọdó do nukọnyìyì otò Flanzi tọn he plánmẹ biọ kinklán ahọlu tọn po agùn tọn po mẹ, podọ ga hlan opòdo Ahọludu Wiwé Lomunu akọta Janmannu lẹ tọn tọn. Kẹdẹdilé yè sè ogbè otò kọmẹnu he lẹ́do yé lẹ tọn sọawúhia dó to otò Janman tọn mẹ, núwlántọ he yè nọ ylọ Juliọsi Stleiṣa sọn otò “Stulma” tọn mẹ, hòavùn bo dọmọ, “… ojlẹ nukọnyìyì Anglo-Sasọn agùn Plọtẹstannọ lẹ tọn jẹagọ̀do mí.” Mẹdepope he nọ họ́ Papa nọ mọ to vlẹkẹsi de mẹ dọ, ewọ tindo huhlọn titegbe.

Mẹhe nọnọ̀ otò lọ mẹ lẹ yọ́nẹn dọ Vatikan lọsu ga pọ́n hlan Adú na adú gbẹ́pipli he yè sọdodovi lẹ tọn to otò Lusia tọn mẹ di agọ̀jẹdo-politiki etọn lẹ tọ́. Podọ ga, kinklán agùn Whèzẹtẹn tọn yín pinpọ́n di agùn he jẹagọ̀do ede go, podọ enẹwutu wẹ e dóna yín awhàngbatọ. Yé mẹhe yọ́nẹn dọ yè basi SS Hitila tọn sọn Ohódotọ Jesu tọn lẹ de to azọ́nwu de mẹ, yèdọ hlan mẹhe ga Gọbẹsi hiajẹ lẹ, na mọdona lé yè basi pipli lẹ dó to whenuena awhànpa Janmannu lẹ zinzọnlin jei otò Lusia tọn mẹ. To Katoliki Lomunu tọn he tin to otò Uklẹnu tọn mẹ, yè ma gbà gohọ̀ yisenọ lẹ tọn de to whenuena yè to mọwà to otò he pò lẹ mẹ gba. Dogọ́ to ohógó delẹ mẹ sọn owé “Abermals krӓhte der Hahn, chapter 67 and 68” mẹ, mẹhe yè nọ ylọ Dọtẹ Kalẹnzi Dẹṣina tọn mẹ.

“Godo he kẹ̀ntọ yetọn lẹ he to avùnho hẹ yé lẹ wá há yé ajiji to Kọ̀ndopọ́ Soviẹti tọn mẹ to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kònukun-dopotọ (1941) tọn mẹ, ponọ biṣọpu Katoliki tọn (Flanzi Justọsi Lakọski), yèdọ mẹhe nọnọ̀ fie Katoliki te lẹpo degbèna dọ, owékansẹ́domẹ mẹplọ́ntọ lẹ tọn he é wlán po alọgọ́ otòwhàn núyọ́nẹntọ lẹ tọn po sẹ́do awhànfuntọ agùnvi Katoliki tọn he tin to otò Wẹmaṣit tọn mẹ dolé dọ, ‘Kẹdẹdilé e ko te to otànhó lẹ mẹ, otò Janman tọn wẹ whlẹngantọ podọ gànkọnọtọ aigba Elopia tọn … Otòdaho susu aigba Elopia tọn mọdona awhàn he pannukọn otò Lusia tọn yín vọfọ́n Elopianu lẹ tọn de … Dọpọ́n huhlọnnọ he yín awhàn Whèzẹntẹn tọn dóna hẹn we mọdona lé mí yín donanọ podọ mẹhe go yè ma sọgan dọhó do lẹ wẹ mí Janmannu lẹ.’”

“To oflin biṣọpu Katoliki tọn lẹpo mẹ to otò Janman tọn mẹ to azán aotọ osùn wiawetọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kònukun-dopotọ (1941) tọn mẹ, mẹhe he yè hiajẹ to agùn mẹ lẹ, yígbè dọ, ‘Po kàndeji de po, mí dèdo awhàn lọ ji jẹagọ̀do huhlọn Adú na adú gbẹ́pipli he yè sọdodovi lẹ tọn to otò Lusia tọn mẹ tọn hẹ mí, yèdọ biṣọpu Janmannu lẹ ko hopana agùn Katoliki Janman tọn lẹ to owékansẹ́domẹ mẹplọ́ntọ lẹ tọn mẹ sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-dopotọ (1921) mẹ jẹ owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-fọtọ̀nukun-dopotọ (1936) mẹ, nado nọ̀ aṣeji kẹdẹdilé yè mọdona dó to ahọludu Leiṣi tọn mẹ.’”

“Papa daho lọ ma sọ sọgan kẹnù etọn ba, é bọ onù etọn do to whenuena yè họ́ agùn fõ (2,000) po gohọ̀ fowe-kanwe-kò (500) po liai bọ yè sọ hù susu to yẹwhenọ lẹ mẹ to awhàn Whèzẹtẹn lọ tọn mẹ. Vatikan sọ jlo kẹdẹdilé awhànfuntọ Hitila tọn ko wà dó to aigba devo he yé ko tindo lẹ ji, nado má núyiwà Katoliki tọn pé to dòdónu otò Lusia tọn mẹ. Dogbọn kọ̀ndopọ́ he tindo to ṣẹnṣẹn hodotọ Jesu tọn lẹ po, po SS lẹ po, po Jẹstapo lẹ po, ehe tọn yè dọhó etọn po mẹhe nọ wà sinsẹ̀nzọ́n po Hitila po to nuglọ ko basi opli gbèsisọ tọn de sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kòtọ (1940) mẹ gbọn hodotọ Jesu tọn he yín awhàngán Glafi sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kande-kòatọ́nnukun-dopotọ (1866) mẹ jẹ owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kònukun-awetọ (1942) mẹ, mẹhe yín awhàngán he nọ degbè sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kanwe-gbàntọ́ntọ (1915) mẹ. Sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kanwe-kòatọ́nnukun-ẹnẹtọ (1919) mẹ wẹ yè wlán dọ, Vatikan ko tẹnpọ́n nado họ́ aṣẹpipa Lusia tọn lẹpo liai … Linlẹn Vatikan wẹ yín dọ, e ni sẹ́ yẹwhenọ sọha he jẹ de do to aigba Lusia tọn he yè ko tindo lẹ ji, nado wleawuna aigba lọ na titò nukọnyìyì Vatikan tọn po politiki lẹ po tọn pannukọn Lusia, yín e bọawu. To azán ṣinatọ̀ osùn widopotọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kònukun-dopotọ (1941) tọn mẹ, gbèdetọ daho otò Wẹmaṣit tọn ná hónámẹ gbèdetọ he bọdo e go lẹpo sọn awhànfuntọ Janmannu lẹ mẹ to Whèzẹtẹn dali, nado gọalọna devizọ́n owhẹntintọ́n yẹwhenọ Katolikinọ lẹ tọn to aigba he yè ko tindo lẹpo mẹ sọn kọ̀ndopọ́ he yè basi hẹ Vatikan mẹ … Mẹhe nọ plán sinsẹ̀n whiwhla gbẹtọ lẹ tọn to otò Janman tọn mẹ, yèdọ SS Obafula Skẹlẹnbẹgi wlán to apáwhé gbèdidó hlan azọ́nwhé he nọ pénukun ajọ́ otògodo tọn lẹ go dogbọn hódidọ etọn po Papa po dali, dọ, ‘Papa dóna dovivẹnu etọn lẹpo nado ná kàndeji Janmannu lẹ na awhàngbigba yetọn. Azọ́n etọn wẹ yín dọ yè ni và otò Lusia tọn gbidigbidi.’”

“To owhè kò (20) godo, mẹhe yè nọ ylọ Dọtẹ Adenua dọ, dọmọ, ‘Enẹwutu, mí nọte po tenọgli daho po ehe jẹagọ̀do aigba Whèzẹtẹn aihọn tọn he yín kẹ̀ntọ mítọn dinvie jẹ okú po … Núhe kàn mí ma yín agbègbè Soviẹti tọn kẹdẹ gba, adavo túndote aigba Whèzẹtẹn otò Elopia tọn sọn avọ̀ ganvệ tọn godo … Otò Janman tọn ma na yín hùhù na titò gbẹ́pipli mayisenọ lẹ gba, adavo na ewọ nido họ́ yé lia.’”

Whenuena awhànpa Janmannu lẹ to zọnlinzin pannukọn otò Yugọslavia tọn to osùn ẹnẹtọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kònukun-dopotọ (1941) tọn mẹ, yè hlá Kloatinu he yín Katoliki Lomunu lẹ tọn lẹ dai bọ yè hù mẹhe yín Sẹbianu nugbo susu. Núyiwà agùn Katoliki tọn he yè nọ ylọ dọ nukọnyìyì politiki tọn to otò Kloatia tọn mẹ, yèdọ Ustaṣinu lẹ, kọ̀ndopọ́ hẹ aṣẹpipa Katoliki tọn he gbèdetọ daho ko tindo po huhlọn po. E yín yinyọ́nẹn dọ biṣọpugán Stepinaṣi ko kọ̀n onú lẹpo dopọ́. É sọgan dọ hlan Papa dọ, yè ko diọ Sẹbianu fọtọ́n donu fọde-kande-ao (250,000) gbọn huhlọn dali do Katoliki Lomunu lẹ tọn mẹ. Sọn otòvi mliyọn awe (2,000,000) he yín Kloatianu nugbo kẹdẹdilé azọ́nwhé ko dọ dó, dọ, yè ko hù gbẹtọ fọtọ́n donu núọtọ̀n (600,000), ṣigba mẹhe pò lẹ yì gbẹtọ sọha fọtọ́n donu fẹnẹ (800,000) hunkọ tọn. E ma yín Jù lẹ po whẹ̀zẹtọ devo lẹ po kẹdẹ wẹ yè hù gba, ṣigba yé mẹhe yín gbẹtọ dopolọ lọ lẹ sọn yise vòvo mẹ.

Whenuena awhànpa Janman tọn lẹ to zọnlinzin pannukọn otò Polandi tọn, yè hù Plọtẹstannọ Janmannu susu gedegede. Ehe yè nọ ylọ dọ, ‘asisa ohùn tọn he yín Blọnba tọn’ lẹzùn onú he yè mọdona de. Enẹgodo, yè dọ, dọ, sunnu fọtọ́n donu kande (40,000) yín hùhù to aigba he tin to oglọ aṣẹpipa otò Polandi tọn mẹ. Oylọ na ehe tọn sọgan yín núhe tọ́nsọn agbà yẹwhehó lẹ tọn ji. To egbé, yèdọ to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-gbàntọ (1990) mẹ, gbẹtọ sọha he yè hù to whenẹnu ma sù gba.

E ma sinyẹnawu nado mọdona núhe Hitila to didọ to ohógbè he mẹ, to owé winwlán he yín: K. Deschner, Ein Jahrhundert der Heilsgeschichte, Vol. 1, pg. 360 tọn mẹ, dọ, “Nado basi nukọnyìyì politiki tọn daho de, yẹn na dóhudo Katolikinu lẹ tọn sọn otò Bavalia tọn mẹ po Plọtẹstannọ lẹ po sọn otò Plusia tọn mẹ. Ehe bọdo e go na wá sọawúhia.” Podọ ga, pinplántọ núyọ́nẹntọ owẹndagbenọ lẹ tọn ko kọ̀ndopọ́ nado yín jijlẹdo Agùn Ylandogbèyíyí tọn go. Lé e jẹ dọ yé ni nọte to dona madopòdo Jiwheyẹwhe tọn mẹ, yé gbẹnkanna dẹ̀hodo azán yetọn lẹ mẹ tọn. Etẹ wẹ na sọawúhia godo mẹ to whenuena yé ko tindo dọpọ́n etọn to jidùdù awhàn Hitila tọn godo? Núyiwà he jẹagọ̀do Jù lẹ po yisenọ whẹ̀zẹtọ devo he pò lẹ po, podọ politikinọ he ko hodo yé to agọ̀jijẹ yetọn hlan Plọtẹstannọ lẹ dali mẹ.

Osùn dopo jẹnukọnna opòdo awhàn lọ tọn, to azán ṣinẹnẹtọ osùn ẹnẹtọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kòatọ́ntọ (1945) tọn mẹ, mẹplọ́ntọ Dietliṣi Bọnhoefa to agùn Lutẹ tọn mẹ yín hùhù to otò Flọsẹnbẹgi tọn mẹ godo he é ko sẹ̀ngàn họ̀ owhè awe gbọn gbèdide yẹwhenọ Katoliki tọn Himla dali. Yè doalọtena titò gbẹ́pipli jọunja Plọtẹstannọ lẹ tọn to awhàn lọ whenu. Jẹnukọn, yè dotukla yé mẹhe dọhó jẹagọ̀do vivẹnudido otòpli núyọ́nẹntọ lẹ tọn go to Agùn Ylandogbèyíyí tọn mẹ, enẹgodo wẹ yisenọ agùn alọpãlọpa he pò lẹ tọn bọdo e go. Domọnanú agùn Lomunu tọn po yé mẹhe sọgbè hẹ ẹ lẹ po tọn, dọ yise devo de matindo jlọjẹ nado tin gba, yín okú hlan mẹhe pò lẹpo.

Po osi de po, yè dóna dọ ga dọ, ogbè delẹ yín sisè sọn Katolikinu he ma sọgbè hẹ owalọ mawàdódó tọn lẹ de.

To domọna nújijọ̀ helẹ tọn mẹ, yè sọgan kànbiọ dọ, eyín agùn Plọtẹstannọ de po agùn pã devo he pò lẹpo po tin to núyiwà ahọludu Hitila Janmannu tọn mẹ to aigba Elopia tọn ji. Nado dọ, mẹhe mágbè nado hodo Jesu po zédai yetọn lẹ po dóna ko dójlo nado do agùn wiwé he yín Katoliki apọsteli lẹ tọn hia Papa sọn ojlẹ núvọjlado tọn mẹ. Kẹdẹdilé yè wlán ẹn dó to owé winwlán he yín: O. Markmann, Irrtümer der Katholischen Kirche, pg. 22 tọn mẹ to zédai yetọn titi lẹ mẹ, dọ, “To owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kanwe-gbàntọ́ntọ (1915) mẹ, to gblagbla politikinọ lẹ tọn mẹ, Papa Benediti XV (fọtọ̀ntọ) doyẹyigona wẹndagbegùn he nọ yígbè ylando tọn di ‘mẹsẹ́do sọn Satani de, di didótọ agbà mẹhùhù tọn lẹ tọn, podọ mẹhe nọ họ́ azọ́nwhé gbigbọ tọn lẹ yín ajotọ podọ owhégbàtọ.’” Mẹdepope ma sọ sọgan mọdona ohógbè he to owé he yín: E. Paris, The Secret History of Jesuits, pg. 35 tọn mẹ, dọmọ, “Hodotọ Jesu tọn he yè nọ ylọ Meilofa sọn otò Ingolstadit tọn mẹ, plọ́nmẹ to ‘Mẹpọ́nnu yẹwhehódidọ’ etọn tọn mẹ, dọ: ‘Yè ma na dawhẹ̀ na mí gba eyín mí degbè dọ yè ni hù Plọtẹstannọ lẹ, e ma na húgan dilé mí nọ degbè dọ yè ni hù ajotọ lẹ, kavi hlọnhùtọ lẹ, kavi mẹklọtọ lẹ, kavi kanylantọ lẹ dó gba.’”

Dinvie, azọ́n he agùn Katoliki tọn wà to Otòwhàn Awetọ mẹ yín winwlán dai to owé susu mẹ. Ohógbè he yè ma na hia dọhó titegbe de do E go. To azán atọ̀ntọ osùn atọ́ntọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kòatọ́ntọ (1945) tọn mẹ, Vatikan dọ hlan nukọntọ Flanko dọ, ni dọ to piplimẹ Speninu lẹ tọn mẹ to otò Madlid tọn mẹ, to okú Hitila tọn godo, dọ, “Adọlfu Hitila, visunnu agùn Katoliki tọn, kú to whenuena é to avùn yise tọn hò. Enẹwutu wẹ e do yín domọna dọ, ohó de matin na mí nado viavi na okú etọn gba, to whenuena yè mọ gbẹtọ susu to pipa gbẹzán etọn dó. Okú etọn nọte na awhàngbigba tónusisè etọn tọn po atin hlọnhùhù tọn po, Jiwheyẹwhe ná Hitila gigo awhàngbigba tọn”. Ehe wẹ owé he mẹ yè dọ ohó lọ sọn. (E. Paris, the secret History of the Jesuits, pg. 163).

Susu mẹhe to awhádo lẹ tọn dọmọ, “Mí dogbè Hitila!” ṣigba yé ma yọ́n onú he yé to bibasi gba, ṣigba yé mẹhe yè hiajẹ lẹ mọdona. Yé dlẹnalọ yetọn do nukọn bo to didọ, dọmọ, “Mí dogbè Hitila!” dilé e jẹ dó dọ yé ni pa Jiwheyẹwhe na Ewọ de wẹ whlẹngan sọn wutu, ṣigba yè wá to Hitila pa. Yín jiji to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-wiatọ̀ntọ (1933) tọn mẹ, yẹn ko dọ́ ehe pọ́n titegbe. Yẹn ko pọ́n ponọ lẹ to whenuena yé to akitita na ayihun whlasusu! E nọ yí núdidọ awhágbè tọn to whenuena ogbè susu to awhádo, dọmọ, “Núdọdomẹ awhàngbigba tọn! Núdọdomẹ awhàngbigba tọn!”

Godo he tenọgli Hitila tọn ko lẹzùn aijijẹ, mẹsusu wá mọ dọ yé tin to whẹndo awhàn tọn he yè ko klọ de mẹ. Godo he yè ko hẹn onú he yé wà to awhàn lọ mẹ jẹ gbẹtọ lẹpo de, yèdọ avọ́sinsán yetọn sọmọ bọ omẹ susu ma sọ sọgan kẹnù. Yèdọ to egbé ga, mẹdelẹ tin bo to gbigbẹ́ dọ núde ma jọ̀ gba, na yé ma sọgan mọdona dọ onú ylankan nẹ tin to hùhù sunnu hòmẹvọnọ lẹ, po yọnnu lẹ po, podọ yọpọvu lẹ tọn mẹ ga. Yè wà osùnú daho de to owhè kanwe-kò donu kòtọ mẹ to oyín Jiwheyẹwhe tọn mẹ po omẹ Janman tọn lẹ po tọn. To otó gbẹtọ susu tọn mẹ, ohógbè mẹplánjẹagọ̀ tọn to nukọnyìyì politiki tọn to ojlẹ Nazinu lẹ tọn mẹ gbẹ́sọ to núdọ kaka jẹ egbé. Mẹdelẹ sọ flin gbèdide he dọmọ, “… podọ yise dopo hlan aihọn lọ blébu!” To gbàjablanú awhànfuntọ lẹ tọn go, yè wlán ohógbè he dọmọ, “Jiwheyẹwhe tin po mí po”. Nùzinzán tẹ wẹ ehe yín!

Gbẹtọ he húgan mliyọn donu kande-fọtọ̀n kú to Otówhàn Awetọ mẹ. Ṣigba yè hlá ogbẹ̀ yé mẹhe hẹn awhàn lọ wá lẹ tọn dai. Yè dọ to owé winwlán he yín: K. Deschner, Abermals krӓhte der Hahn, pg. 647-650 tọn mẹ, dọ, “Yẹwhenọ sọn otò Koloyin tọn mẹ ko dọ dote dọ, to azán fọtọ̀nukun-dopotọ osùn wiawetọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kòatọ́ntọ (1945) tọn mẹ to ohódidọ Radio tọn mẹ, dọ, é jlo mẹhe sọn Whèyìhọ de bo tindo ninọ̀mẹ Yise tọn de, ehe tùnmẹ dọ, Lomunu Katoliki tọn de. Ewọ wẹ omẹ tintan he sọawúhia gbaungba to azán kònukun-atọ̀ntọ osùn ṣidopotọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-gbàntọ (1950) tọn mẹ to opli daho Katolikinọ lẹ tọn mẹ to otò Bọnnu tọn mẹ, dọ otò Janman tọn nido sọawhàhia whladopo dogọ́, to dòdónú gbèdide Jiwheyẹwhe tọn ji, nado tin to gbọjẹ mẹ… Biṣọpu Muẹnṣi biọ kẹdẹdilé Piọsi XII (wiawetọ) to owhè fọtọ́n e lán kẹnnẹ-kantọ̀n-kòatọ́ntọ (1945) tọn mẹ to owékansẹdomẹ yẹwhenọ lẹ tọn mẹ nado payi hlan awhàn hlọnhùtọ lẹ tọn to otò Janman tọn mẹ dó. To owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-gbànnukun-dopotọ (1951) tọn mẹ, otògán Janman tọn doyẹyigonệ po Satin Daho Ahọlu tọn po bọ yè sọ dò é di yẹwhenọ gbọn Papa Johanu XXIII (kònukun-atọ̀ntọ) dali.”

Nado táhinhọ́n do enẹ ji wẹ yè do zán ohógbè he ga, to owé he yín: K. Deschner, Abermals krӓhte der Hahn, pg. 625 tọn mẹ, dọmọ, “Godo he aijijẹ Ahọludu Katoliki tọn ko sọawúhia, susu to hlọnhùtọ lẹ mẹ họ̀nyì yẹwhevodun sinsẹ̀n he tin to oglọ yewhenọ Flansiskanu lẹ tọn to otò jonọ lẹ tọn mẹ, yèdọ otò Klagẹnfọt tọn mẹ to Ọstlia, to otò Modena tọn mẹ to otò Italia tọn mẹ, podọ ga to otò Flansi tọn mẹ.” To awúsọhia he mẹ, yé mọdona aliho yetọn titegbe. Yé ma dindóna ohọ̀n he to nùvo lẹ kẹdẹ gba, adavo alọ he to nùvo lẹ ga. Yèdọ Flansenu Paul Tulvie he gọalọna hlọnhùtọ he yè nọ ylọ Klausi Balbi, he yè tùnyínna dọ, gbẹtọlanjátọ otò Liọn tọn tọn, he yè wlé to azán fọtọ̀nnukun-ẹnẹtọ osùn atọ́ntọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-kòatọ́nnukun-ẹnẹtọ (1989) tọn mẹ to hùnzinzọn Katoliki tọn de mẹ, fie yè whlá ẹ te na owhè susu.

Godo he yè ko gbawhàn awhànfuntọ otò Stalingladi tọn mẹ to Janman, Papa tẹnpọ́n nado dọ̀n otò Amẹlika tọn hlan ede de nado hòavùn hẹ bolshevism. Ninọ̀mẹ dopo gê he otògán Luzivẹlti zédai wẹ yín dọ Hitila dóna joagọ̀yì godo. Papa vẹ̀ ẹ na owhẹ̀hó he yè mọdona de, ṣigba to ojlẹ he mẹ mẹhe tindo huhlọn tenọgli tọn he ko lẹzùn tókúnọ. Biṣọpu Katoliki tọn lẹ he ná kàndeji Adọlfu Hitila nado lá gbèmimá yetọn to osùn atọ̀ntọ owhè fọtọ́n e lán kantọ̀n-wiatọ̀ntọ (1933) tọn mẹ bo dọhó de gbọnvo to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kantọ̀n-kòatọ́ntọ (1945) tọn mẹ, bo sọ zán ninọ̀mẹ devo nado hẹn azọ́n etọn sinsẹ̀n po politiki tọn po to kọ̀ndopọ́ aigba Elopia tọn mẹ jẹ opòdo.

Núdepope he ma sọgan yín hinhẹnjẹ opòdo to awhàn po huhlọn po mẹ, na lẹzùn onú titegbe de gbọn ali ahọlu tọn lẹ dali. Whenuena gbẹtọ mliyọn donu sọha de, po whẹ̀zẹtọ lẹ po, po gàntọ awhàn tọn lẹ po he yè dè sọn apó azọ́n tọn lẹ mẹ jiya awhàn lọ tọn, whenẹnu wẹ yẹwhenọ de lẹ́ bo zé awhànsia daga gbọn jẹhọn he to yinyin dali. Hòmẹvọnọ lẹ dóna jiya ṣigba yé mẹhe hẹn awhànwá lẹ wàzọ́n po goyíyí po.

Sọn opli awetọ Vatikan tọn mẹ, yèdọ sọn owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-awetọ (1962) mẹ jẹ owhè fọtọ́n e lán kẹnnẹ-atọ́ntọ (1965) mẹ, wẹ awhànpa yọ́yọ́ de wá ayi mẹ. Yè ma sọ hodẹ̀do agùn Plọtẹstannọ lẹ ba, mọ yè ma sọ ylọ yé dọ mawàdódónọ ba gba, ṣigba yé yín alọkẹyí gbọn agùn Katoliki tọn dali po homẹhùnhùn po di nọvisunnu he ko klánsọn yé go. Agọ̀jẹdo-núvọjlado ko dóalọte. E yín nújonọ de dọ, dopo to dẹ̀hodo he yè hò do Plọtẹstannọ lẹ, podọ ehe yè basi to Opli Tlẹnti tọn tò ma yín gigọ̀do godo gba. Kaka jẹ egbé, Papa po agùn Lomunu lẹ tọn po ma zán ohógbè fifa tọn de pannukọn Jù lẹ, Plọtẹstannọ lẹ podọ mẹhe yise jẹagọ̀do yise yetọn lẹ go gba.

Gbèdé gbẹ̀zán mẹhe pò lẹ tọn ma wàzọ́n ogándùdù tọn hlan aṣẹpatọ Lomunu lẹ tọn gba. Mẹdepope he to aliho huhlọnnọ yetọn ji, yín eyín mẹho kavi yọpọvu, kẹ̀ntọ yetọn to politiki mẹ kavi to sinsẹ̀n mẹ, yín hùhùsùdo. Mẹhe yè nọ ylọ dọ Nẹlọni po Diokletiani po, po Kọnstantẹn po, po mẹdevo lẹ po ko dè aliho nẹ. Núyiwà he sọ yín kàngbẹnna gbọn Papa Lomunu lẹ tọn dali to godo mẹ. Yè nọ diọnukunsọ bo sọ nọ hù mẹdepope he majlo nado jó ede hlan yé, mahopọ́n dọ ewọ yín Kosi, kavi Jù, kavi málénu, kavi mẹhe yise jẹagọ̀do yise tọn. Hlọnhùhù yetọn wẹ yín dọ gbẹtọ ma yigbè nado yín Katoliki Lomunu tọn.

Mí nado dọ hézéhézé, Kọnstantẹn wẹ mẹhe dó agùn ahọludu Lomunu tọn bo sọ degbèna ẹn nado zán huhlọn hlọnhùhù etọn tọn. É dánú dọ, dọmọ, ewọ mọ Satin miyọnnọ de to olọn mẹ, ehe tọn dali yè wlán dọ, “Gbọn ohia he dali, hiẹ na gbawhàn.” Hlọnhùtọ he ko hù omẹ susu to hẹnnu etọn titi mẹ, yèdọ yọnwhẹn etọn awe he yín, Lisiniusi po Basaniusi po, po tavẹylọvi etọn he yín ovi Lisiniusi tọn po, po otọ́ asi etọn tọn he yè nọ ylọ Masimiliani po; ovi etọn Klispusi po asi etọn Fọsta po yín zinzintọ politikinọ. Hlan ewọ, agùn yín núhuhlọnnọ ehe mẹ é to azọ́nwà te. Jẹnukọn, é ma wà núde do Kosi lẹ gba. Sọn whenẹnu wẹ Ahọludu-Yisenọ-Kosi lẹ tọn sọawúhia to kọ̀ndopọ́ mẹ hẹ hòmẹkẹ̀n po hlọnhùhù po. Mẹhe yè nọ ylọ Ogustẹn pọntifali, jlayínna agùn di ahọludu Jiwheyẹwhe tọn na owhè kande-gbàn to godo mẹ, podọ hlan ewọ yè ko blá Satani do ogàn mẹ, ṣigba to nugbo de mẹ, ninọ̀mẹ onú lẹ tọn to agọ̀jijẹ etọn dohia, yèdọ dinvie wẹ yè tún Satani dote.

Yè degbè na jijiwhè he yè nọ basi hlan yẹwhe yetọn he yè nọ ylọ dọ “Owhè” nado lẹzùn jijiwhè Ovi Jiwheyẹwhe tọn tọn. Yè gbẹ́ yẹwhe Jupitẹ, po Diana po, po yẹwhesunnu po yẹwheyọnnu devo lẹ po dai; whenẹnu wẹ Pita po Malia po, po mẹhe pò lẹ po yín yíylọ dọ mẹwiwé bo sọ yín zizédaga do otẹn yẹwhe nẹlẹ tọn mẹ. Nugbo, to ojlẹ nado hẹn onú biọ Yise mẹ tọn whenu, yè hẹn sinsẹ̀n Glẹkinu lẹpo tọn po Lomunu lẹ tọn he yè nọ basi hlan yẹwhe yetọn lẹ go gigli bo nọ donùnùgo na yé, bo sọ to mọwà kaka jẹ egbé. Yè diọ yẹwhe Kosi lẹ tọn do otẹn mẹwiwé lẹ tọn po ogán lẹ tọn po mẹ. Kọ̀ndopọ́ otòvi ahọludu Lomunu tọn lẹpo tọn yín jijó gbọn huhlọn dali hlan agùn huhlọnnọ politiki tọn nẹ dali. Mẹdepope he ma jlo kavi nado kẹalọyí i na owhẹ̀jijọ wutu nọ yín hùhù. Kọ̀ndopọ́ ahọlu tọn po agùn tọn po ma ná gbọjẹ de yé mẹhe yise jẹagọ̀do yé lẹ gba. Yín eyín to ajọ́wiwà lẹ mẹ kavi to azọ́nwiwà lẹ mẹ, kavi to ofi lẹpo yè nọ diọnukunsọ bo sọ nọ dohòmẹkẹ̀n mẹhe jẹagọ̀do yé lẹ to egbésọ-egbésọ.

Whenuena Papa po agùn Lomunu lẹ tọn po ko lẹnvọ̀jọ bo ko sọ do sinsẹ́n lẹnvọ̀jọ tọn hia hlan okú gbẹtọ mliyọn donu sọha de tọn, mẹhe dali mẹjizinnọ Katoliki tọn jì okú gbọn, whenẹnu wẹ yé na tindo jlọjẹ nado dọhó dogbọn whiwhla ogbẹ̀ he ma ko sọawúhia lẹ tọn dali. Ogbẹ̀ mẹhe yè ma ko ji lẹ tọn dóna yín whiwhla, ṣigba ogbẹ̀ mẹhe yè ko ji lẹ tọn ma yín núdepope hlan Katolikinọ lẹ gba. Bé e ma yín Papa wẹ basi opli vọfọ́n tọn lẹ? Bé yé ma dona yé mẹhe hodo yé yì lẹ, ogbẹ̀ mẹhe tọn yé ma dó osina lala? Bé mẹhe hẹn vọfọ́n nẹlẹ wá po pakanọ lẹ po hia yé mẹhe tindo ovi lẹ jẹ kavi bo hia ogbẹ̀ gbẹtọ lẹ tọn jẹ? Lala, yé ma hia ogbẹ̀ yetọn lẹ jẹ gba. Na e blawu sọ to whenuena yè mọ ohú yọpọvu he Katolikinọ lẹ bẹ́kọndo hùnpa he dọ̀nsẹpọ́ yé lẹ mẹ!

To kaikizu mẹho Katolikinọ lẹ tọn mẹ, to apáwhé fọde-kande-fọtọ̀nnukun-dopotọ (256) mẹ, yè degbè na agùn lọ nido yí kọmiọnnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn. E yín yinyọ́nẹn hlan omẹ lẹpo dọ, agùn Lomunu tọn tindo kọmiọnnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn ṣinawe. Dinvie na agùn lọ lọsu, kọmiọnnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn sọgan yín onú yọ́yọ́ de. “Agùn lọ tin di kọmiọnnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn to Gbigbọ mẹ. Tukla tin pannukọn agùn lọ. Ohókànbiọ he tin nado mọdona fie Gbigbọ Wiwé tin te, zédai agùn lọ tọn na gblọn po ohógbè he po, dọmọ, ‘Yẹn yise to Katoliki wiwé dopolọ gê po agùn apọsteli lẹ tọn po mẹ.’ Agùn lọ nọ yígbè ga dọ to e mẹ podọ gbọn ewọ mẹ wẹ Gbigbọ Jesu Klisti tọn ko to azọ́nwà te to otànhó lẹ mẹ. Agùn lọ yise dọ, otẹn lọ nẹ, nugbo, kọmiọnnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn he tùnmẹ dọ, ohia po azọ́nwànú Gbigbọ Wiwé tọn po.” Vogbingbọn daho de tin to gbèyíyí nùflo tọn po nugbo tọn po ṣẹnṣẹn kẹdẹdilé olọn yìji hú aigba dó. E ma yín Gbigbọ Klisti tọn He to azọ́n ylankan nẹ wà to otànhó agùn tọn mẹ gba. Ṣigba na agùn he mọdona onú he jọ̀ gbọn mẹjizinnọ etọn lẹpo dali wutu, e dóna yín didọ to apáwhé dopolọ tọn to kaikizu mẹho Katolikinọ lẹ tọn mẹ to gbèdide he mẹ, dọmọ, “Ohógbè yise tọn devo de matin he ko hẹn domamọnanú susu po nukundiọsọ po, podọ wangbẹna lọsu ga di ehe. Podọ ga, susu to núyiwà Yisenọ Katoliki tọn lẹ mẹ tindo tukla po agùn lọ po. Adavo gbẹtọ pẹvi de to yé mẹ wẹ nọ dọ, dọmọ, ‘Mí yígbè Jesu tọn, ṣigba mí gbẹ́ wiwà agùn tọn!’ Núhe yé nado jẹagọ̀do agùn wẹ yín dọ, agùn tindo to otànhó etọn lẹ mẹ dọ ewọ ko gbẹ́ owẹn nugbo Jesu tọn lọ. Na yewlẹ tọn, Jesu yín wàmamọnọ bo sọ nọ dọhó wàmamọnọ lẹ tọn, ṣigba to awà agùn tọn ji, adọkunnọ wẹ ewọ, e nọ dọhó po adọkunnọ lẹ po, podọ gbẹtọ huhlọnnọ lẹ, ewọ ma sọ din nado kànhóbiọ dogbọn nukọnyìyì tọn dali gba. Jesu dọyẹwhehó do wanyinna ji, yèdọ hlan kẹ̀ntọ lẹ ga, ṣigba hlan agùn tọn ewọ nọ dá gbakija bo sọ nọ diọnukunsọmẹ kẹdẹdilé e yín didohia hlan gbẹtọ lẹpo dó gbọn agọ̀jijẹ Katoliki tọn dali, yèdọ hlan kẹ̀ntọ etọn lẹ po hlọnhùhù po etọn lẹ po… Etẹ wẹ Yisenọ Katoliki tọn de sọgan dọ gbọn kàndai ylando tọn nẹlẹ dali? Ehe ma yín núhe yè na whlá de gba. Agùn he to ogbè jonaylando yí, sọgan yígbè etọn tọn hlan Jiwheyẹwhe bo sọ tindo kàndeji do jonaylando Jiwheyẹwhe tọn go kẹdẹdilé Papa Hadliani VI (ṣidopotọ) dọ dó to Opli núdùdù Ahọlu tọn kọ̀n to otò Nulẹnbẹgi tọn mẹ, sọn owhè fọtọ́n e lán fowe-kantọ̀n-awetọ (1522) mẹ jẹ owhè fọtọ́n e lán fowe-kantọ̀n-atọ̀ntọ (1523) mẹ, podọ ga Paul VI (ṣidopotọ) lọsu sọ dọ to Opli Vatikan tọn awetọ mẹ. Yisenọ madóna gbẹ́kọ apáwhé oyẹ otànhó agùn tọn he mí ko mọdona lẹ go gba.”

Na Jiwheyẹwhe tọn, onú helẹ ma sọgan jọ̀ domọ to vlẹkẹsi de mẹ kẹdẹdilé yè wlán ẹn dó to kaikizu Katolikinọ lẹ tọn mẹ gba. Fie lẹnvọjọ nugbo te kẹdẹ wẹ jonaylando sọgan sọawúhia te. Jiwheyẹwhe ma sọgan jona owalọ hlọnhùhù tọn lẹ gba, adavo dọ É ni yí ahọ́sú ohùn hòmẹvọnọ lẹ tọn (OSỌHIA 6:9-10; OSỌHIA 18:7-8), na yè yọ́nẹn gãn bo do wàylando nẹ lọ wutu. Eyín hòmẹkẹ̀n pẹvi de ma sọawúhia hlan Yisenọ he yí Biblu sè lẹ, bé whenẹnu mì bo gbọ na mí ni súnúdo ohóta he lọ. Ṣigba kẹdẹdi odọdai Biblu tọn, nukundiọsọ po hòmẹkẹ̀n po dóna tin to whenuena agùn po politiki po ko jẹpọ́ vọ, “Na mẹdepope ma nado họ̀ kavi sà gba” (OSỌHIA 13:17). Kẹdẹdilé yè wà hlan Jù lẹ dó kaka jẹ Otówhàn Awetọ mẹ podọ to ojlẹ he ko wáyì lẹ mẹ, mọkẹdẹ wẹ Yisenọ he yí Biblu sè lẹ dóna gbọn ojlẹ hòmẹkẹ̀n tọn mẹ pẹde dó ga. Hòmẹkẹ̀n yetọn na yín dọ, yé matin to titò gbẹ́pipli Yisenọ he yè mọdona lẹ tọn mẹ gba, yèdọ ehe ko kọ̀ndopọ́ hẹ Opli Agùn Aihọn lẹpo tọn kavi hẹ Agùn Lomunu tọn. Yè nọ hia yé di mẹhe nọ jẹagọ̀do Yisenọ tintan tọn lẹ, di mẹhe ma jẹ nado wàzọ́n de. Eyín ode to yé mẹ din azọ́n bọ yè kànbiọ ẹ dogbọn sinsẹ̀n etọn tọn dali, whenẹnu yè sọgan dọ eyín yè jlo wẹ ewọ nado mọ azọ́n. Whenẹnu bé politikinọ lẹ sọgan whlá ogbẹ̀ yé mẹhe yise jẹagọ̀do yise yetọn lẹ tọn dai?

Owé Wiwé dohia hézéhézé dọ ahọludu he yè ylọ dọ, “kanlin” lọ yín mẹhe yè húnú jẹ okú gbọn ohí dali (OSỌHIA 13:14). Ohí Gbigbọ tọn wẹ Ohó Jiwheyẹwhe tọn. Po Ohó Jiwheyẹwhe tọn po, alàn he hẹn kanlin lọ jẹ okú he wá gbọn núvọ́jlado dali. Enẹwutu wẹ yè do hia núvọ́jladotọ lẹ di devizọ́nwàtọ Satani tọn, na yé hẹn tukladomẹ po ohógbè awufiẹsa tọn po wá huhlọn aihọn tọn mẹ. Kẹdẹdilé yè ko dọ ẹ dai dó to dọdai Biblu tọn mẹ, yè na hù alàn he lọ bọ aihọn lẹpo nasọ yín awujinọ (OSỌHIA 13:12). Dinvie, nukọnyìyì azọ̀nhẹngbọ tọn he dóna wá pipégán mẹ.

To whenuena agùn Plọtẹstannọ lẹ po agùn lẹpo po bẹ́, yẹ omẹ pó tindo ohóta nugbo he yín yẹwhehó wẹndagbe lọ tọn. Hlan susu yetọn to egbé, yè ko zé otànhó lẹ na yé. Nukọntọ agùn gbẹ́pipli titònọ nẹlẹ tọn ko tọ́nnukun to gbigbọ mẹ bo ma sọ payi fie yé na plán agùnvi yetọn lẹ gbọn to aliho yetọn lẹ mẹ. Yèdọ yé mẹhe ylọ yédelẹ dọ mẹhe hẹ̀n agùn wá lẹ matindo nukunnumọnú nugbo lọ gba. Yé ma mọdona núhe to jijọ̀ to hinhọ́n odọdai Ohó he yè hùndohia lọ tọn mẹ gba, mọ yé ma sọ sọgan zé yé do hinhọ́n Ohó he yè dohia lọ tọn mẹ gba. Mẹdelẹ lẹzùn núyanwẹnna nado súsú onú susu sọn Owé Wiwé mẹ bo diọ do alọ yédelẹ tọn ji, podọ mẹdevo lẹ lẹzùn núyanwẹnna nado tin to mẹdekannujẹ linlẹn yédelẹ tọn mẹ. Podọ ga to ṣẹnṣẹn agùn Plọtẹstannọ lẹ tọn mẹ, mí tindo agùn pã po ahọlu tọn lẹ po di ehe tin to Yisenọ lẹ mẹ. Omẹ pẹvi de gê wẹ tindo dọpọ́n nugbo po Klisti po bo sọ sọgan yín hihia di mẹhe yí Biblu sè lẹ.

Jẹnukọnna Opli Vatinkan tọn Awetọ, yè hùn ohọ̀n núkàndai tọn na ohókànbiọ ẹntẹ tọn lẹ dai gbọn Papa Johanu XXIII (kònukun-atọ̀ntọ) dali to owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹtọ (1960) tọn mẹ to oglọ mẹpinplán yẹwhenọ Ogustẹn Bea dali. To finẹ, yè wàzọ́n dagbe. Ohógbè he yín agùn dopodopo he ko klán lẹ tọn, yín mẹdopodopo tọn sọmọ bọ yé omẹ pó nọ mọ yénọzo lẹ to ohógbè yetọn lẹ titi mẹ, bo sọ yín madọnanọ dogbọn mẹhe jẹagọ̀do yé lẹ tọn dali. To owé he yè nọ ylọ dọ, Lexikon für Theologie und Kirche, Vol. 13, pg. 12-26 tọn mẹ, mẹhe yè nọ ylọ Hada wlán dogbọn Opli Vatinkan tọn Awetọ lọ dali podọ dogbọn ohóta he yín dopoyínyín ẹntẹ tọn dali. E yín hùnhùndonùvo hlan yé omẹ he jlo nado mọdona bo sọ payi lẹpo, dọ:

“Núkàndai yín aliho he yè dá gbọn gbèdide Papa tọn dali na ohódidọ po tùnmẹ he nọ gọalọ to ninọ̀mẹ linlẹn tọn he yín kọ̀ndopọ́ tọn nado dótana kọ̀ndopọ́ pipé… Sọn wuntuntun mọntọnhunkọ mẹ Paul VI (ṣidopotọ) jẹgbonuyì to whenuena é dọhó di yẹwhenọ to sinsẹ̀n oṣiọdidi Johanu XXIII (kònukun-atọ̀ntọ) tọn mẹ to otò Dome Milan tọn mẹ to azán ṣinawetọ osùn ṣidopotọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-atọ̀ntọ (1963) tọn mẹ he yín ‘oplọ́nyìjí-alavọ yise Katoliki tọn po ẹntẹ agùn Lomunu lẹ tọn po.’ … Hlan ewọ, ‘ṣẹnṣẹn ẹntẹ Katoliki tọn’ tùnmẹ dọ, kọ̀ndopọ́ to dopoyínyín mẹ po jlọjẹ daho po tin nado to nukọnyì to ninọ̀mẹ yọ́yọ́ to otànhó agùn tọn mẹ.”

“To pinpọ́n kọ̀ndopọ́ yisenọ devo lẹ tọn mẹ to ofi, ehe kàn domọnanú nugbo yisenọ gúdùtọ he ko klánsọn mẹmẹsunnu he pò lẹ go. Enẹ wẹ yín dọ, zizéjlẹ nugbo do ohùkàn lẹ kavi núgonú he yín agùn tọn ehe tin gbọn ojọmiọn Jiwheyẹwhe tọn dali, po kinklándòvo mẹmẹsunnu he tin to ogbẹ̀ lẹ tọn po go. Gbọn enẹ dali, e jọ̀ dọ, ehelẹ, yèdọ yín vògbingbọn jiyìyì he ma pé podọ he ma sọgbè he tin to agùn mẹ.”

“To ohógbè he (§ 7) mẹ, yè dọhó do kinklán po mimá lẹ po go. Na madógán gbẹtọ tọn wutu’, yè nọ hẹn avùn lẹ wá, po wunvi yénọzo lẹ tọn po, podọ ohógbè jonọ lẹ tọn fọ́n to apó Jesu Klisti tọn mẹ, na apáde agùn lọ tọn nido klán podọ na yé nido dó yéde ai kẹdẹdi awhànpa he vò lẹ. Gbọn enẹ mẹ, Agùn Jesu Klisti tọn yín wangbẹna bo sọ yín vivàsúdo. Na agùn lọ dóna yín dopo gê, to finẹ ‘agùn devo matin, ehe sọgan yígbè nado yín nugbonọ podọ dopolọ gê’ to apá agùn dopolọ tọn he dùgán gbọn nukọnyìyì Pita tọn dali. Agùn klándòvo sọn aisitẹn Pita tọn tin to alọ dopolọ mẹ hlan Agùn he yè to mimọ bo sọ yín olọn mẹ tọn. To (§ 8) mẹ, yè táhinhọ́n do e ji dọ kọ̀ndopọ́ dóna tin dandan po ota lọ po, ehe ma jlo vògbingbọn to agbasa lọ mẹ. Núdinú daho de dóna yín didèpò sọn whànpẹ agbasalan tọn go. Enẹwutu wẹ tùnmẹ zédai yetọn lẹ tọn, nado dọ hẹ agùn yẹyinọ Whèzẹtẹn tọn lẹpo do sọawúyhia. Ṣigba yè na tẹnmẹ vògbingbọn tọn, sọmọ bọ gbèdide dopo gê wẹ dóna tin.”

“Mẹdepope he tin togbẹ̀ dagbe yise tọn mẹ to dopo agùn he yè ko klán lẹ mẹ ma sọgan yín hihiajẹ sọn Agùn nugbo lọ mẹ di ojonọ de (§ 9). Ṣigba yè dè é sọn ninọ̀mẹ whlẹngan tọn delẹ mẹ, nado dọ dogbọn pinplán devizọ́n mẹpinplọ́n tọn mẹ, yèdọ ehe nọ gọalọ nado hẹn yise po zinzán lẹ po lódo. Kinklán nọ hẹn awubla lẹ wá na whinwhẹn gbigbọ mẹ tọn gbaungba tọn po hlan hẹnnu Klisti tọn lẹ. Enẹwutu, opadido opli lọ tọn wẹ yín dọ ‘Mẹdepope he ma jẹagọ̀do gbèdide ahọlu tọn he’ tin to pipé apó Klisti tọn tọn mẹ bo sọ sọawúhia to gbèsisọ mẹ to apó dopo mẹ (§ 10). Enẹwutu, gbọn enẹ mẹ yè dóna payi do ogúdùdù pã lọ go, podọ ga nado tin to kànbibla gbigbọ tọn mẹ, dọ: ‘Mí gbẹ́sọ to mẹmẹsunnu yín’”.

“Na núhe yè ko ṣiwà lẹ tọn wutu, ehe yè ko wà to awà awelẹ ji, aliho mẹmẹsunnu togùn dopolọ gê tọn yín mimá do aliho vòvo lẹ ji, bọ yé sọ klán sọn yénọzo lẹ go. E dóna sọawúhia to ohùkàn Yisenọ lẹpo tọn ji, dọ to gbigbọ lẹnvọjọ tọn po owhẹ̀dọgbọ tọn po mẹ yé omẹ pó na sọ yín dopo to owhé otọ́ dopo tọn gbè (§ 31).”

“Yisenọ lẹ dóna tin to kọ̀ndopọ́ sinsinyẹn de mẹ jẹagọ̀do awúsọhia mayise tọn po ẹntẹ tọn po mẹ (§ 35).”

“Apáwhé agùn lọ tọn he sọgbè lẹpo dóna whẹ́n dopọ́ to ota dopo glọ, ehe ma dóna yín sọn Whèzẹtẹn kavi sọn Whèyìhọ dali gba, adavo sọn otọ́ omẹ popo tọn de (§ 47).”

“To ehe bọdo e go mẹ, ninọ̀mẹ agbasalan tọn he yín kọ̀ndopọ́ tọn helẹ yín hihia, bọ yè sọ dlẹnalọdó aliho etọn. Gbẹtọ Whèzẹtẹn tọn lẹ dóna mọdona ehe dọ: Whenuena yé jlo nado kọ̀ndopọ́ podọ nado yí tẹnmẹ yetọn, núde mahú dọ yé ni lẹzùn awutugonú agùn lọ tọn to whenuena yè kàn mẹhe gọ̀yì whégbè lẹ biọ (§ 48). Yé na hia zédai he mẹ gbèyíyí kọ̀ndopọ́ agùn lọ tọn tin te to vlẹkẹsi de mẹ matin gbẹ́dai núṣiwà tọn. Hlan mẹhe tin to Whèzẹtẹn dali lẹ, yè na yé nado hẹn núplọ́nmẹ yetọn titi lẹ go (§ 50). Opadido yetọn tin to ote bo sọ sọgan yín wiwà to kàngbẹnna mẹ (§ 51).”

“Enẹwutu, mí dóna dọhó po mẹmẹsunnu mítọn lẹ po dogbọn ohógbè wẹndagbe tọn he yé mọdona bọ e sọ dálàn yé lọ tọn dali. Gbọ mí ni dọ hlan yé dọ fie gbẹtọ lẹ nọ pli te nado nọ pọ́n ayihùndida kanlin lẹ tọn po nukiko po dilé yè basi hlan Pita dó to whenuena yé wlé è, jẹnukọn yè nọ ylọ dọ azọ́nwhé diakọni de tọn, po azọ́n mẹplọ́ntọ de tọn po, po devizọ́n tọn he nukọntọ apọsteli lẹ tọn ko mọ yí sọn Klisti de po, e ma yín nado zán huhlọn de kavi nado dùahọlu gba, adavo nado yìn lẹngbọpa Klisti tọn. Na to opòdo, aṣẹpipa ahọlu tọn he Pita tindo sọ yín didiọ do devizọ́n mẹpinplọ́n etọn tọn mẹ. … Oyẹ nugbo lẹngbọhọtọ huhlọnnọ lọ tọn wẹ enẹ to agùn lọ mẹ, ehe tindo huhlọn núdindọn tọn gbọnvo de nado klán mẹmẹsunnu he yè plán gbọn wanyinna po alọ huhlọnnọ de kẹdẹ dali hlan yé mẹhe to hinhọ̀n na Klisti lẹ, yèdọ ehe yín agùn Katoliki tọn.”

“Hlan ojlo gbọdemẹ Jiwheyẹwhe tọn to egbé na dopoyínyín to kọ̀ndopọ́ kinklán Yisenọ lẹpo tọn mẹ, wẹ azọ́n nugbo lọ dóna yín didohia, dọ: agùn lọ tin di zédai azọ̀nhẹngbọ tọn dopo gê na omẹ lẹpo.”

“To ohóta he bọdo e go mẹ (§ 50), yè ná kàndeji de yisenọ dopodopo he hodo oylọ agùn Onọ lọ tọn. Núgonú he tin to agùn mẹ lẹ po yé po yín domọna di kàndeji nado lẹ́gọ̀do kọ̀ndopọ́ agùn Katoliki tọn go. Enẹ nọ yín zinzán titegbe hlan Gbigbọ Wiwé podọ hlan kọmiọnnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn he yín agùn Klisti tọn bo sọ tin na kọ̀ndopọ́. To enẹ mẹ, yè ma mọ yisenọ lẹ di mẹdopodo gba adavo yé ‘yín dopo to kọ̀ndopọ́ yetọn lẹ mẹ.’”

“E to dandan mẹ hlan yé ‘mẹhe jlo nado sètonuna ojlo Klisti tọn po ayiha yetọn lẹpo po bo sọ whẹ́n to jiyìyì ẹntẹ tọn mẹ to pinplán Gbigbọ Klisti tọn glọ to agùn nẹ mẹ to nukọnyì jẹ nukọnyì mẹ sẹpọ́ agùn nẹ, he yín ohọ̀ Jiwhyẹwhe tọn dopo po nọtẹn susu to dopoyínyín to yise mẹ tọn po, pinplán podọ kọ̀ndopọ́ to vikali Klisti tọn glọ, yèdọ Papa Lomunu tọn glọ.”

“Yé mẹhe baptizi lẹpo ko lẹzùn dopo to pọ́ninọ̀ Klisti tọn mẹ. Podọ ga Katolikinọ lẹ dóna yígbè agọ̀jijẹ yetọn tọn dogbọn kinklán yetọn lẹ dali bo sọ biọ sọn Jiwheyẹwhe de dọ, Ewọ to ali Ewlọsu tọn titi ji, ni plán gbẹtọ Etọn he ko klán lẹ gọ̀wá kọ̀ndopọ́ pipé mẹ.”

“Vivẹnudido nado tin to agùn nugbo dopolọ mẹ yín didohia to ohóta tintan mẹ gbọn ẹntẹ Katoliki tọn mẹ di dòdó nútitegbe lọ tọn bo yín didohia nado gbawhàn tukla lẹ tọn, bo sọ kàn mẹmẹsunnu he ko klán lẹ.”

“Núhe ẹntẹ nukọnyìyì tọn tindo nado wà to aliho ‘awuwiwle’ tọn he na plánmẹ yì vọjlado kọ̀ndopọ́ yisenọ lẹpo tọn mẹ, yèdọ to apó Klisti tọn mẹ to vivọnu.”

E yín núhọakuẹ nado hia núwinwlán po gbèdide he yè ko dọhó yetọn lẹpo dote to Opli Vatikan tọn Awetọ lọ mẹ gbọn devizọ́n Hada tọn dali. To opòdo apáwhé núọtọ̀n e lán kantọ̀n-kòatọ́nnukun-awetọ (747) tọn mẹ, yè mọ ohógbè he, dọmọ, “Lomu yín didóai gbọn Mẹwiwé Pita dali to azán ṣinawetọ osùn wiawetọ, owhè fọtọ́n e lán fẹnẹ-kẹnnẹ-atọ́ntọ (1965) tọn mẹ. Yẹn Paul wẹ Biṣọpu agùn Katoliki tọn.” Onú lẹpo tin to gbèsisọ mẹ bo sọ yín didohia dọ, Agùn Onọ lọ ko hùn ohọ̀ndai bo sọ hùn alọdonuvò hlan agùn he ko klán bo sọ jlo nado tọ́njẹgbonu wá lẹ. Yé mẹhe ko baptizi to ohógbè yẹwhe-atọ̀n tọn mẹ lẹ, yín yinyọ́nẹn gbọn agùn dali di Yisenọ he baptẹm yetọn gbẹ́sọ to ote. Ehe ma yín owhẹ̀hó de to owhè he ko wáyì lẹ mẹ gba. Yè sọ vọ́ baptizi yé mẹhe mọ didiọ lẹ.

Ojlẹ gbèmimá tọn tin to ofi, asiko lọ ko sẹpọ́ podọ sọn finẹ yì, kọlilẹ́ ma sọ tin ba. Opahònamẹ godo tọn sọn olọn mẹ wẹ yín, dọ, “Mì tọ́nsọn e mẹ, mì omẹ ṣie emi, mì yín máhẹtọ to ylando etọn lẹ mẹ blo, dọ mì yí to azọ̀nylankan etọn mẹ” (OSỌHIA 18:4). To ojlẹ dopoyínyín blébu lọ tọn mẹ, mẹdepope he tin to agùn daho dopolọ mẹ, matin to Agùn Jesu Klisti tọn mẹ gba. Ehe sọ kàn agùnvi plọtẹstannọ lẹpo tọn, pipli lẹ po agùn titò gbẹ́pipli he gbọn Opli Agùn lẹpo tọn hlan Aihọn lọ dali lẹ́gọ̀do agùn Lomunu tọn de. Whenẹnu wẹ agùn titò gbẹ́pipli lẹpo ko tindo ohia kanlin lọ tọn dote, yèdọ ohia he yè do nọ mọdona Agùn Onọ lọ. Mẹdepope he mọdona núplọ́nmẹ yẹwhe-atọ̀n agùn Katoliki Lomunu tọn tọn bọ yè sọ baptizi i po ohógbè yẹwhe-atọ̀n tọn po tin to agùn nẹ mẹ dote, bọ ewọ ma sọ tindo hùdo nado yì biọ e mẹ gba.

Linlẹn aihọn tọn nado yín dopo tin to domamọnanú mẹ. To odẹ̀ gbọnvo de mẹ, Oklunọ podọ Whlẹngantọ mítọn hòdẹ̀ na kọ̀ndopọ́ mẹfligọ̀ lẹ tọn. Nugbo É dọhó dogbọn omẹ Etọn lẹ dali, e ma yín gbọn yise vòvo he kọ̀n yéde dopọ́ po Papa po to agùn Lomu tọn mẹ gba. Ohógbè he É zán to odẹ̀ Etọn mẹ lẹ die, “… na yé nido yín dopo, yèdọ dilé míwlẹ yín dopo dó. Yẹn to yé mẹ, podọ hiẹ to yẹn mẹ; na yè nido hẹn yé yín pipé to dopo mẹ, na aihọn nido yọ́nẹn dọ hiẹ wẹ do mi hlan, bo sọ yinwanna yé, yèdọ dilé hiẹ yinwanna mi dó” (JOHANU 17:22-23). Yé mẹhe mọ vọ́ji nugbo lẹ kẹdẹ wẹ sọgan tindo dọpọ́n dopoyínyín wiwé he tọn. To awà de ji, mí mọ hlan dopoyínyín Klisti po Agùn Etọn po tọn, to awà awetọ ji, mí mọ hlan dopoyínyín aihọn blébu tọn he ma sọgbè hẹ Biblu to agùn Lomu tọn mẹ. Omẹ dopodopo dóna dè hlan ede agùn he tọn ewlọsu na yín.

Ohóta 28
OPÒDO VIVỌNU LẸ TỌN
PO NÚDABLA OSỌHA 666 LỌ TỌN PO

Mẹde ma sọgan mọdona lé e bọawu dó na susu to yẹwhenọ lẹ mẹ nado gbẹ́kọ nukọnyìyì otànhó lẹ tọn go bo sọ nọ jó yé do. Jiwheyẹwhe kẹdẹ wẹ mọdona yín e yín dọ yé nọ jlo bo nọ sú nukun yetọn lẹ kavi yé ma jlo nado dindona nugbo lọ. Sọn asiko Kọnstantẹn tọn mẹ, yèdọ sọn bibẹ́nu agùn ahọludu Lomunu tọn he yín ojlẹ nukọnyìyì tọn, wẹ yè ṣẹ̀ hódọ do otànhó agùn tọn go titegbe. Sọn owhè kanwe-kò atọ́ntọ do jẹ widopotọ mẹ, Sesali po aṣẹpatọ nọ dè Papa lẹ po sọawúhia. Sọn whenẹnu, ojlẹ nukọnyìyì mẹhe yè nọ ylọ dọ yẹwhenọ lẹ tọn sọawúhia bọ yé sọ yí onú lẹpo hẹn to alọ yetọn lẹ mẹ.

Yè wlán to owé he yín: B. Harenberg, Chronik der Menschheit, pg. 287 mẹ, dọ, “Nado glọ́nalina mẹjizinnọ otògán he yín Janman-Lomunu tọn podọ na ahọvi Lomunu tọn to didè Papa lẹ tọn mẹ, Papa Nikolausi II (awetọ) degbè gbọn osẹ́n he zé ovòdidè to alọ yẹwhenọzọ́n lẹ tọn dali to Juwáyìzángbè to opli yẹwhenọ lẹ tọn mẹ to owhè fọtọ́n e lán kande-fọtọ̀nnukun-ẹnẹtọ (1059) tọn mẹ.” Sọn whenẹnu wẹ Papa lẹ lẹzùn aṣẹpatọ huhlọnnọ aihọn lẹpo tọn, na yé tindo huhlọnnọ susu gedegede he to búdina lọnzòdomẹ. Ehe lọ ma ko pé gba. Dinvie, yè degbè onú lẹpo tọn na dagbe agùn tọn. To vivọnu, e ma yín Sesali lẹ po aṣẹpatọ lẹ po wẹ nọ dè Papa lẹ gba, adavo dọ Papa lẹ nido nọ dè aṣẹpatọ lẹ.

To owé he yín: B. Harenberg, Chronik der Menschheit, pg. 288 mẹ, yè wlán dọ, “Lomu, osùn atọ̀ntọ, owhè fọtọ́n e lán kande-gbàntọ́ntọ (1075) tọn mẹ. Gbèdide Papa lẹ tọn. To ehe yè nọ ylọ dọ gbèdide Papa lẹ tọn mẹ, to opli agùn tọn he yè basi to azán afín tọn gbè, Papa Gleguwa VII (ṣinawetọ) degbè dọ biṣọpu Lomunu tọn lẹ ni lẹzùn aṣẹpatọ agùn aihọn lẹpo tọn he matindo opòdo. Papa kẹdẹ wẹ tindo jlọjẹ nado zé gbaja aṣẹpipa tọn do awù yetọn lẹ go bo sọgan dè ahọlu lẹ sọn azinpò yetọn lẹ ji, bo sọ sọgan tú yé dote sọn alẹ̀nùnù whiwhlé tọn he yín ahọlu wàzọ́n mawàdódó tọn bọ mẹdepope ma sọ sọgan dawhẹ̀ na yé.” Etẹ wẹ aihọn politikinọ he po agùn huhlọnnọ he po tindo to opọ́ po Agùn Jesu Klisti tọn po, kavi lilá owẹndagbe Etọn tọn po Ahọludu Jiwheyẹwhe tọn po? Aṣẹpatọ lẹpo, yèdọ yín e yín to avọ̀ otòvi lẹ tọn mẹ kavi to azọ́nvọ̀ mẹ, ko tindo ahọludu yetọn titi lẹ kẹdẹ.

Yè dè Papa lẹ to azọ́nwhé dahodaho he yé ko dádai hlan yédelẹ mẹ. Whenẹnu wẹ yè zé yé do aisintẹn daho he yín (Sedia gestatoria) lẹ mẹ bo sọ nọ yín lilá pé. Dinvie, aihọn lẹpo nọ pọ́n hlan yé bo sọ nọ mọ alọgọ́ yetọn lẹ po dagbewà po, po whẹ̀yídọ yetọn po yí sọn yéde. Eyín yè ko dó e bọ yè ma dohia to lalo mẹ dọ to agùn aihọn he tọn lọ mẹ, núdepope matin he kọ̀ndopọ́ hẹ Owé Wiwé lẹ gba; bé yè sọgan yí ehe whlá do gbẹtọ lẹpo, ehe mẹ yè lẹzùn ylando hlan Jiwheyẹwhe te? To ofi, mí ma to whẹ̀gbledo omẹ susu he tin to agùn aihọn he lọ tọn mẹ, kavi Papa mọhunkọ tọn di gbẹtọ gba, adavo zédai yetọn po zinzán yetọn lẹ po to agùn lọ mẹ. E dóna yín gbèdena nado dohia yín e yín dọ mí ko biọ oklọ daho de mẹ kavi bo dánúdai to otànhó gbẹtọ lẹ tọn mẹ, e sọgan yín to mayọ́nẹn mẹ.

Kẹdẹdi whenu Biblu tọn lẹ, dinvie wẹ mí pannukọn avùn gbigbọ mẹ tọn daho lọ. To whelẹponu, mẹsusu tin bo ko dọhó do ohóta otànhó agùn tọn he ji. Dọtẹ Matẹn Lutẹ ko dọhó titegbe to azán etọn lẹ mẹ jẹagọ̀do zinzán Papa lẹ tọn. Didè ohógbè etọn lẹ tọn ma sọgbè hẹ asiko mítọn dinvie tọn, podọ enẹwutu wẹ míwlẹ to vẹvẹ to otẹn etọn mẹ. To ewọ mẹ, agùn awelẹ hòavùn sinsinyẹn pannukọn yénọzo lẹ, yèdọ Plọtẹstannọ lẹ po Katolikinọ lẹ po. Ewọ ma hẹn onú lẹ do awubibọ mẹ bo yín yiylọ nugbonugbo gbọn Jiwheyẹwhe dali nado zé ogbè etọn daga to ninọ̀mẹ yẹwhegán Alẹ̀nù Hóhó mẹ tọn lẹ godo gba.

To ohó nukọn tọn etọn hlan yẹwhenọ Daniẹli mẹ, to Biblu winwlán Awetọ whenu, é wlán dọ, “File wẹ oyẹ Papa tọn nugbo he tin to awhágbè aṣẹpipa ylankan etọn tọn mẹ dọ, agùn lẹpo po ofin lẹpo po nido yín mẹdawhẹ̀na gbọn ewọ dali, ṣigba mẹde matin nado dawhẹ̀na ewọ gba. Po Kapi.Solite po: Kẹdilé owhè to aga na osùn dó, mọkẹdẹ wẹ Papa tin to aga na ahọlu lẹ dó. Fidepope aṣẹ̀pipa tin te, huhlọn tin finẹ nado paṣẹ̀, omẹ he pò lẹpo dóna sètónu… Whenuena Papa klọ alindọn susu biọ olọnzòdomẹ, mẹde matin nado dọmọ, ‘etẹ wẹ hiẹ to wiwà?’ Ehelẹ pó ma yín núpinplọ́n kẹdẹ gba, ṣigba e yín bibasi to wiwà mẹ: Na ahọlu lọ ma yín ahọlu gba, ṣigba Papa lọ wẹ é na zé ede whèna kẹdẹdi azọ́nvi de podọ po ojlọjẹ etọn lẹpo po nado donùnùgona afọ etọn. Enẹ wẹ Pita wiwé dọ to Owé 2 Pita 3:3 tọn mẹ, dọ, yé na wá po ovlẹ po to azán godo tọn lẹ mẹ, bo na to zọnlinzin to ojlo yéde tọn lẹ mẹ. To ehe mẹ, é tùnmẹ ohó Daniẹli tọn to owé DANIẸLI 11:36 tọn mẹ, dọ, ‘Ewọ nasọ nọ zé ede daga, bo sọ nọ hẹn ede klo to yẹwhe lẹpo ji, bo sọ nọ dọhó onú jawujawu lẹ tọn do Jiwheẹwhe yẹwhe lẹ tọn go: ewọ nasọ mọdagbe kaka hòmẹgble do yín hinhẹn lódo; na enẹ he yè dótana na yín wiwà.’

Enẹwutu wẹ Papa lọsu do ná ohia ewlọsu tọn, na é to gigopana ede to diho helẹ mẹ, bo to didọ, dọ ewọ na yìji hú whlẹngantọ. Owé Wiwé wẹ dóna hẹn ẹn ṣẹ̀ to ofin etọn ji nado dègbena gigo etọn. Ṣigba e na yín alenọ dọ ewọ mẹhe to yinyàn mẹhe yè wle gbọn ohódọ jẹagọ̀do é go dali to ojlẹ de mẹ kẹdẹdilé Owé Wiwé dọ dó; é hòdẹ̀do yé, bo gblewhẹ̀do yé, bo fiọ yé kẹdẹdi mẹhe jẹagọ̀do yise etọn bo sọ yín ovi Lẹgba tọn lẹ, bo to bibasi egbésọ-egbésọ. Dinvie, omẹ etọn lẹ to awhádo podọ to whelẹponu dọ agùn, yèdọ Papa tin to aga na Owé Wiwé. Enẹ wẹ nado dọ núhe Daniẹli tùnmẹ dọ, ewọ na dọhó onú jawujawu lẹ tọn jẹagọ̀do Jiwheyẹwhe yẹwhe lẹ tọn go. …

Mẹplántọ ylankan he pò bo dohòmẹkẹ̀n Ohó Jiwheyẹwhe tọn lẹ wà ẹ to mayọ́nẹn mẹ. Ṣigba ewọ wà ẹ to wuntuntun mẹ bo sọ ylọ Owé Wiwé lẹ po Ohó Jiwheyẹwhe tọn po gbọn ehe dali é jlo nado yín aṣẹpatọ daho bo sọ gblewhẹ̀domẹ kẹdẹdilé núplọ́nmẹ Lẹgba tọn to fie é jlo podọ whenuena é sọ jlo dó. Enẹwutu wẹ é do jó ede na yè nido nọ ylọ ẹ dọ, yẹwhe aigbanù tọn, yèdọ Jiwheyẹwhe yẹwhe lẹ tọn, Oklunọ oklunọ lẹ tọn, Ahọlu ahọlu lẹ tọn, e ma yín wiwé de kẹdẹ gba ṣigba bo tin to Jiwheyẹwhe mẹ kavi yẹwhe-gbẹtọ, dilé Klisti Lọsu yín Jiwheyẹwhe podọ gbẹtọ dó, vikali mẹhe tọn é jlo nado yín bo sọ zé ede daga hú I.

Podọ ga, to Owé 2 TẸSALONIKA 2:3-4 tọn mẹ, Mẹwiwé Paul dlẹnalọdó ohó Daniẹli tọn, dọ: Yè na do gbẹtọ ylandonọ lọ hia, yèdọ ovikún vivà tọn lọ, mẹhe jẹagọ̀ bo sọ zé ede daga hú núhe yè ylọ dọ Jiwheyẹwhe lẹpo, kavi ehe yè nọ sẹ̀n, bo sinai to tẹmpli Jiwheyẹwhe tọn mẹ bo sọ to ede dohia dọ ewọ wẹ Jiwheyẹwhe. Na núdepope matin ehe sọgan zé ede daga hú Jiwheyẹwhe po Whànpẹ Etọn po, adavo ehe jẹagọ̀do Jiwheyẹwhe he yè nọ ylọ, bo nọ dọyẹwhehó Etọn, bo sọ nọ doyẹyigona Ẹn, nado dọ, yèdọ jẹagọ̀do Ohó Jiwheyẹwhe tọn po sinsẹ̀n bibasi hlan Jiwheyẹwhe po go…

To ofi, dawe ylandonọ lọ podọ ovikún vivà tọn lọ matùnmẹ dọ, ewọ yín ylandonọ hlan ede bo sọ dọ̀n, kavi “privatus”, yèdọ ylandonọ hlan ede gba, ṣigba to gbaungba, yèdọ mẹhe plán omẹ he pò lẹ bọ yé hodo é to ylando po dindọ̀n po mẹ. … Azọ́n Papa tọn ylandonọ he ko yín wiwà to ninọ̀mẹ awe ji.

Tintan, na é hẹn onú yọ́yọ́ devo lẹ biọ sinsẹ̀n di ehelẹ, “mausim” he yín ojlẹ sẹnibibasi tọn, po ojlẹ homẹhùnhùn tọn po, po osìn wiwé po, po sinsẹ̀n bibasi hlan mẹwiwé lẹ po, podọ yè ni yì hútò, gbèdide lẹ po hùnzinzọn po, po sinsẹ̀n bibasi po, nùbibla lẹ po owhè lẹ po, po onú mọhunkọtọn lẹpo po. Gbọnvo na enẹlẹ, é dotukla bo sọ zánnùdo sinsẹ̀n nugbo lọ po Ohó Jiwheyẹwhe tọn po, po yise po, bo sọ hẹn kọnmiọnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn wá, po onú devodevo lẹ po.

Awetọ, é hòhùwhẹ Yisenọ lẹ po osẹ́n susu gedegede po, ehe dali é dá oylan dai to ofie Jiwheyẹwhe majlo ylando te; nado sẹsinwhena é flú susu to núdidá Jiwheyẹwhe tọn lẹ mẹ, yèdọ to ofie é jlo podọ whenuena é jlo. To mọ wiwà mẹ, yè nọ hia mẹdepope he nọ dù bọta po azin lẹ po, po fromage po, po oyìnnọ po, po olan po dọ ylandonọ, ṣogãn Jiwheyẹwhe ko jó núhelẹ hlan mí vọnu nado yín ayajẹnọ to wiwé mẹ, matin ylando. É sọ nọ flú ojlẹ lẹ po azán lẹ po gbọn ylando dali, to ofie é jlo podọ whenuena é jlo, enẹwutu mí dóna blánù bo sọ dù owhè lẹ. Na núdùdù alọpãlọpa lẹ tọn to asiko dopolọ mẹ, yèdo to akla akuẹ gegenu dùdù po ovện nùnù po mẹ, é ko dọ dọ mí yín ylandonọ to whenuena mí to dùdù.

Podọ ga, é sọ flú sinsẹ̀nhọ̀ lẹ po núzinzán he é ko lẹ̀wé lẹ po dọ, mẹdepope ma na sọgan dóalọ osé kavi atin de go, nado dọ agbà lọ po núzinzán he tin to agbà lọ ji lẹ po go. E yín onú huhlọnnọ de dọ sunnu he yè ma dè nado yín agùnvi de ma sọgan dóalọ kọfo de, kavi núzinzán sika tọn de, kavi ehe yè ma degbèna de go gba. Whenuena yè to na klọ ẹ, yè ma sọ degbè dọ ni yín bibasi gbọn yọnnu he nọ wàzọ́n to sinsẹ̀nhọ̀ mẹ lẹ kẹdẹ dali gba, na yẹwhenọ lẹ dóna klọ ẹ jẹnukọn: osẹ́n pipé lọ wẹ yín dọ ylando tin to kọfo lọ mẹ… Dogọ́ alọwle he yín zizédai gbọn Jiwheyẹwhe dali dóna yín ylando, whenuena eyín bibasi gbọn asiko he yè ma degbè etọn dali. Podọ adọzán dóna yín fuflú to ylando mẹ to whedepopenu he é jlo.

Yè wlán to owé he yín: M. Luther, Bibel, II. Ausgabe, pg. 836 tọn mẹ, dọ, “… Núdepope matin he yè jódo to onú he yè plọ́ jei lẹ mẹ gba, é nasọ to nukọnyì to gbèdide atọ̀ntọ Jiwheyẹwhe tọn he yè basi to titò gbẹ́pipli lẹ tọn mẹ, yèdọ é ma gbẹ́ alọwle kẹdẹ na yẹwhenọ lẹ gba, ṣigba bo to nùzàn ga, bo to yẹyidè sọn omẹ go, bo to mẹgbẹ́dai bo sọ to vivàsúdo, na yè nido do é hia di mawé, agbasalannọ, onú dihonọ to ofie mẹde ma sọgan sẹ̀n Jiwheyẹwhe te. To mọ wiwà mẹ, é ma yọ́nẹn dọ Jiwheyẹwhe ko dona alọwle, bo ylọ ẹ dọ alẹ̀nùnù Etọn po homẹhùnhùn Etọn po, bo degbè gbọn jonaylando dali dọ, yè ni hẹn adọ́zán do wiwé mẹ podọ do yẹyi mẹ, podọ to enẹ mẹ, yè ma to na hia wantúntún ylankan agbasa tọn jẹ gba. Enẹwutu, klisti godo tọn dóna hòdẹ̀do núhe Jiwheyẹwhe dona, bo klán núhe Jiwheyẹwhe bládopọ́ do vòvo, bo dọ vlẹko do núhe Jiwheyẹwhe to pipa go: To popo lẹpo mẹ, nado zé ede daga bo jẹagọ̀do núhe Jiwheyẹwhe wà lẹpo, bo plọ́ bo sọ vàsúdo. Papa ma degbè na alọwle wiwé mọtọnhunkọ, kavi na e nido sọawúhia kẹdẹ gba, ṣigba na ewọ jlo nado nọ mẹdekannu bo ma jẹagọ̀do núhe é jlo, bo matin to mẹdepope glọ kavi yín blibla po mẹdepope po gba.”

To owé he yín: O. Markmann, Endzeit, Entrückung, Antichrist, pg. 62 tọn mẹ, dọ, “To ohógbè kọ̀ndopọ́ tọn mẹ hẹ Biblu he yè dọ gbọn Buṣina dali, yè wlán ehe dọ: ‹‹Tùnmẹ he dọ, dọ Papa na yín agọ̀jẹdo-Klistigotọ, yín aṣẹpipa he tọ́nsọn agùn Plọtẹstannọ hóhó lẹ mẹ bo sọ yín zinzán to zédai yetọn lẹ mẹ gbọn agùn vọjlado tọn dali to otò Flansi tọn mẹ, … ma dóna yín zizédaga to ota Plọtẹstannọ lẹ tọn mẹ gba, na to pinpọ́n mẹ, enẹ ko tin hóhó jẹnukọnna vọjlado to owhè kanwe-kò donu ṣinẹnẹtọ mẹ… podọ gbọn owhè kanwe-kò lẹpo mẹ kaka jẹ whenuena Lutẹ sọ vọ́ ẹ dọ.››

Godo he mí ko zé ehe jlẹdo Owé Wiwé lẹ go, to wiwà mẹ e yín domọna hézéhézé dọ, yè kẹalọyí onú lẹpo bọ yè diọ núyiwà sinsẹ̀n tọn lẹpo. Sọn yise nugbo “… ehe yè ko yí hlan mẹwiwé lẹ whladopo” (JUDA 1:3) lọ mẹ, núdepope ma sọ yín pipòdai gba. Whedepopenu he yè jlo nado dá zédai de, yè dóna zé Ohó lọ do apádopo whẹ́. Whẹpo yè nado dá núplọ́nmẹ yọ́yọ́ de, núplọ́nmẹ nugbo Biblu tọn ma sọ tin to ofi nẹ gba. Hlan ehe, mí tindo whẹ̀jijọ nado zé Owé Wiwé lẹ jlẹdo gbèdide núdidá mẹde titi tọn lẹ go. Na pọ́ndego de podọ kẹdẹdilé mí ko dọ dó, dọmọ, “Mẹde ma hẹ́ aga yì olọn, adavo mẹhe jẹte sọn olọn, yèdọ Ovi gbẹtọ tọn lọ” (JOHANU 3:13). Yè dọhó nugbo Jiwheyẹwhe tọn he yè ma dóna mọdona jẹagọ̀ hézéhézé, gãnṣo zédai he yín dọ yè zé Malia to agbasalan mẹ yì olọn yín didọ jẹagọ̀do Ohó Jiwheyẹwhe tọn go. Bé mí ma dóna sọgbè hẹ Jiwheyẹwhe bo mọ́ gbèdide Papa tọn lẹpo, bo sọ nọ pọ́n yé di agọ̀jẹdo-Klistigotọ, na yé jẹagọ̀ nugbo do núplọ́nmẹ Klisti tọn lẹ go?

Gbèdide he yín dọ, “Mẹdepope he matindo agùn kẹdẹdi onọ etọn ma sọgan tindo Jiwheyẹwhe di Otọ́ etọn gba!” ko hẹn obú jẹ gbẹtọ lẹpo ji, kẹdẹdilé yè dá gbẹtọ nado nọ̀ kọ̀ndopọ́mẹ hẹ Jiwheyẹwhe. Núṣiwà de wẹ ehe yín to vlẹkẹsi de mẹ to whenuena yè plọ́nmẹ dọ, Klisti wẹ dó agùn Katoliki tọn lọ ai bọ omẹ lẹpo yín Katolikinọ, yèdọ Malia lọsu ga. Otànhó agùn tọn lẹpo ko do nukọnyìyì dinvie tọn lẹ hia. To owhè kanwe-kò Yisenọ tintan lẹ tọn mẹ, gbẹ́pipli agùn Katoliki Lomunu lẹ tọn de matin, kavi devo depope matin dilé mí ko dohia dó to owé he mẹ gba. Asiko he jẹnukọnna apọsteli lẹ mọdona ninọ̀mẹ yise alọpãlọpa lẹ tọn ṣigba bo ma yín agùn he yè kọ̀ndopọ́ kẹdẹdilé e sọawúhia dó sọn azán Kọnstantẹn tọn lẹ mẹ gba. To ojlẹ nẹ mẹ, Papa lẹ matin, yẹwhenọ lẹ matin, kavi onú mọtọnhunkọ lẹ gba. To awubla de me, yèdọ agùn Plọtẹstannọ lẹ tọn ma payi to núdodindin yetọn lẹ mẹ to owhè kanwe-kò he wáyì lẹ mẹ bo hẹn yé go gba. Eyín ayido ego dọ ohóta he nọ sọawúhia to whelẹponu kavi lala. E sọgan yín linlẹn dopoyínyín tọn de, nugbo nukunhunhun ma yín linlẹn Yise tọn de gba, yèdọ awubla de wẹ. Plọtẹstannọ lẹ klán sọn agùn Katolikanọ lẹ tọn mẹ po kàndeji de po nado yín agùn Jesu Klisti tọn, ṣigba yé ma yígbè na awufiẹsa lọ podọ nado zinzọnlin to hinhọ́n Yisenọ tintan lẹ tọn ji gba. Ehe yín didọ taidi tasọdona podọ di onú ylankan de to asiko he wáyì lẹ mẹ.

Dinvie aṣẹpipa Papa lẹ tọn to yédelẹ dohia taidi núyọ́nnanọ di Pita podọ biṣọpu lẹ di apọsteli lẹ, ṣigba etẹwẹ yé yín to nugbo de mẹ? Onú de matin he yè ylọ dọ aisintẹn Pita tọn to Jelusalẹm mẹ kavi to Lomọnu mẹ gba. Dogọ́ onú de matin he yè ylọ dọ aisintẹn tintan Pita tọn gba. To núplọ́nmẹ apọsteli lẹ tọn he yè basi opli etọn to Jelusalẹm mẹ, Jakọbu tẹdẹ́ do e ji hézéhézé to whenuena Pita po Banabas, po Paul po dọhó godo, Jakọbu sẹsinwhena onú lẹpo gbọn pinplánmẹ Gbigbọ Wiwé tọn dali kẹdẹdi Ohó dọdai tọn (OWALỌ 15:13). To afọ etọn 28 mẹ, mí hia dọ, “Na e sọ yọ́n to nukun Gbigbọ Wiwé tọn mẹ, podọ to nukun mítọn mẹ ga…” Jiwheyẹwhe to whelẹponu nọ yí omẹ he É jlo, whladopo hlan omẹ he podọ hlan asiko devo mẹ, yèdọ omẹ devo. Aliho delẹ tin ehe mẹ Pita kavi Paul po omẹ devo he pò lẹpo po yín zinzán gbọn Oklunọ dali te. Onú dopo gê he yè ma yọ́nẹn, wẹ yín omẹ he to aga. Linlẹn ehe lọ wá aga to oglọ domọnanú mẹde titi tọn de tọn dali, ṣigba bo tindo dódònu Biblu mẹ tọn de.

Papa lẹ do yédelẹ hia nado yín vikali Klisti tọn, ṣigba to Biblu mẹ onú mọtọnhunkọ de matin gba. Yé to yédelẹ ylọ dọ biṣọpu he to aga lẹ, ṣigba onú mọtọnhunkọ lẹ de matin to Ahọludu Jiwheyẹwhe tọn mẹ gba. Apọsteli Pita to alọdlẹndó Klisti, e ma yín Papa gba to whenuena é wlánwé dọmọ, “Na mì ko taidi lẹngbọ he búali, ṣigba dinvie mì to lilẹ́gọ̀ do lẹngbọhọtọ lọ de po Biṣọpu alindọn mìtọn lẹ tọn po” (1 PITA 2:25). Papa nọ ylọ yédelẹ dọ Lẹngbọhọtọ Daho. Na wẹ ehe sọgan yín linlẹnpọ́n dó? Na Klisti tọn wẹ mí hia dọ, Ewọ wẹ Lẹngbọhọtọ Dagbe he zé Ogbẹ̀ Etọn liai na lẹngbọ Etọn lẹ (JOHANU 10), dogọ́ Ewọ wẹ Ota Agùn Etọn tọn (EFESUNU 5:22). Fie wẹ ota devo tọ́nsọn? E sọgan yín to agùn Papa lọsu titi tọn mẹ ṣigba bo ma yín to Agùn Jesu Klisti tọn mẹ gba.

To osi de mẹ, aihọn lẹpo nọ ylọ Papa dọ, “Otọ́ Wiwé”. Owé Wiwé degbè dọ, “Mì sọ ylọ mẹde otọ́ mìtọn to aihọn mẹ blo: na omẹ dopo wẹ Otọ́ mítọn olọn tọn” (MATIU 23:9). Gbẹtọ mliyọn susu to nùzán do Jiwheyẹwhe go kẹdẹdilé yè to zinzán ohógbè he jẹ dọ yé ni zán hlan Jiwheyẹwhe ṣigba bo to zinzán hlan gbẹtọ de. Fie wẹ Otọ́ Wiwé lọ te? Olọn mẹ wẹ É tin te kavi Lomu? Otọ́ ovi Jiwheyẹwhe tọn lẹpo tọn tin to olọn mẹ. Donanọ wẹ Oyín Wiwé Etọn ni yín!

Mẹhe tindo tẹnmẹ he jẹ to agùn mẹ lẹ nọ yín mẹdoyẹyigona bo sọ nọ sẹ̀n. Mẹde ma sọgan yín awuwhànnọ pannukọn yé, kẹdẹdi Owé Wiwé yé na dọ hlan osé po osó lẹ po, dọmọ, “Yé sọ to didọ hlan osó daho lẹ, po osé lẹpo, dọ, họ́ jẹ mí ji, bo yí mí whlá sọn nukun ewọ he sinai to ofi lọ ji tọn mẹ, podọ sọn hòmẹgble Lẹngbọvu lọ tọn mẹ” (OSỌHIA 6:16).

Agùn Katoliki Lomunu tọn ko hẹn aihọn lẹpo yise dọ, zédai wiwé de wẹ ewọ yín to aigba ji, nado dọ, dọ, agùn he Klisti hẹn wá ayi mẹ, yèdọ ehe kẹdẹ mẹ wẹ whlẹngan tin te. Enẹ ma yín nugbo gba. Ohógbè he jẹagọ̀do otànhóhó owhè kanwe-kò donu atọ̀n he ko jẹnukọn lẹ tọn to ojlẹ Yisenọ tintan lẹ tọn mẹ. Mọkẹdẹ wẹ agùn pipli depope ma yín didóai gbọn Klisti dali bo ma sọ sọgan whlẹnmẹ gba. Sọn asiko núvọjlado tọn mẹ wẹ núplọ́nmẹ alọpãlọpa helẹ sọawúhia gbọn agùn vòvo lẹ dali. Dinvie, yè ma táhinhọ́n do kọ̀ndopọ́ po núplọ́nmẹ nugbo lọ po, po wiwà lẹ po ji gba adavo nado kọ̀n yé mẹhe jlo nado yín dopo lẹ dopọ́ to maho núplọ́nmẹ yetọn lẹ pọ́n. To gblagbla nukọnyìyì helẹ tọn mẹ, Jesu Klisti gbẹ́sọ to Agùn Etọn dóai. É ylọ yé jẹgbonu sọn akọta lẹpo mẹ, podọ sọn ogbè lẹpo mẹ gbọn gbèdide Wẹndagbe Madopòdo Ewlọsu tọn dali. Yé mẹhe nátó ogbè Etọn lẹpo dóna tọ́njẹgbonu bo na yín hinhẹn wá titò mẹ nado dèafọ po Ohó Etọn po to dọpọ́n pipé de mẹ po Agùn Klisti tọn po jẹ gigo azán kọlilẹ́wá Etọn tọn whenu.

Agùn Jesu Klisti tọn ma yín adọkunnọ to onú aihọn tọn lẹ mẹ gba. É matindo sika kavi fataka kẹdẹdilé Pita dọ dó to whenẹnu gba, ṣigba Agùn lọ yín adọkunnọ to gbigbọ mẹ. Satani do adọkun aihọn he tọn lẹpo hia Jesu. Ṣigba Jesu gbẹ́, na Ewọ yọ́nẹn kẹdẹdi opagbè lọ dọ, Ewọ na wá dùahọlu na ahọludu aihọn lẹpo tọn. Podọ to ehe mẹ, mí mọ agọ̀jẹdo-Klistigo. Otànhó gbẹtọ tọn yín núgbọnvo mlẹnmlẹn matin Papa lẹ gba. Enẹwutu wẹ vọfọ́n basi tọ́ de mado tin, bọ awhàn susu do tin po hòmẹkẹ̀n lẹ po, podọ gbẹtọ mliyọn susu wẹ yè hù. Afànumẹ lẹ gọ̀ do nọtẹn yetọn lẹ mẹ. Mẹhe yè ylọ dọ devizọ́nwàtọ lẹ wleawuna ali núnámẹ tọn.

Akuẹdidó yetọn ma sọgan plá adọkun Vatikan tọn gba. Mẹdepope he mọ adọkun he tin to boṣiọ pipa he yè nọ ylọ dọ Mẹwiwé Pita tọn kọ̀n to whenuena ewọ mọ bọ yè dóaṣọ̀na ẹn po sika po, po zannu akuẹgegenu lẹ po, po pali lẹ po (OSỌHIA 17:4) po onú núzinzán akuẹgegenu he pò lẹpo. Enẹwutu wẹ aihọn lẹpo do nọ ylọ Lomu dọ otò wiwé de. Mẹdepope he wá agahúnjlẹtẹn aihọn lẹpo tọn to otò Lomu tọn mẹ, na pé (Banki Gbigbọ Wiwé tọn) he yè ylọ to ogbè Lomu tọn mẹ dọ, “Banco di Santo Spirito”. Adọkun susu helẹ matin to owhé gbẹtọ Katolikinọ lẹ tọn gbè gba, adavo to sinsẹ̀nhọ̀ Vatikan tọn mẹ.

Agùn Katoliki Lomunu lẹ tọn wẹ yín huhlọn he to azọ́nwà to politiki po agùn pã lẹpo po mẹ to núyiwà dopodopo mẹ, bo sọ yín mẹjizinnọ yèdọ gbọn gbèdide osinọ mẹhe hodo Jesu lẹ tọn dali. Agùnvi yetọn lẹpo ko tindo ninọ̀mẹ pinplán yetọn lẹ glọ. Yé yín mimọ to ogán lẹ mẹ, to azọ́nwhé vòvo lẹ mẹ, to oplọ́nyìji-alavọ lẹ mẹ, to ajọ́wàtẹn lẹ mẹ, to dotowhé lẹ mẹ, to owéhọ́ yọpọvu lẹ tọn mẹ, podọ owéhọ́ devodevo lẹ mẹ ga… Yé hòavùn titegbe na agùn Katoliki Lomunu lẹ tọn di agùn ahọlu tọn. Yé wẹ yín hónámẹtọ podọ núwlántọ núhe yè ko wlán dogbọn politikinọ Whèzẹtẹn tọn po Whèyihọ̀ tọn lẹ po dali. Onú winwlán Katoliki tọn he yín, “Opus Dei” tin to ofi lẹpo. Podọ ga, hlan Plọtẹstannọ po kọ̀ndopọ́nọ lẹ po. Kẹdẹdilé e ko tin to hóhówhenu, yèdọ dinvie ga, ohógbè de yín zinzán dọ: Opòdo wẹ na do ninọ̀mẹ dopodopo hia.

Ṣogãn agùn Katoliki tọn nọ dọ, dọ whlẹngan wá gbọn Katoliki kedẹ dali, bọ agùnvi etọn lẹ gbẹ́sọ to aigba lẹ̀wézòmẹ tọn ji to okú yetọn godo, ṣogãn yé yín máhẹtọ to kọnmiọnnu azinzọ̀nnọ lẹ tọn mẹ to gbẹ̀whenu yetọn, bọ yé ma sọ kẹalọyí whlẹngan. Bé nẹmunẹmu wẹ whlẹngan he agùn he ko námẹ to whenẹnu? Yèdọ sinsẹ̀n bibasi hlan oṣiọ lẹ tin. Ṣigba to Biblu mẹ, núdepope ma yín mimọ dogbọn ehe dali gba. To oṣiọditẹn, yè nọ dọ hlan oṣiọnọ lẹ dọmọ, “E hẹnhòmẹhùn Oklunọ nado zé nọvisunnu mítọn kavi nọviyọnnu mítọn do gigo mẹ.” Onúwinwlán he tin to osé oṣiọditẹn tọn go to didohia dọ, “To ofi, gbọjẹ to jijọho mẹ…”, kavi “Gbọjẹ to Jiwheyẹwhe mẹ…” Ṣigba to sinsẹ̀n bibasi hlan oṣiọ lẹ whenu, yè nọ dọ, dọ e ma hẹnhòmẹ Oklunọ tọn hùn nado zé oṣiọ lọ do gigo Etọn mẹ gba, ṣigba é dóna tọ́ngbọn lẹ̀wézòmẹ dali whẹ́. Mẹdepope he yín awujinọ do linlẹn he ji dóna yọ́nẹn dọ núde to finẹ bo ma sọgbè gba.

Jesu Klisti kànbiọ yé to whenẹnu dọ, “Baptẹm Johanu tọn, olọn mẹ wẹ e tin sọn, kavi sọn gbẹtọ lẹ de?” (LUKU 20:4). To egbé, É sọgan kànbiọ ga dọ, “Bé vọjlado po vọfọ́n he bọdo e go lẹpo po, olọn mẹ wẹ yé tin sọn, kavi sọn gbẹtọ lẹ de?” Whenẹnu owékantọ lẹ matindo gblọndo de na ohókànbiọ he gba. Nẹmunẹmu wẹ owékantọ egbé tọn lẹ? Ogblọndo tẹ wẹ yé sọgan ná? Ode matin ehe yé sọgan ná gba! Ohùn mẹhe yè hù lẹpo tọn na dọhó to Whẹ̀dazángbè jẹagọ̀do nukọntọ agùn whẹndo he dọ̀n agùn Plọtẹstannọ lẹ tọn do godo sọn agùn-onọ Lomunu tọn lọ mẹ, yèdọ mẹhe jó ogbẹ̀ yetọn na Biblu he nido sọgan yín hihia bọ nugbo he tin to É mẹ lẹpo sọawúhia hézéhézé to zògbantin ji. Otànhó agùn tọn daho po ehe tin dinvie to alọnu-alọnu po yín oklọ titegbe de. To owhè pẹde he ko wáyì lẹ mẹ, ehe yè nọ ylọ dọ, zédai Nisene tọn hẹn ohógbè he, dọmọ, “… to ota ji, agùn wiwé apọsteli lẹ tọn” ṣigba to dinvie yé nọ hia dọ, “… agùn wiwé Katoliki tọn podọ apọsteli lẹ tọn”.

Mẹnu wẹ dawe he lọ sọn onú pinpọ́n Owé Wiwé tọn mẹ, mẹhe aihọn lẹpo to pinpọ́n hlan bo sọ dọhó hlan Malénu fọtọ́n donu kanwe-atọ́n to bọluhòtẹn to otò Casablanka tọn mẹ, mẹhe dona bokọnọ de to otò Abijan tọn mẹ, bo sọ dọhó to opli ONI tọn ji to otò Niwu Yọki tọn mẹ kavi to Oplitẹn Agùn Aihọn lẹpo tọn mẹ to otò Geneva tọn mẹ podọ to ohódọtẹn Elopianu lẹ tọn mẹ to otò Stlasbọgu tọn mẹ, mẹhe yè yọ́nẹn gbọn aihọn lẹpo mẹ bo sọ dlá otò Skandinavianu lẹ tọn pọ́n, eyín yè ma tlẹ kẹalọyí?

Azọ́nwhé po huhlọn he kọ̀ndopọ́ hẹ yé lẹ po yín alọdlẹndó to Owé Wiwé mẹ, to ota ji, yèdọ to Owé Osọhia tọn mẹ. Alọdindlẹn he magbọvọ he lọ yín zinzán to osọha núọtọ̀n-kande-kòatọ́n e lán dopo (666) mẹ (OSỌHIA 13:17-18). To finẹ, yè dọ hlán mí hézéhézé dọ, “… na sọha gbẹtọ de tọn wẹ: sọha etọn sọ basi núọtọ̀n-kande-kòatọ́n e lán dopo.” Osọha he lọ sọgbè hẹ oyín dawe he lọ tọn to ogbè Latẹn tọn mẹ, ehe yè ma sọgan zán hlan omẹ devo de to aigba ji, dọ, “Awúsọhia Ovisunnu Jiwheyẹwhe tọn tọn”, he tùnmẹ dọ,

(MẸHE YÈ DIỌ DO TẸNMẸ OVI JIWHEYEWHE TỌN TỌN MẸ)

V I C A R I V S   F I L I I   D E I

5+1+100   1+5      +1+50+1+1+500 +1   =  666

To nugbo de mẹ, e ma yín gbọn núṣiwà dali wẹ aṣẹpatọ Lomunu tọn lẹ zán ohógbè he yín “LATIN REX SACERDOS”, ehe tùnmẹ dọ, “Ahọludu yẹwhenọ Latẹn tọn” gba. Kosi Lomu tọn lẹ diọ ẹ do Lomu Papa lẹ tọn. Ohógbè he lọsu tindo wékún dopolọ he sọgbè hẹ osọha núọtọ̀n-kande-kòatọ́n e lán dopo (666) lọ tọn.

(AHỌLUDU YẸWHENỌ LATẸN TỌN)

L A T I N V S   R E X   S A C E R D O S

50   +1  +5        +10    +100  +500     =  666

To Owé Osọhia 17 tọn mẹ, yè dlẹnalọdó zédai aihọn tọn he hézéhézé di onọ. Na yè ko klọ aihọn lẹpo bo jlẹbó do yé bo sọ plán yé jẹagọ̀ biọ huhlọn ohógbè majiki he tọn glọ, podọ Oklunọ Lọsu ko dọhó whẹ̀dida tọn do aisitẹn etọn ji. To Owé OSỌHIA 18:7-8 tọn mẹ, yèdọ núhe yè nọ ylọ dọ otòdaho madopòdo hlan mí to ojlẹ pẹvi de mẹ dọ, yè na họ́ ẹ. “Nẹmunẹmu wẹ é to gigopana ede, bo sọ nọnọ̀ ogbẹ̀dùdù mẹ, awufiẹsa po homẹgble mọtọnhunkọ po wẹ mì ni ná ẹn: na é ko dọ to ayiha ede tọn mẹ, dọ, Ai ahọsi tọn wẹ yẹn sín, yẹn ma yín asúṣiọsi gba, yẹn ma to awublanu na mọ. Enẹwutu wẹ azọ̀nylankan etọn na wá gbèdopo, okú, awublanu, po hùvẹ po; yè na yí miyọn do fiọ ẹ mlẹnmlẹn: na huhlọnnọ wẹ Jiwheyẹwhe Oklunọ he to owhẹ̀ etọn dá.” Kaka jẹ dinvie, Ohó Jiwheyẹwhe tọn dopodopo ko yín ṣiṣẹ̀ na ojlẹ he yè ko dè lọ, podọ whladopo dogọ́ ode ma to na pò ai gba.

Do Ohó Jiwheyẹwhe tọn dopo gê he to ote po aṣẹpipa Etọn po ji, wẹ yè degbèna yé mẹhe yín nugbonọ lẹpo nado gọ̀wá Ohó Jiwheyẹwhe tọn mẹ, bo nasọ yise kẹdẹdilé Owé Wiwé lẹ dọ dó.

Ehe ma ná tùnmẹ núdindọn de tọn gba. Owhẹ̀dida godo tọn lọ gbẹ́sọ tin to Jiwheyẹwhe kẹdẹ de, to nugbo de mẹ, Mẹhe na dáwhẹ̀ do Ohó Etọn ji. Mí to hódọ do Katolikinọ mliyọn donu fẹnẹ (800,000,000) hunkọ aihọn lẹpo tọn ji, ehe mẹ yé omẹ pó yise to núplọ́nmẹ he yé plọ́n lẹ mẹ, bo ma mọdona dọ, núplọ́nmẹ aihọn he tọn ma tọ́nsọn Klisti de gba, podọ whedepopenu matin he agùn Katoliki tọn yín Agùn Jesu Klisti tọn gba. Mọkẹdẹ wẹ hlan agùn Plọtẹstannọ lẹ ga. Nugbo gbẹtọ susu to whlẹngan din. Gbẹtọ susu tindo adọgbo do núplọ́nmẹ agùn yetọn lẹ tọn go po agùnvi agùn yetọn lẹ po tọn go na whlẹngan. Yé ma yọ́nẹn dọ, yè to yé klọ bo sọ to yé tafù na ogbẹ̀ madopòdo gba. Eyín oklọ mọtọnhunkọ sọawúhia to sinsẹ̀n de mẹ matin alọdlẹndó Klisti, bé e dó huhlọn. Ṣigba eyín enẹlẹ pó sọawúhia to Oyín Klisti tọn mẹ, yè ma to na jona gbèdé. Núhe Jiwheyẹwhe dọ to Azán Pẹntikọsti tọn gbè to Agùn Alẹ̀nù Yọ́yọ́ tọn mẹ gbọn onù mẹdidè etọn tọn dali gbẹ́sọ tin to ote kakadoi, dọ, “E nasọ wá jọ, mẹdepope he na ylọ oyín Oklunọ tọn, yè na whlẹngan” (OWALỌ 2:21; JOẸLI 3:5). Nugbo whlẹngan he tin to kànṣiṣamẹ hẹ Oklunọ Mẹhe hẹn whlẹngan wá kẹdẹ dali, ko yín didèsẹ̀ bo gọ̀do núplọ́nmẹ po núyiwà agùn tọn devo lẹpo ji. E sọgan yín dọ, yẹwhenọ lọ matlẹ mọdona ehe gba.

Agùn daho Plọtẹstannọ lẹ tọn lẹ nọ dọ, dọ yé sọgbè hẹ Owé Wiwé lẹ. Eyín enẹ yín nugbo, etẹ wẹ yín núyiwà otànhó he matin to Biblu mẹ tọn he yé kẹalọyí tọn? Agùn Katoliki tọn lẹ sọgbè hẹ awelẹ, dọmọ yé nọ tùnmẹ Biblu di otànhó de. To núpinpọ́n sisosiso de mẹ, otànhó he go yè wàzọ́n do po owéfọ Biblu tọn de po wẹ sọgan yín mimọ. To otànhó mọtọnhunkọ lẹ mẹ, Oklunọ mítọn ylọ sinsẹ̀ntọ mọtọnhunkọ lẹ to zinzán ohógbè he yín “yaya” tọn hlan yé mẹ, dọ, “… yaya wẹ yé to taliaina mi, bo sọ to ogbèdai gbẹtọ lẹ tọn plọ́nmẹ di núplọ́nmẹ yetọn lẹ … É sọ dọ hlan yé, dọ, Nugbo wẹ mìwlẹ gbẹ́ osẹ́n Jiwheyẹwhe tọn dai, na mì nido yìn otànhóhó mìtọn lẹ.” (MALKU 7:7, 9). To owéfọ he po devo lẹ po ji, e dóna yín didọ, dọ, núyiwà agùn lẹpo tọn tin to yaya, eyín yé ma basi yé kẹdẹdi to ojlo po Ohó Jiwheyẹwhe tọn po mẹ. Yaya wẹ yé to odẹ̀ he yín ṣapelẹ tọn, yaya wẹ odẹ̀ he yè nọ ylọ “undo gbè we Malia”, yaya wẹ owhẹ̀ntintọ́n yetọn lẹpo, yaya wẹ núyiwà agùn tọn lẹpo, yaya wẹ popo lẹpo! Yè ma dó ojlo Jiwheyẹwhe tọn ai gbọn Papa dali gba, adavo gbọn yẹwhegán po apọsteli lẹ po dali he yín mimọ whladopo podọ kakadoi to Owé Wiwé lẹ mẹ.

Etẹwẹ dinvie? Bé e bọwu nado gbọṣi wiwà dopolọ mẹ to yaya to whenuena nugbo lọ ko sọawúhia gbaungba podọ oklọ lọ lọsu ko sọ sọawúhia to gbaungba to hinhọ́n núdohiamẹ Ohó Jiwheyẹwhe tọn tọn mẹ? Sọn ojlẹ núdohiamẹ he tọn mẹ, omẹ dopodopo tindo azọ́n to Jiwheyẹwhe nukọn. “Enẹwutu ojlẹ wunvi tọn lẹ go wẹ Jiwheyẹwhe dènukunsẹ̀ sọn; ṣigba to dinvie é degbèna gbẹtọ lẹ to ofi popo dọ yé ni dó lẹnvọjọ” (OWALỌ 17:30). Mẹdepope he hia anádemẹ he ma na tindo owhẹ̀jijọ de to Whẹ̀dazángbè gba. Mẹhe Jiwheyẹwhe do Ede hia lẹ kẹdẹ mẹ wẹ É sọgan yín sinsẹ̀n te. Yéwlẹ wẹ mẹhe É do Ohó Etọn, Oyín Etọn po Ojlo Etọn po hia. Gbọn ojọmiọn Etọn dali, yé wẹ mẹhe tindo dọpọ́n whlẹngan mẹde titi tọn pọ́n.

Ojlọjẹ he yín dọ, Papa po yẹwhenọ lẹ po tindo adọgbo pẹvi de nado dọ nugbo lọ hlan gbẹtọ lẹ. Ṣigba mẹdepope matin to devizọ́nwàtọ gbigbọnọ lẹ mẹ, sọn yẹwhenọ he tin to otòpẹvi lẹ mẹ jẹ otòdaho lẹ mẹ gba, enẹwutu mẹhe hia anádemẹ he ma sọgan vò to ayiha etọn mẹ sọn dinvie yì gba, na ewọ ko mọ nugbo lọ wutu. Yé mẹhe yè ko diọ bo ko sọ tafú gbọn agùn dali lẹ, tindo jlọjẹ nado gọ̀ huhlọn yetọn po hihiajẹ yetọn po yí, nado tindo gbèmimá mẹde titi tọn hlan Klisti podọ nado mọdona nugbo lọ. Yọpọvu he yè baptizi lẹ do gbèyìyì de mẹ, ma sọgan yín kinkànbiọ dọ, bé yé jlo nado yín agùnvi yetọn wẹ? Matin wuntuntun yetọn, kavi gbèsisọ yetọn nado yígbè dọ yè ko hẹn yé yín agùnvi. Enẹ wẹ jlọjẹ gbẹtọ tọn po huhlọn gbẹtọ tọn po to owhè kanwe-kò donu kanwe-kòtọ mẹ! Ehe tin to agọ̀jijẹ mẹ hlan mẹdekannujẹ agùn tọn, e bo sọ yín nukọnyìyì ehe yè ylọ dọ Agùnbibasi tọn he ṣẹ̀ sọn owhè fọtọ́n e lán fowe-kanwe-kò (1500) he wáyì lẹ mẹ. Agùn daho devo he pò lẹ lọsu ko zán ninọ̀mẹ he ma sọgbè hẹ Biblu tọn. Yé sọ tindo whẹ̀gbledo to Jiwheyẹwhe nukọn. Ehe wẹ ojlẹ ogbèmimá tọn he dóna yín alọkẹyí gbọn gbẹtọ lẹpo dali to Jiwheyẹwhe nukọn.

Azọ́n wéma he tọn wẹ nado ná domọnanú he sọgbè de hihiatọ owé he tọn lọ tọn lẹ. Mẹdepope matin he sọgan yí ohó helẹ sè to nukuntintọn mẹ gba, ṣigba na omẹ lẹpo ni dinpọ́n to Owé Wiwé lẹ po otànhó agùn tọn lẹ po mẹ, to whenẹnu ewọ na biọ ogbèmimá de mẹ.

	Yè ylọ yé dọ núyọ́nẹntọ
	He tọ́nwhẹn jẹagọ̀do nugbo lọ go
	Yé mẹhe gbẹ́sọ to núṣiwà mẹ
	Wẹ yè na ylọ dọ nulunọ lẹ

OHÓGODO TỌN

Whlasusu wẹ nukọnyìyì politiki tọn po gbigbọ tọn po ko wàzọ́n dopolọ. Finfọ́n akọta susu tọn to ojlẹ helẹ mẹ tindo ohia de. Gbẹtọ lẹ jlo mẹdekannujẹ, bo jlo nado mágbè hlan yédelẹ bo ma jlo nado nọ̀ mẹdepope glọ gba. Didiọ tin to ofi lẹpo. Ohógbè mẹdekannujẹ tọn po jlọjẹ ogbèmimá mẹde titi tọn po yín kinkànbiọ to ofi lẹpo.

Eyín nado tindo ojlo dọ, ninọ̀mẹ dopolọ sọgan yín zinzán to gbigbọ mẹ, dọ, yé mẹhe na dindona yéde gbọn nugbo Biblu tọn mẹ lẹ bo ma hò agùn kavi piplimẹ he mẹ yé tin te lẹ pọ́n. Owé he ma sinyẹnawuna yé nido zán ẹn na afọdidè mọtọnhunkọ lẹ gba.

Kẹdẹdi azọ́n ṣe hunkọ tọn, yẹn tẹnpọ́n nado má Ohó nugbo Jiwheyẹwhe tọn po otòvi he taidi yẹn lọsu hunkọ lẹ po. E sọgan yín dọ gbọn owé mimá he dali, oylọ Jiwheyẹwhe tọn godo tọn gbẹ́sọ to nukọnyì to asiko ojọmiọn tọn he tọn mẹ. Mẹdepope he tindo otó, gbọ é ni sè onú he Gbigbọ to didọ hlan agùn lẹ lọ. Núhe pò lẹ tin hlan Oklunọ Lọsu, yèdọ Mẹhe gbọn Gbigbọ Etọn dali sọgan wàzọ́n to omẹ lẹpo mẹ, bo ná yé yise nado hẹn onú lẹpo sọgbè. Na É ni ná dona dèdovo Etọn mẹhe na hia lẹpo. Niṣẹ!

“Mì din Oklunọ, whenu yè sọgan mọ ẹn do, mì ylọ ẹ, whenuena é tin to yakẹ. Omẹ ylankan ni gbẹ́ aliho etọn dai, mawàdódónọ linlẹn etọn: bo gbọ é ni gọ̀ do Oklunọ de, Ewọ nasọ wà lẹblanu nệ, podọ do Jiwheyẹwhe mítọn de, é nasọ jona susugege. Na linlẹn ṣiẹ ma yín linlẹn mìtọn, mọ aliho mìtọn ma yín aliho ṣiẹ, wẹ Oklunọ dọ. Na lé olọn yì oji hú aigba dó, mọkẹdẹ wẹ aliho ṣie yì oji hú aliho mìtọn, linlẹn ṣie hú linlẹn mìtọn. Na lé jikun po okẹ́n-jikun po nọ sọn olọn mẹ wá, bo ma sọ nọ lẹ́gọ̀ do finẹ, ṣigba bọ e nọ hẹn aigba yọ̀n bo sọ nọ hẹn onú wú jẹgbonu, bo sọ nọ bligo, na e nido ná nọkún jidotọ́, podọ núdùdù na núdùtọ. Mọkẹdẹ wẹ ohó ṣie he tọ́nsọn onù ṣie na te: e ma na lẹ́gọ̀wá dê agbá, ṣigba é na dotana onú he yẹn jlo, é na wàdagbe to onú he mẹ yẹn do é hlan te.” (ISAIA 55:6-11)

FIE NÚDODINDIN OHÓ LỌ TỌN TỌ́NSỌN

Alọnso, Joakimi Malia, to owé: “Fátima, Botschaft und Weihe” tọn mẹ

Blauni, Flizi, to owé: “Blicke ins Wort” tọn mẹ.

Blunneli, Emil, to owé: “Dogmatiki band I” tọn mẹ.

Dẹṣnẹli, Kalhẹnzi, to owé: “Abermals krӓhte der Hahn” tọn mẹ.

Dẹṣnẹli, Kalhẹnzi, to owé: “Der gefӓlschte Glaube” tọn mẹ.

Dẹṣnẹli, Kalhẹnzi, to owé: “Ein Jarhundert der Heilgeschichte” tọn mẹ.

Dẹṣnẹli, Kalhẹnzi, to owé: “kriminalgeschichte des christentums” tọn mẹ.

Deuṣe, Biṣọfskọnfẹlẹnzi (Hrsg), to owé “Katholischer Erwachsenenkatechismus” tọn mẹ.

Gammi, Hansi-Jokẹni, to owé “Das Judentum” tọn mẹ.

Halẹnbẹgi, Bodo (Hg), to owé, “Chronik der Menschheit” tọn mẹ.

Hauṣi, Fedeliki, to owé, “Vӓter der Christenheit” tọn mẹ.

Haldali-Valagi, to owé, “Lexikon Für Theologie und Kirche” tọn mẹ.

Hẹnzi, H, to owé, “Zwischen Zeit und Ewigkeit” tọn mẹ.

Halzọgi, Dọtẹ J. J. to owé, “Abriβ der gesamten kirchengeschichte” tọn mẹ.

Josẹfu yẹwhenọ Latzingali, to owé, “Zur Lage der zwölf Apostel” tọn mẹ.

Ahọlu, L. J., to owé, “House of Death and Gate of Hell” tọn mẹ.

Lindse, Goldọni, to owé “William Branham, ein Mann von Gott gesandt” tọn mẹ.

Lutẹ, Dọtẹ Matẹn, to owé, “Die Bibel” tọn mẹ

Malkiman, Otto, to owé, “Endzeit, Entrückung, Antichrist” tọn mẹ.

Malkiman, Otto, to owé, “Irrtümer der katholischen Kirche” tọn mẹ.

Palisi, Edumọn, to owé, “The Secret History of the Jesuits” tọn mẹ.

Losenow, Emil, to owé, “Wider die Pfaffenherrschaft” tọn mẹ.

Skofildi, D. D. C.I  (Ed.), to owé, “Holy Bible” tọn mẹ.

Zingli, Huldliṣi, to owé, “Hauptschriften, Der Theologe II” tọn mẹ.

GÙNGBÈ